ەلىمىزدە عانا كەزدەسەتىن ەندەميك – كاسپي يتبالىعى بۇگىندە جويىلىپ بارا جاتقان جانۋارلاردىڭ ساناتىندا. يتبالىقتار كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن. دەگەنمەن وسى ءبىر بەيكۇنا جانۋارلاردىڭ سانى جىل سايىن مىڭداپ قىرىلىپ جاتقانى الاڭداتادى. ەگەر وسىلاي جالعاسا بەرسە, تەڭىزدەگى يتبالىق اتاۋلىنىڭ مۇلدە جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار.
رەسمي اقپاراتقا سايكەس, قىرىلعان يتبالىق سانى مىڭنان اسادى. 11 قاراشا كۇنى تاڭەرتەڭ ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ قاراقيا جانە تۇپقاراعان اۋداندارىندا كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىنان 300 يتبالىق ولەكسەسى تابىلعان.
ماڭعىستاۋ وبلىستىق بالىق قورعاۋ ينسپەكتسياسى باسشىسى مىندەتىن اتقارۋشى اندرەي رۋتسكيدىڭ ايتۋىنشا, اقتاۋدان قاراقيا اۋدانىنداعى قۇرىق پورتىنا دەيىنگى اۋماقتا 115 يتبالىق, تۇپقاراعان اۋدانىنداعى قىزىلوزەن اۋىلىنان فورت-شەۆچەنكو قالاسىنا دەيىنگى ارالىقتا 185 يتبالىق ولەكسەسى تابىلعان. ولاردى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جيناپ جاتىر.
– كوپتەگەن يتبالىق تاستىڭ اراسىندا, قول جەتپەيتىن قيىن جەرلەردە جاتقاندىقتان, ولاردى جيناۋ جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىنا قيىنعا سوعىپ وتىر. تەحنيكا ول جەرلەرگە بارا المايدى, سوندىقتان ءار ولەكسەنى جاياۋ بارىپ, قولمەن جيناۋ كەرەك. بۇگىنگە دەيىن 1034 ولەكسە تابىلىپ, اكت تولتىرىلدى. جارتىسىنان كوبى جينالدى, – دەدى ا.رۋتسكي.
تۇپقاراعان اۋدانى, فورت-شەۆچەنكو قالاسى مەن باۋتين اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى تەڭىز جاعاسىندا تەك يتبالىق قانا ەمەس, ولگەن قۇستار مەن بەكىرە بالىقتارى دا تابىلعانىن ايتادى.
يتبالىقتاردىڭ قىرىلۋى 2017 جىلدان باستالدى. 2022 جىلى قاراشا مەن جەلتوقسان ارالىعىندا كاسپي جاعالاۋىن تەكسەرۋ كەزىندە 172 يتبالىق ولەكسەسى تابىلعان ەدى. ونىڭ سەبەبىن بىلتىر اقپاندا ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ بالىق شارۋاشىلىعى كوميتەتى قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى سالدارىنان يممۋنيتەتى السىرەگەن يتبالىقتىڭ پنەۆمونياعا قارسى تۇرا الماۋىنان دەپ ءتۇسىندىردى.
«عىلىمي ۇيىمدار مەن قۇزىرلى مەملەكەتتىك ورگاندار وكىلدەرىنەن قۇرالعان جۇمىس توبى كاسپي يتبالىعىنىڭ قىرىلۋىنا ۆيرۋستىڭ اسەرىنەن اسقىنعان پنەۆمونيا سەبەپ بولدى دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. تۇماۋ, موربيللي ۆيرۋس ينفەكتسياسىنىڭ ارالاس ءتۇرى ۋشىققان» دەپ مالىمدەدى ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ بالىق شارۋاشىلىعى كوميتەتى. ايتتى-ايتپادى, ءبىر بىتپەيتىن پنەۆمونيا بار. 2020 جىلى كوروناۆيرۋسقا شالدىقتان ادامداردى دا «پنەۆمونيا» دەپ الدارقاتقان ەدىك...
2023 جىلى 15 قازاندا تۇپقاراعان اۋدانى, باۋتين اۋىلىنىڭ ماڭىنان 25 ءولى يتبالىق ۇشاسى مەن 33 دانا بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار تابىلدى. بيىل 29 ناۋرىزدان 9 ساۋىرگە دەيىن جايىق-كاسپي وبلىسارالىق باسسەيندىك بالىق شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسى قىزمەتكەرلەرى تۇپقاراعان اۋدانىندا تاپقان يتبالىق ولەكسەلەرىنىڭ سانى 182-گە جەتكەن.
