ورتالىق ازيا ارال تاعدىرىنا الاڭداۋلى

سامميتكە قازاقستان, رەسەي, وزبەكستان, موڭ­عوليا, قىرعىزستان, مەملەكەت­تەرىندەگى جاسىل پارتيالاردىڭ جەتەك­شىلەرى مەن تابيعات جاناشىرلارى جينالدى. ولار اپاتقا ۇشىراعان ارال اۋماعىن وڭالتۋ, ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋ قورىن ءتيىمدى پايدالانۋ, سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن كەڭىنەن قولدانۋ, كليماتتىق وزگەرىستەر­گە توتەپ بەرۋ تاقىرىپتارىن تالقى­لاپ, ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى بىرلەسە شەشۋدىڭ جولدارىن سارالادى.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىل باكۋدەگى دۇنيە­­جۇزى­لىك كليمات سامميتىندە ارال تەڭىزىن قۇتقارۋ ءۇشىن ناقتى ءىس-شارالار قابىلدانىپ جاتقا­نىن ايتقان ەدى. كليماتتىق وزگەرىستەرگە توتەپ بەرۋ, اپاتقا ۇشىراعان ارال اۋما­عىن وڭالتۋ, ترانسشەكارالىق وزەندەر­دىڭ سۋ قورىن ءتيىمدى پايدالانۋ, سۋ ۇنەم­دەۋ تەحنولوگيالارىن كەڭى­­نەن قولدانۋ – جۇگى اۋىر بول­ع­انى­مەن ماڭىزى زور جۇ­مىس. سام­ميت­تە كۇن تارتىبىندەگى ەكو­لو­­گيا­­لىق ما­سەلەلەردى شە­شۋ جولدارى جانە سو­لار­دىڭ ءتۇيى­نىن تارقاتۋداعى جاسىل­­دار پار­­تيالارىنىڭ ءرولى سارالانىپ وتىر. سونىمەن قاتار مەملەكەت باس­شىسى­­نىڭ تاپسىرماسىمەن قولعا الىنع­ان «تازا قازاقستان» اكتسياسىنىڭ ىق­پا­لى دا تالقى تاقىرىبىنا اينالدى.

بۇگىندە «بايتاق» جاسىلدار پارتيا­سى ارالمەن قوسا باسقا دا وڭىرلەردى كوگال­داندىرۋ جوبالارىن ىسكە اسىرىپ كەلەدى. سونداي-اق اعىندى جانە لاستان­عان سۋلاردى تازارتۋ مەن قايتا پايدالانۋدا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە ىقپال ەتىپ وتىر. ءسامميتتىڭ اشىلۋىندا «بايتاق» پارتياسىنىڭ توراعاسى ازاماتحان امىرتاەۆ ورتالىق ازياداعى سۋ قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى احۋالدى جانە قازاقستان گيدروسفەراسىن ساقتاۋعا قوس­قان ۇلەسى تۋرالى بايان­دادى.

«بۇۇ مالىمەتىنشە, 2050 جىلعا قاراي ورتالىق ازيا حالقىنىڭ سانى 90 ملن ادامعا تاياعاندا سۋ تاپشىلىعى 25-30 پايىزعا جەتۋى مۇمكىن. سونىمەن قا­­تار ەگىنشىلىككە پايدالاناتىن سۋ رە­سۋرس­تارىنا قاجەتتىلىك 2030 جىلعا دەيىن 30 پايىزعا ارتۋى ىقتيمال. بۇل ەكو­نوميكالىق كورسەتكىشتەر مەن ازا­مات­تاردىڭ تابىس دەڭگەيىنە دە كەرى اسە­رىن تيگىزەدى. سۋ تاپشىلىعى ماسەلەسى ايماق­تا قاقتىعىستار مەن تۇراق­سىزدىق قاۋپىن, اسىرەسە سىرتقى كۇشتەردىڭ ارالاسۋ قاۋپىن تۋىن­داتادى. قازىر ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا سۋ جانە كلي­ماتتىڭ وزگەرۋى ماسەلەلەرىندە بىرلەسكەن ىنتىماقتاستىقتى جانە وڭىرلىك ين­تە­گ­را­تسيانى بەلسەندىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. بۇل رەتتە ايماقتاعى ەلدەر سەرىكتەستىك پەن تاتۋ كورشىلىك جولىن ۇستانۋعا ءتيىس», دەدى پارتيا توراعاسى.

سامميتتە قىرعىزستان جاسىل­دار پارتياسىنىڭ توراعاسى ەر­كىن بولەك­باەۆ ايماق رەسپۋبليكا­لارى ءۇشىن ەكو­لوگيالىق قاۋىپ­سىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ قۇرامداس بولىگى رە­تىندە وزەكتى ماسەلە ەكەنىن ايتتى.

