دانالىق ءمورى

ال سوناۋ ريم ولكەسىندە تۋىپ, ءبىز­دىڭ داۋىرىمىزدەن 4 مىڭ جىل بۇرىن دۇنيەگە كەلگەن سەنەكا مۇراسى ادامزات وركەنيەتىنە ۇلەس قوستى. شىم-شىتىرىق تاعدىر كەشكەن دانالىق يەسى اۋەلى سەناتور بولىپ, كەيىننەن قۋعىن كورىپ, ز ۇلىمدىعىمەن اتى شىققان نەروننىڭ تاربيەشىسى, ەل بيلەۋشىسى, سوڭىندا ساتقىندىقتىڭ قۇربانى بولىپ ءوز-وزىنە قول جۇمسايدى. سولايشا فيلوسوف قىم-قۋىت ءداۋىرىنىڭ بارلىق ىرگەلى وقيعالارىنىڭ باسى-قاسىندا بولادى. ءومىرىنىڭ سوڭىندا بۇكىل لاۋازىمنان باس تارتىپ, جاپوندىق سايگە مەن باسە, پارسىلىق حافيز بەن رۋمي سەكىلدى دۇنيە قىزىعىن قۇربان ەتىپ, ءوزىن ونەرگە ارنايدى. قىزمەتتى قول كور­مەي, نەرون پاتشا سىيلاعان يەلىكتەرىن قايتارىپ, وڭاشالىق ارالىنا كەتۋدى قالايدى. قايدا جۇرسە دە از ساتتەن مول سەزىم كەشىپ, كىشكەنە توبەدەن ۇلكەن وي مۇناراسىن سوعادى.

سەنەكانىڭ «يگىلىكتى تۇرمىس تۋرا­لى», «بوس ۋاقىت تۋرالى», «جان تى­نىش­تىعى تۋرالى», «لۋتسيليگە جا­زىلعان ادامگەرشىلىك حاتتارى», سونىمەن قاتار «مەدەيا», «ەديپ پاتشا», «فيەست» سەكىلدى دراماتۋرگيالىق ايگىلى تراگەديا­لارى بۇگىنگە دەيىن قۇندىلى­عىن جوي­عان جوق. اسىرەسە «لۋتسيليگە جازىلعان ادامگەرشىلىك حاتتارى» ايرىق­شا دالدىگىمەن, تاپقىرلىعىمەن ەرەك­شەلەنەدى. حاتتا ادامگەرشىلىك, ار-ۇيات, ماقتان مەن سوگىس, ادامنىڭ جان الەمى ءسوز بولادى. «اقىلدى قاشان دا بايسالدى. ويتكەنى ول باسقا نارسەگە تاۋەلدى ەمەس جانە فورتۋنادان دا, ادامداردان دا مەيىرىم كۇتپەيدى. جان راحاتىنا جەتكىسى كەلگەندەر قۇرمەت پەن يگىلىككە تەك ادالدىق ارقىلى جەتسىن». نەمەسە «بىزدەر كوپشىلىكتىڭ ماقتاعانىنان راحات الا كەتپەۋ ءۇشىن جانىمىزدى تازا ۇستايىق. ءبىزدى كوپ ادام ماقۇلداعانى سەنىڭ كوپ ادامعا تۇسىنىكتى بولعانىڭنان شىعار, وعان نەسىنە ريزا بولاسىڭ؟ ءبىزدىڭ قادىر-قاسيەتتەرىمىز ءبىزدىڭ ىشكى دۇنيەمىزگە قىزمەت ەتسىن» دەيدى حاتىندا. سەنەكا كىتاپ تاربيەسىمەن بىرگە ءومىر تاجىربيەسىن مول كورگەن, تولعاق كەشكەن­دەي ءتۇرلى جاعداياتقا تولعانا بىلگەن جان. بارىنە قوسىلعان, بارىنەن اجىراعان, ءبارىن شاقىرعان, بارىنەن قايتقان, سو­ڭىندا بايانسىزدىق باتپاعىنا ءتۇسىپ جا­رالانعان جانىنان دانالىق بۇلاعىن اعىزعان بىرەگەي دانا. «بارلىعىنان بۇرىن نەدەن قاشۋ كەرەكتىگىن بىلەسىڭ بە؟ توبىردان! توبىر ىشىنە كىرسەم سول كۇيىمدە شىققان كەزىم بولعان ەمەس. ودان ءبىر نارسە جۇقتىرىپ, كىرلەنىپ شىعاسىڭ. ودان شىققاندا ساراڭ, مەنمەن, ءسان-سالتاناتقا قۇمار, اشۋشاڭ جانە قاتىگەز بولىپ شىعاسىڭ. مەن ءوز پىكىرىمدى وزگەرتە المايمىن: توبىردان قاش, ازعانا توپتان دا قاش, ءبىر ادامنان دا قاش!» دەيدى فيلوسوف.

