دەموگرافيالىق دامۋ – مەملەكەت تىرەگى

ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا كەدەي­شىلىك پەن جۇمىسسىزدىق, ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىق پەن الەۋمەتتىك شيەلەنىس شەگىنە جەتىپ, 90-جىلداردىڭ توقىراۋ كەزەڭىنە تۇسپا-تۇس كەلگەن ەلى­مىز ونى دا ەپپەن ەڭسەرىپ شىققانى بۇگىن­دە باز بىرەۋلەرگە ەرتەگىدەي كورىنۋى مۇمكىن. ازاتتىقتىڭ العاشقى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەرىنەن باستاپ, مەملەكەت حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ مەن الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن بىردەن قولعا الىپ, قوردالانعان تۇيتكىلدىڭ ءتۇيى­نىن شەشۋگە كىرىستى. حالىقتىڭ مازاسى قاشقان سوناۋ تۇستا نەگىزگى زاڭدا ەلىمىز «الەۋمەتتىك باعدارلى مەملەكەت» دەپ جاريالانعان ەدى. وسىلايشا, الەۋمەتتىك باعىتقا ەرەكشە باسىمدىق بەرىلدى. ونىڭ اياسىندا حالىقتىڭ دەموگرافيالىق احۋالى مەن ءال-اۋقاتىن دامىتۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىڭ ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيالىق باعدارى بەلگىلەنىپ, ەلىمىز نارىقتىق ەكونوميكاعا ساي الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن جاساۋعا بەل بۋدى.

– سوڭعى 20 جىلدا ەلىمىزدەگى دەموگرا­فيالىق احۋال تۇبەگەيلى وزگەردى. 1992 جىلى باستالعان حالىق سانىنىڭ تومەندەۋ ءۇردىسى 2002 جىلى اياقتالدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ون جىلىندا حالىق سانى 1,6 ميلليونعا ازايدى. بۇل كەلەڭسىزدىك ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرعىنداردىڭ كەيبىر بولىگىنىڭ تاريحي وتاندارىنا ورالۋى, وتپەلى كەزەڭدەگى ءولىم-ءجىتىمنىڭ كوپ بولۋى, تۋ كورسەتكىشىنىڭ تومەندەۋىمەن بايلانىستى ورىن الدى. 2002 جىلدان باستاپ حالىق سانى ءوسىمنىڭ تۇراقتى ۇردىسىنە يە بولدى. ەڭ الدىمەن تابيعي ءوسىم ەسەبىنەن, 2004 جىلدان باستاپ كوشى-قون وسىمىنە بايلانىستى قالىپتاستى. قورىتا كەلگەندە, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدىڭ حالىق سانى جالپى 427 مىڭ ادامعا نەمەسە 2,6%-عا ارتتى, – دەيدى دەموگراف ءازىمباي عالي.

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى كۇن تارتىبىنە قويىلعان اسا ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى ەتنودەموگرافيالىق احۋالدى جاقسارتۋ بولدى. وسى جىلدارى اقمولا وبلىسىندا – 24%, كوكشەتاۋ وبلىسىندا – 33%, قوستانايدا – 18%, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – 19%, قاراعاندى وبلىسىندا – 20%, پاۆلودار وبلىسىندا 32% عانا قازاق ءومىر ءسۇردى. ەل كولەمىندە دەموگرافيالىق داعدارىس ورىن الدى. حالىق سانى 1989-1999 جىلدارى 1,5 ميلليوننان استام ادامعا, ياعني 8,2%-عا ازايدى. سىرتقا قونىس اۋدارعانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى وزدەرىنىڭ بايىرعى تاريحي وتاندارىنا ورالعاندار ەدى. تەك 1993-1998 جىلدارى 1 ميلليوننان استام شىعىس سلاۆياندار (ورىس, ۋكراين, بەلورۋس), 400 مىڭعا جۋىق نەمىس كوشىپ كەتتى.

مۇنداي كوشى-قون تولقىنى ەل تۇرعىندارىنىڭ ۇلتتىق قۇرامىنا اسەر ەتىپ, بايىرعى حالىقتىڭ ۇلەس سالماعىن وزگەرتتى. مىسالى, قازاق حالقى 50 جىلدان كەيىن, 1999 جىلى تۇڭعىش رەت ءوز جەرىندە كوپشىلىككە اينالىپ, ۇلەسى 53,4%-عا جەتتى. وسى ءۇردىس جالعاسا كەلە 2007 جىلدىڭ باسىندا قازاقتار 9,1 ميلليوننان اسىپ, ۇلەسى 58,6% بولدى. ياعني 1989-2007 جىلدارى ارالىعىندا قازاقتار ۇلەسى 18,5%-عا وسسە, ورىستار ۇلەسى – 11,8%, ۋكرايندار – 2,6%, نەمىستەر 4,4% تومەندەدى.

تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى دەموگرا­فيالىق داعدارىستىڭ ءبىر كورىنىسى – 1989 جىلمەن سالىستىرعاندا, 1999 جىلى حالىقتىڭ جالپى سانى 9,2%-عا قىسقارىپ, قازاق سانى 22,2% ءوستى. بىراق حالىقتىڭ جالپى سانى ازايىپ كەتتى. ناتيجەسىندە, سىرتقى كوشى-قوننىڭ تەرىس سالدوسى 1933,8 مىڭ ادامدى قۇرادى. حالىقتىڭ ەڭ كوپ ازايۋى 1993-1995 جىلدارى بايقالدى, ول 1990 جىلدارداعى تەرىس سالدونىڭ 44,7%-ىن قۇرادى.

– ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان 1991 جىلعى 18 قاراشادا مەملەكەت تاراپىنان ارنايى شەشىم قابىلدانىپ, سىرتتاعى اعايىندار اتاجۇرتقا ورالدى. 1991 جىلدان 1995 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا ەلگە 137 919 قازاق كوشىپ كەلدى. دەگەنمەن ءتۇرلى سەبەپپەن كەيىنگى كەزدە كوش باسەڭدەپ قالدى, – دەيدى دەموگراف.

رەسمي دەرەككە جۇگىنسەك, تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلىندا شەتتەن 1 079 192 قانداسىمىز ورالعان ەكەن. بۇل ەلىمىزدەگى قازاقتاردىڭ 12%-ىن قۇراپ وتىر. مۇنىڭ سىرتىندا ەلىمىزدە جۇرگىزىلگەن دەموگرافيالىق ساياساتتىڭ وڭ ىقپالىنىڭ ارقاسىندا, اسىرەسە, حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ, انا مەن بالاعا كورسەتىلۋگە ءتيىس قامقورلىق پەن الەۋمەتتىك جاردەماقىنىڭ ءوسۋى ەتنودەموگرافيانىڭ شەشۋشى رولگە يە بولۋىنا ۇلكەن اسەر ەتتى. ناتيجەسىندە, 1999-2009 جىلدارى بالا تۋدىڭ جالپى كوەففيتسيەنتى 63,3%-عا ءوستى. ءولىم-ءجىتىم 2,7%-عا تومەندەپ, تابيعي ءوسىم 10 جىل ىشىندە ءۇش ەسە ارتتى. وسىنداي قارقىندى ءوسۋدىڭ ارقاسىندا كوبەيۋ كورسەتكىشتەرى 1990 جىلعى دەڭگەيگە جەتىپ, ەلدەگى دەموگ­رافيالىق داعدارىس تەز ەڭسەرىلدى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگى­نە سايكەس, قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى بار­لىق حالىقتىڭ سانى – 20 033 842 ادام; قالالىقتار – 12 507 920; اۋىلدىقتار – 7 525 922; ەرلەر – 9 783 814; ايەلدەر – 10 250 028. ال ەتنوس قۇرامى: قازاقتار – 14 220 321 (71,0%); ورىستار – 2 983 317 (14,9%); وز­بەكتەر – 6 605 64 (3,3%). قازىر ەلى­مىز حا­لىق سانى جونىنەن الەمدە 64-ورىندا تۇر.

مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا: «بۇۇ-نىڭ ەلىمىزدەگى حالىق سانىنىڭ وسىمى­نە قاتىستى بولجامى ورتالىق ازيا­دا­عى كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن سالىس­تىر­عاندا كوڭىل كونشىتپەيدى» دەگەن ەدى. را­سىن­دا, ەلىمىز تۇرعىندارى 1991 جىلمەن سالىس­تىرعاندا 12% كوبەيسە, وسى ارالىقتا وزبەك­تەر 59%, تاجىكتەر 68%, قىرعىزدار 43%, ازەر­بايجان حالقى 37% ءوسىپتى. قانشا دەگەن­مەن جوعارىداعى دەموگرافيالىق بيىك مەجە – رەسپۋبليكا حالقى سانىنىڭ 20 ميل­ليونعا جەتۋى, سونىڭ ىشىندە مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت – قازاقتىڭ ەل اۋما­عىندا سانىنىڭ باسىمدىققا يە بولۋى «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» حالقىمىزدىڭ زور جەتىستىگى. وسى تۇرعىدا ەگەمەندىك باسىمىزداعى باعىمىز عانا ەمەس, قىز­عىش­تاي قورعايتىن التىن ءتاجىمىز ەكە­نىن اركەز ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.