«قىرعىزستان جاسىلدار پارتياسى ەكولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ سالدارى ەكوجۇيەلەر مەن حالىق دەنساۋلىعىنا قازىردىڭ وزىندە اسەر ەتىپ جاتقانىنا الاڭدايدى. مەملەكەتتىڭ ەكولوگياعا جاۋاپتى ورگاندارى وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ورىنداي الماي وتىر­عانى جاسىرىن ەمەس. تابيعاتتى قورعاۋ قىزمەتىنىڭ جەكەلەگەن با­عىتتارى مۇلدەم ىسكە اسپاي جات­قانىن, ولقىلىقتاردىڭ كوپ ەكەنىن ساراپشىلار ايتۋداي-اق ايتىپ كەلەدى. قىرعىزستان سۋ رەسۋرستارىن تۇراقتى باسقارۋ جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ ءۇشىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار مەن حالىقارالىق ىنتىماق­تاستىقتى پايدالانۋ مۇمكىندىكتەرىنە يە. سۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءوزارا ارە­كەتتەستىك ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى», دەدى ە.بولەكباەۆ.

سپيكەردىڭ پىكىرىنشە, بۇگىندە قىر­عىزستاندا قورشاعان ورتانى قورعاۋ تەك كوممەرتسيالىق مۇددەلەر مەن بايۋدى كوزدەيتىن­دەردىڭ قىسىمىنا توتەپ بەرە ال­ماي كەلەدى. ادام فاكتورى مۇز­دىق­تاردىڭ ەرۋىنە اكەلىپ, ەرەك­شە الاڭداۋشىلىق تۋعىزىپ وتىر. بولجامدارعا سايكەس, 2025 جىلعا قاراي قىرعىزستانداعى مۇزدىق­تاردىڭ اۋدانى ورتا ەسەپ­پەن 30-40% ازايۋى مۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە شامامەن 604 مىڭ قىرعىزعا اۋىزسۋ تاپشىلىعى سەزىلەدى.

رەسەيدىڭ ەكولوگيالىق «جا­سىل­دار» پارتياسىنىڭ تەڭ ءتور­ايىمى الەك­ساندرا كۋدزاگوۆا تابيعاتتا بولىپ جاتقان اۋقىم­دى ۇدەرىستەر مەن وزگەرىستەردى حالىق­­­قا جەتكىزۋدە «جاسىل» پارتيا­لار­دىڭ ءرولى زور ەكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىن­شا, سۋ تاسقىنى سياقتى تابيعي اپاتتار 50 جىلعا جەتپەي قايتالانىپ وتىرادى. ال كەيىننەن بۇل قۇبىلىس قالىپتى جاعدايعا اينالۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە «جاسىل» پارتيالار عىلى­مي اقپاراتتى حالىققا تۇسىندى­رەتىن, اپاتتاردىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسەتىن ماڭىزدى قۇرال بولۋعا ءتيىس.

«روسگيدرومەتتىڭ مالىمەتىنشە, قازاقستانمەن شەكتەسەتىن رەسەي وبلىستارىندا جازدا جاۋىن-شا­شىن مول­شەرى ازايادى. قالما­قيا, استراحان, ۆولگوگراد, داعىس­تاندا ءشول جانە جارتىلاي ءشول اۋداندارىنىڭ اۋماعى جىل سايىن 500 شارشى كيلومەترگە ۇلعايىپ بارادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ورتالىق ازيادا كسرو-دان مۇراعا قالعان گيدروتەحنيكالىق جۇيەنى كەڭەيتۋ جۇمىستارىن دەرەۋ باستاۋ قاجەت. بۇل جۇيە قازىرگى جانە بولاشاق كليماتتىق جاعدايلارعا بەيىمدەلمەگەن. جاڭا سۋ قويمالارىن جانە وسى سۋ قوي­مالارىن بايلانىستىراتىن جاڭا كانالدار سالۋ قاجەت», دەيدى ا.كۋدزاگوۆا.

ال موڭعوليانىڭ «ازاماتتىق ەرىك» جاسىل پارتياسى («يرگەني زوريگ نو­گوون نام») توراعاسىنىڭ ورىنباسارى توگووچين بات-ەردەنە «جاسىل سينەرگيا: وڭىرلىك ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋ جانە ىنتىماقتاستىق مۇمكىن­دىكتەرى» تاقىرىبىندا بايانداما وقىدى. ول ارال تاعدىرى عالامدىق ماسەلە ەكەنىن, سالدارى بىرنەشە ەلگە اسەر ەتەتىنىن, موڭعوليا اۋماعىنىڭ 5 پايىزى قازىردىڭ وزىندە شولگە اينالىپ بارا جاتقانىن جەتكىزدى.