بۇل از دەسەڭىز, مەرزىمدى باسىلىمدا جازىلعانداي, ءوز بەتىنشە ساناۋ, انىقتاۋ جۇمىسىن جۇرگىزگەن تۇرعىندار, ياعني تۇپقاراعان اۋداندىق قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرى تەك يتبالىقتار ەمەس, قۇس پەن بالىق تۇرلەرىنىڭ قىرىلعانى, سونداي-اق جيناپ الىنعان يتبالىق ولەكسەلەرى قۇزىرلى ورىندار حابارلاعان كورسەتكىشتەن ەكى ەسەگە جۋىق كوپتىگىن ايتقان.
قىزىل كىتاپقا ەنگەن يتبالىقتىڭ قىرىلۋىنا نە سەبەپ بولعانى ازىرگە جۇمباق. بۇعان دەيىن گيدروبيولوگيا جانە ەكولوگيا ينستيتۋتىنىڭ مامانى اسەل بايمۇقانوۆا كاسپي جاعالاۋىنداعى يتبالىقتىڭ جاپپاي قىرىلۋىنا بايلانىستى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋدىڭ الدىن الا ناتيجەسىن جاريالاعان. ءا.بايمۇقانوۆانىڭ پىكىرىنشە, يتبالىقتار ءتۇرلى سەبەپتەن ولگەن بولۋى مۇمكىن: جەر سىلكىنىسى, تابيعي گازدىڭ شىعۋى, تەڭىزدىڭ لاستانۋى, ىندەت.
الايدا جاقىندا, گازەتتىڭ 31 قازان كۇنگى سانىندا ماڭعىستاۋداعى ءتىلشىمىز گۇلايىم ءداۋىتباي «مۇنايلى جەردىڭ مۇڭى دا قالىڭ» اتتى ماقالاسىندا: «يتبالىقتار ءولىمىن تابيعي اسەر نەمەسە جەكەلەگەن ادامداردىڭ قۋىپ ءجۇرىپ ساباپ ءولتىرۋى, الدە اۋ قۇرعاننىڭ سالدارى دەپ بولمايتىن سىلتاۋعا سۇيەنبەي, تەڭىزدەگى كاسىپورىندار زاردابى دەپ اشىق مويىنداپ, ناقتى شەشىم قابىلدايتىن ۋاقىت جەتتى. قىزىل كىتاپقا ەنگەن بايلىقتى قورعاي الماساق, ەنبەگەنىنە نە جورىق, ەنگەنىنەن نە پايدا؟» دەپ اشىنا جازدى.
بيىلعى 26 ساۋىردە «ماڭعىستاۋ مەديا» پورتالى كوكتەمدە ولگەن يتبالىقتاردىڭ قىرىلۋ سەبەبى زەرتتەلىپ جاتقانىن جازعان. بىراق سودان بەرى, اي ءوتتى, ماۋسىم ءوتتى, جانۋارلاردىڭ نەدەن قىرىلعانى تۋرالى قورىتىندى مالىمەت ءالى دە شىققان جوق.
وسىعان وراي ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت ادىلقاسىم جاقىپباەۆتان جاعدايدىڭ جاي-جاپسارىن سۇراپ كورگەن ەدىك. 55 جىلدىق تاجىريبەسى بار زەرتتەۋشى مامان تەڭىز جانۋارىنىڭ جاپپاي قىرىلۋ سەبەبى ەسكى مۇناي ۇڭعىمالارىنىڭ ورنىن كەزىندە دۇرىس جاپپاعاننان بولاتىنىن ايتادى.
«بىلتىر يتبالىقتار مەن بەكىرە تەكتەس بالىقتار قىرىلعان كەزدە تەكسەرۋگە باردىم. ارنايى ەكى بالىقتى الىپ كەلىپ ورتالىقتا زەرتتەپ كوردىك. ناتيجەسىندە, بالىقتاردىڭ بويىندا مۇناي قالدىقتارى بارى انىقتالدى. ونىڭ سەبەبى – ول جەردە ءجۇز جىلدان بەرى مۇناي قازىلعان. سول مۇناي ۇڭعىمالارىن بەتونمەن بىتەۋ كەرەك. كەيبىر جەرلەردە ول دۇرىس جابىلماعان. ماسەلەن, يتبالىقتار كوكتەمدە تەڭىز جاعاسىنا كەلەدى. سول كەزدە كولدىڭ جاعاسى مايلانىپ جاتادى. بالىقتار سودان ۋلانعان», دەيدى ءا.جاقىپباەۆ.
