بۇگىندە بالالار قاۋىپسىزدىگى – وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. بالالاردىڭ قاتىسۋىمەن بولاتىن قايعىلى وقيعالاردىڭ كوبەيىپ كەتۋى قالىڭ كوپشىلىكتى قاتتى الاڭداتىپ وتىر. بۇل ماسەلەگە مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ تا نازار اۋدارىپ, حالىققا جولداۋىندا: «ادال ازامات جانە تۇعىرلى تۇلعا بولۋدىڭ نەگىزى بالا كەزدەن قالىپتاسادى. سوندىقتان ءبىز جاس ۇرپاقتىڭ قاۋىپسىز ءارى الاڭسىز ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىسپىز. جول, عيمارات, كيىم-كەشەك, ازىق-ت ۇلىك, ياعني بارلىعى بالالار ءۇشىن قاۋىپسىز بولۋى كەرەك. سونداي-اق وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ پسيحيكالىق ساۋلىعى – وتە ماڭىزدى ماسەلە», دەپ اتاپ كورسەتتى.
ارىگە بارماي-اق كەيىنگى ءۇش-ءتورت جىلدىڭ مۇعدارىندا ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا شيەتتەي شۇپىرلەگەن بالالار ۇشتەن-تورتتەن كولدەنەڭ قازاعا ۇشىراپ, قالىڭ ەلدىڭ قابىرعاسىن قايىستىردى. باقساق, وسى وقىس وقيعالاردىڭ كوبىسى بالالاردىڭ قاراۋسىز قالۋىنان بولىپ وتىر.
1 جەلتوقسان كۇنى اقمولا وبلىسى شۇباراعاش اۋلىنداعى جەكە تۇرعىن ۇيدە تۇتانعان ورتتەن 2017 جانە 2021 جىلى تۋعان ەكى بالا تۇنشىعىپ قايتىس بولدى. بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل دينارا زاكيەۆا اتالعان قايعىلى وقيعاعا قاتىستى پىكىر ءبىلدىرىپ, تىڭ ۇسىنىس ايتتى.
«2024 جىلدىڭ قاڭتارىنان بۇگىنگە دەيىن بالالاردىڭ قازا بولۋىمەن بايلانىستى 15 ءورت بولدى, نەگىزىنەن بالالار ۇيدە جالعىز قالعان. وسى فاكتىلەردى سارالاي كەلە, 12 جاسقا دەيىنگى بالالاردى ەرەسەكتەردىڭ قاراۋسىز قالدىرۋىنا تىيىم سالۋ تۇرعىسىنداعى زاڭنامالىق شارالار ازىرلەۋ قاجەت دەپ سانايمىن», دەدى بالالار ومبۋدسمەنى.
جوعارىدا ءسوز بولعان قايعىلى وقيعانىڭ بارلىق ءمان-جايى انىقتالىپ, قاجەتتى تەرگەۋ ارەكەتتەرى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ەكى بالا جەكە ۇيدە ەلەكتر توعىنىڭ تۇيىقتالۋىنان تۇتانعان ءورتتىڭ تۇتىنىنە تۇنشىعىپ قايتىس بولعان.
بيىل اقپاندا قاراعاندى وبلىسى قارقارالى اۋدانى تالدى اۋلىندا جەكە ۇيدە ءورت شىعىپ, ءتورت بالا, قازان ايىندا قوستاناي وبلىسى جىتىقارا قالاسىندا جەكە ۇيدە ءورت بولىپ, بەس بالا, قاراشادا استاناداعى جەكە ۇيلەردىڭ بىرىندە ءورت شىعىپ, 13, 9, 3, 2 جاستاعى ءتورت بالا كوز جۇمدى.
رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك, مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى, باستاۋىش سىنىپتارداعى بالالاردىڭ جاراقاتتانۋى, قازا بولۋى كوبىنە ءورت شىعۋ, جول ەرەجەسىنىڭ بۇزىلۋى, وزەن-كولدەردە شومىلۋ, جۇقا مۇزدا كونكيمەن سىرعاناۋ, ءتۇرلى ويىندار بارىسىندا بولادى. وسكەلەڭ ۇرپاق – ەلىمىزدىڭ بولاشاعى, ءومىرىمىزدىڭ جالعاسى, ءبىزدىڭ ەڭ قىمبات قازىنامىز. بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ – اتا-انالار مەن مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ نەگىزگى مىندەتى, ولاردىڭ قۇقىعى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى دەسەك تە, ەلىمىزدە ەڭ كوپ زارداپ شەگەتىن وسى بالالار بولىپ تۇر.