«قازىر موڭعوليا حالقىنىڭ جارتىسى ۇلانباتىردا تۇرادى. ولاردىڭ باسىم كوبى ۇيلەرىن كومىر ارقىلى جىلىتادى. بۇل قا­لانىڭ اۋاسىن قاتتى لاس­تاپ وتىر. ال دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىم­دارى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ دەنساۋ­لىعى بارعان سايىن ناشارلاي تۇسكەنىن كوبىرەك ەسكەرتەدى. اۋا­نىڭ لاستانۋى موڭعوليادا عانا ەمەس, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە باي­قالادى. حالىقارالىق قاۋىم­داستىق كورسەتكەن مالىمەت­كە سەنسەك, جىل سايىن 7 ملن ادام اۋانىڭ لاس­تا­نۋىنان بولاتىن اۋرۋلاردان كوز جۇما­دى ەكەن. وسى رەتتە ءبىز وسىنداعى «تازا قازاقستان» ەكولوگيالىق اكتسيا­سىن جوعا­رى باعالادىق», دەيدى ت.بات-ەردەنە.

ول ءتىپتى بۇل ەكولوگيالىق اكتسياسىن موڭعوليادا جالعاستى­رۋدى «ازامات­تىق ەرىك» جاسىل پارتياسى باعدارلا­ماسىنا ەنگىزە­تىن دە ايتىپ قالدى.

بۇدان كەيىن وزبەكستان ەكو­لوگيالىق پارتياسى اتىنان پار­تيانىڭ ورتالىق كەڭەسى اتقارۋ­شى كوميتەتىنىڭ جەتەكشىسى كو­ميلجون جۋراەۆ ءسوز سويلەدى. ول اۋانىڭ لاستانۋىن بولدىرماۋ, بيولوگيالىق ارتۇرلىلىكتىڭ قىسقارۋىن ازايتۋ جانە كليمات­تىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋدە اۋقىم­دى جۇمىستارعا بەلسەندى ارالاسىپ وتىرعانىن ايتتى.

«بۇگىن I جاسىل پارتيا­لار ءساممي­تى اياسىندا ءبىز قاتىسۋ­شىلاردى ەكولو­گيالىق اپاتتار­دىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بىرىككەن كۇش-جىگەردى قولداۋ­عا شاقىرامىز. ارال اپاتى, ونىڭ سالدارىن ءبىز, وزبەكستان جاقسى بى­لەمىز. بۇل – بارشامىزعا ساباق بولۋى كەرەك. تەك بىرلەس­كەن ارەكەتتەر ارقىلى ءبىز كليماتتىق وزگەرىستەردىڭ سالدا­رىن جەڭىلدەتىپ, بيولوگيالىق ارتۇر­لى­لىكتى ساقتاي الامىز. ءبىزدىڭ ويى­مىز­شا, وزبەكستان ەكولو­گيالىق پارتيا- سى بولاشاقتىڭ جاسىل دامۋعا تيەسىلى ەكەنىنە سەنەدى. جاسىل دامۋ بەيبىتشىلىكتى نىعايتادى, ۇيلەسىمدىلىكتى قامتا­م­اسىز ەتەدى جانە بارلىق حالىق­تىڭ گۇلدەنۋى ءۇشىن تۇراقتى نەگىز قالايدى. ماقساتىمىز ورتاق بولعان سوڭ تابيعات, بەيبىتشىلىك جانە بولاشاق ءۇشىن بىرىككەنىمىز ابزال», دەگەن ك.جۋراەۆ.

ءسامميتتىڭ قورىتىندىسىندا سپي­كەر­لەر «ARAL-2024» جاسىل پارتيا­لاردىڭ I ءسامميتى ەكولو­گيالىق ماسەلە­لەردىڭ اۋقىمىن ءتۇسىنىپ قانا قويماي, بىرلەسكەن ءتيىمدى ىنتىماق­تاستىق ءۇشىن پلاتفورما قۇرۋعا ارنالعانىن ايتتى. سپيكەرلەر ورتا ازيا حالىقتارى كۇش بىرىكتىرسە, كليمات­­تىق سىن-قاتەرلەردى شەشۋگە, ەكو­جۇيە­لەردى نىعايتۋعا جانە تابيعي باي­لىق­تى ساقتاۋعا بولاتى­نىن جاقسى ءتۇسىنىپ وتىر.

سامميت بارىسىندا قازاقستان, قىر­عىز­ستان, وزبەكستان, رەسەي, موڭعو­ليا جا­سىل پارتيالارى اراسىندا ىنتى­ماق­تاس­تىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. تاراپتار تابيعاتتى قورعاۋ باعى­­تىن­داعى ءىس-شارالاردى وتكىزۋمەن قاتار قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە تابي­عي رەسۋرستاردى پايدالانۋ سالاسىندا تاجى­ريبە مەن ءبىلىم الماسۋ جونىندە كەلىسىم­گە كەلدى.

تۇركىستان