سەنەكا كۇللى زاۋالدىڭ باسى قۇمار­لىققا بەرىلۋدەن تۋىندايتىنىن ايت­تى. فيلوسوفتىڭ دالەلدەۋىنشە قۇمارلىق­تىڭ كوزى – اشۋ, سونداي-اق قۇمارلىق ادامنىڭ جان-دۇنيەسىندەگى سانا كۇشىن كۇيرەتىپ, جاندى كورسوقىر ەتەتىن قۋات. كەيبىر بۇ دۇنيە مەن و دۇنيە تۋرالى پىكىرلەرى تاۋراتتاعى جازبالارمەن ۇن­دەسەدى. زامانداسىنا جازعان حاتىندا ءولىمدى جاننىڭ ەمەس, ءتاننىڭ عانا سوڭعى ساعاتى ەكەنىن بايان ەتەدى. ءارى سوڭعى كۇنىمىز دەپ جۇرگەنىمىز ماڭگى ءومىرىمىز­دىڭ باستاۋى ەكەنىن ۇقتىرادى. سونداي-اق عىلىم-بىلىمگە باستاپ, ونسىز ادامدىق تاۋىنا جەتۋدىڭ مۇمكىن ەمەسىن ءسوز ەتەدى. «عىلىمعا قۇمارلىق – وزگەنىڭ ەسەبى­نەن اقىل الۋ. وقىسام, بىرىنشىدەن – وزى­مە-ءوزىم ريزا بولا تۇسۋدەن ارىلامىن, ەكىن­شىدەن, بىرەۋدىڭ بىلگەنىن ءبىلىپ بولعان سوڭ, ونى جەتىلدىرۋدى ويلايمىن. وقۋ اقىلعا ازىق بەرەدى. تەك جازۋمەن نەمەسە تەك وقۋمەن عانا اينالىسۋعا بولمايدى, ولاردى كەزەكتەستىرىپ وتىرۋ كەرەك. سوندا ءبىز وقىعانىمىزدى ەلەۋلى ءبىر نار­سەگە اينالدىرامىز. وسىلاي ءبىز گۇلگە قونىپ بال شىرىنىن جيناپ, ونى الىپ كەلىپ ءبىر قاۋىزعا قۇيىپ بالعا اينالدىراتىن بال اراسىنا ۇقسايمىز» دەيدى دانالىق سۇلتانى. ءومىرىنىڭ سوڭىندا حاكىم ابايمەن ۇندەس, ادامنىڭ ءوزىن تاربيەلەۋ جولىندا قاجىر-قايرات تا­نى­تۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن مەڭزەيدى. ء«وزىڭدى باعىندىر, لۋتسيلي! ەنجار بولا باستاساڭ – ويات, بەيباستاقتىق بار بولسا – تىيىم سال, ءوزىڭنىڭ دە, وزگەنىڭ دە ساراڭدىعىن قاداعالاپ, تۇزەت. جەرىڭ­نىڭ شەكاراسىن, بايلىقتىڭ كولەمىن وسىرەمىن دەپ قاشانعى تىرىسۋعا بولادى؟ بۇكىل ەل سىيىپ كەتەتىن جەردىڭ ءبىر عانا قوجايىنعا كەرەگى نە؟ ارالارىن ءبولىپ تۇرعان وزەندى, تىپتەن تەڭىزدى دە ءبولىپ الۋعا تىرىسۋدىڭ قاجەتى قانشا؟»

سەنەكا – الۋان وي قالدىرعان حاكىم, ايرىقشا دانالىق ءمورىنىڭ يەسى. ول قالدىرعان تولاعاي مۇرا ادامزات اقىل-وي قازىناسىنىڭ ەڭ ءدامدى دە ءماندى «تاعامى». ءار ۇلت ودان قالاعانىنشا شو­مىشتەپ الىپ پايدالانىپ ءجۇر.