زەرتتەۋشى بۇدان ەندى بالىقتاردى قورعاۋ قيىن ەكەنىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, جويىلىپ بارا جاتقان بالىقتاردى ەلىمىزدەگى باسقا كولدەرگە جەرسىندىرۋ ارقىلى ساقتاپ قالۋعا بولادى.
«كاسپي تەڭىزىندەگى يتبالىقتاردى باسقا كولدەرگە, ايتالىق, ارال تەڭىزىنە, بالقاش كولىنە نەمەسە ساسىقكولگە كوشىرۋ قاجەت. ويتكەنى ەلىمىزدەگى كولدەر مەن تەڭىزدەر – ءبىر تەڭىزدىڭ ءتۇبى. ۋاقىتشا امان ساقتاۋ ءۇشىن مايلانىپ جاتاتىن جاعالاۋلارعا مۇناي سەكىلدى ۋلى زاتتاردى سورىپ الاتىن قۇرىلعى ورناتۋعا بولادى», دەيدى ول.
زەرتتەۋشىنىڭ بۇل پىكىرىن رەسەي عالىمدارى دا بەكەمدەي ءتۇستى. رەسەيلىك «كومپاس» قورى مەن داعىستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى كاسپي يتبالىعىنىڭ قىرىلۋىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر.
بيىل 1 ءساۋىر كۇنى رەسەيلىك «پروزراچنىي مير نا كاسپي» تەلەگرام-ارناسى جانۋارلار ءولىمىنىڭ نەگىزگى سەبەبى اۋىر مەتالدارمەن (كوبالت, قورعاسىن, سىناپ, كادمي) سوزىلمالى ۋلانۋدان ەكەنىن جازدى. «كاسپي يتبالىعىن ساقتاۋعا تەڭىزبەن شەكتەسكەن بەس ەل مۇددەلى. تابيعات بارىمىزگە ورتاق. ونى ساقتاۋ جۇمىسى ءۇش باعىتتا جۇرۋگە ءتيىس. ءبىرىنشى – كاسپي يتبالىعىنىڭ قىرىلۋ سەبەبىن زەرتتەۋ, ەكىنشى – پوپۋلياتسيانى ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستاۋ, ءۇشىنشى – جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق اراسىندا ەكولوگيالىق اعارتۋشىلىق جۇمىسىن جۇرگىزۋ», دەيدى كورشى ەلدىڭ تابيعات جاناشىرلارى.
ال ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى قوعامدىق كەڭەسىنىڭ, ECOJER قاۋىمداستىعى ماڭعىستاۋداعى ەكولوگيالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ادىلبەك قوزىباقوۆ يتبالىقتاردىڭ ءولۋ سەبەبىن انىقتاۋدا تاۋەلسىز ەكولوگتەردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋ قاجەت ەكەنىن ايتادى.
رەسەي عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋىنشە, كاسپي يتبالىقتارىنىڭ سانى 300 مىڭ ەكەنى انىقتالعان. ال كاسپي تەڭىزىنىڭ ەلىمىزگە قاراستى بولىگىندە 60 مىڭ يتبالىق بار دەلىنەدى.
ەلىمىزدەگى ەندەميك جانۋاردىڭ اۋلاۋعا 2006 جىلى تىيىم سالىنعانىمەن, ولاردى زاڭسىز اۋلاپ جۇرگەن ادامداردىڭ بەينەجازباسى الەۋمەتتىك جەلىدە كورىنىس بەرگەنى بار. وسىعان وراي, ءتىپتى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءوزى اراشا ءتۇسىپ, باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە پارمەن بەرگەن ەدى. الايدا كەيىنگى كەزدەرى كاسپي تەڭىزىندە يتبالىقتاردىڭ قىرىلۋى وقيعاسى جيىلەپ كەتتى. قىزىل كىتاپقا ەنگەن, سيرەك كەزدەسەتىن جانۋاردىڭ قىرىلۋ سەبەپتەرىنە قاتىستى قۇزىرلى ورىندار ءالى كۇنگە تۇشىمدى جاۋاپ بەرە الماي وتىر.