سونىمەن بالالار ومبۋدسمەنى جاسى 12-گە تولماعان بالانى ۇيدە قاراۋسىز قالدىرۋعا تىيىم سالۋدى زاڭدىق تۇرعىدا بەكىتۋدى ۇسىندى. بىزدە كەز كەلگەن كەلەڭسىز نارسەدە ادام شىعىنى شىقپاي, ونىڭ الدىن الۋ ماسەلەسى ۇنەمى كەمشىن ءتۇسىپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى جارقىنبەك امانتايدان جوعارىداعى ۇسىنىسقا قاتىستى پىكىرىن, ارنايى زاڭ ازىرلەۋدىڭ جاي-جاپسارى تۋرالى سۇراپ بىلگەن ەدىك. ماجىلىسمەننىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماسەلەگە قاتىستى بىردەن زاڭ قابىلدانۋى مۇمكىن ەمەس, زاڭ ماسەلەنى بىرجاقتى عانا شەشە الادى, ەسەسىنە كوپ كولدەنەڭ جاعداي ەسكەرۋسىز قالۋى مۇمكىن.
«كەيىنگى كەزدە اتا-انانىڭ قاراۋىنسىز قالىپ, ءتۇرلى وقيعاعا تاپ بولىپ جاتقان بالالاردىڭ ماسەلەسى ۋشىعىپ كەتتى, جانە دە ولار كوبەيمەسە, ازاياتىن ءتۇرى جوق. بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ بۇل پروبلەمانى زاڭدىق تۇرعىدا شەشۋ جونىندەگى ۇسىنىسى وسىدان شىعىپ وتىر. دەگەنمەن بۇل سالادا قولعا الىنىپ جاتقان جۇمىستار دا بار. ماسەلەن, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى تاراپىنان جەر ۇيدە تۇراتىندارعا ءورت شىققان كەزدە بەلگى بەرەتىن دابىل جۇيەسىن ورناتۋ سەكىلدى جۇمىستار جاسالىپ جاتىر. 12 جاسقا دەيىنگى بالالاردى ۇيدە قاراۋسىز قالدىرۋعا بولمايدى دەگەن زاڭ شىعاردىق دەلىك, وعان ءبىزدىڭ قوعام دايىن با؟ قازىر الەمدەگى گەوساياسي جاعدايدىڭ تۇراقسىزدىعى ەكونوميكامىزعا قاتتى اسەر ەتىپ وتىر. قىمباتشىلىق, ەكونوميكالىق جاعداي ءتىپتى قۇبىلمالى. سوندىقتان مۇنداي زاڭدى قابىلداپ جىبەرسەك, ونىڭ باقىلانۋى قالاي جۇزەگە اسادى دەگەن ماسەلە بار. ويتكەنى ونسىز دا ەرى دە, ايەلى دە قالت-قۇلت ەتىپ كۇن كەشىپ وتىرعان وتباسىلارعا كەسىرى ءتيۋى مۇمكىن. سول تۇرعىدان بۇل ماسەلە ءالى دە ساراپتالىپ, الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلۋى كەرەك. زاڭدى قاتايتىپ, حالىقتى سوعان مويىنسۇندىرۋعا بولاتىن شىعار, الايدا ەڭ الدىمەن ونىڭ سالدارى قالاي بولادى دەگەن ماسەلە زەردەلەنۋگە ءتيىس. مۇمكىن بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ باسقا جولىن قاراستىرۋ كەرەك بولار. ەڭ دۇرىسى, قاۋىپسىزدىك شارالارىن جەتىلدىرۋ كەرەك», دەيدى دەپۋتات.
الەۋمەتتانۋشى اسەل سارسەنوۆا دا بالاسىن ۇيدە جالعىز قالدىردى دەپ اتا-انانى كىنالاي بەرۋ ورىنسىز ەكەنىن ايتادى.
«مۇندايدا وتباسىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن ەسكەرۋ كەرەك. كوپبالالى ءارى تابىسى تومەن اتا-انا بالاسىن بالاباقشا نەمەسە باسقا ورتالىقتارعا بەرۋگە قارجىسى جەتپەي, امالسىز بالاسىن ۇيدە قالدىراتىن جاعدايلار كوپ. ال جاعدايى بولا تۇرا بالانى ۇيگە قاراۋسىز قالدىرىپ, وقىس وقيعا تۋىنداسا, اتا-انا ءوزى جاۋاپتى بولادى. جاعدايى كەلمەي, بالانى ۇيگە تاستاۋعا ءماجبۇر بولسا, وندا اڭگىمە باسقا. مۇنداي وقيعالار ءجيى قايتالانىپ كەتتى, بۇدان ساباق الۋ كەرەك. قالاي دەگەندە دە بۇل پروبلەماعا نەمقۇرايدى قاراماي, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءىس-شارالار كەشەنىن جاساقتاۋ كەرەك. ايتالىق, مۇمكىن اتا-اناسى جۇمىستا جۇرگەندە بالالارعا باس-كوز بولاتىن تەگىن ورتالىقتار اشۋ كەرەك شىعار. بۇل ورايدا كومەككە اسا مۇقتاج كوپبالالى وتباسىلاردى انىقتاپ, تاڭداپ الۋ قاجەت. مەملەكەت تاراپىنان قازىر دە قولداۋ بار, بىراق بارىنە بىردەي جەتپەيدى. مۇنداي ماسەلەگە جان-جاقتى قاراۋ كەرەك, بيلىكتى دە, اتا-انانى دا بىرجاقتى كىنالاۋدىڭ ءجونى جوق», دەيدى مامان.
جالپى, مۇنداي تالاپ الەمدىك تاجىريبەدە بار. مىسالى, ۇلىبريتانيادا 14 جاسقا دەيىنگى بالالاردى ەرەسەكتەردىڭ قاراۋسىز قالدىرۋى قىلمىستىق ءىس بولىپ سانالادى. گەرمانيادا 14 جاسقا دەيىنگى بالانى ءتىپتى 10-15 مينۋتقا جالعىز قالدىرعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان. بىراق ۇلىبريتانيا مەن گەرمانيانىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن دا ەسكەرمەي بولماس.
بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيانىڭ 26-27 باپتارىندا: ء«اربىر بالا الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ يگىلىكتەرىن پايدالانۋ, ونىڭ ىشىندە ءومىرىن الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قۇقىعىنا دا يە», «مەملەكەت وزدەرىنىڭ بالالارىنا قاجەتتى جاعدايلاردى جاساۋعا مۇمكىندىكتەرى جوق اتا-انالارعا كومەكتەسۋى قاجەت», دەپ اتاپ كورسەتىلگەن.
قازىر الەمدە بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قۇقىعىن قورعاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلسا دا, بالالاردى قاراۋسىز قالدىرۋ نەمەسە ءوز بەتىنشە ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇر ەتۋ ماسەلەسى ءالى دە وتكىر بولىپ تۇر. الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, بالالاردى قاراۋسىز قالدىرۋعا اسەر ەتەتىن نەگىزى فاكتوردىڭ ءبىرى – الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسىنىڭ السىزدىگى. كەيبىر قوعامدا, اسىرەسە دامۋشى ەلدەردە, بالانى قورعاۋ جۇيەسى جەتكىلىكسىز نەمەسە تولىققاندى جۇمىس ىستەمەيدى. بالالاردى قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ ازدىعى, اتا-انالارعا الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ جەتىمسىزدىگى – بۇل ماسەلەگە قاتتى سالقىنىن تيگىزەدى. سونىمەن قاتار قوعامدا بالالاردىڭ قۇقىعى مەن قاجەتتىلىكتەرى جونىندە ناقتى ءارى جۇيەلى اقپاراتتىڭ ازدىعى دا اسەر ەتەدى. بالالاردىڭ قاراۋسىز قالۋى ءتىپتى قىلمىستىق ورتاعا تارتىلۋىنا جول اشۋى مۇمكىن.
الەۋمەتتانۋشىلار بۇل ماسەلەنى الەۋمەتتىك ستراتيفيكاتسيا تۇرعىسىنان دا قاراستىرادى. ماماندار بالالاردى قاراۋسىز قالدىرۋ ماسەلەسىن جان-جاقتى تالداي وتىرىپ, بۇل پروبلەمانىڭ شەشىمى – مەملەكەتتىك ساياسات پەن الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, قوعامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ەكەنىن العا تارتادى. رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى حالىقتىڭ جالپى سانىنان بالالاردىڭ ۇلەسى 31%-دان اسادى ەكەن. دەمەك بۇل ەلىمىزدىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعى دەگەن ءسوز. ەندەشە, بالانىڭ قاۋىپسىزدىگى – مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى ەكەنىن ءار كەز ەستە ۇستاعان ءجون.