عىلىمداعى الاياقتىق

ەلدىڭ عىلىمداعى الەۋە­تىن باعالاۋدا عىلىمي جاريا­­لا­نىم­داردىڭ سا­نى مىندەتتى تۇردە ەسكەرىلەتىن تا­لاپ­تاردىڭ ءبىرى. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ مالى­مە­تىنشە, بىلتىر 101 جوعارى وقۋ ورنى 7428 عىلىمي ماقالا جا­ريا­لاعان, ونىڭ 5344-ءى «Scopus» دەرەك­قو­رىنداعى جۋرنالداردا, ال 2367-ءسى «Web of Science»-تە يندەكس­تەلگەن عى­لىمي باسىلىمداردا جارىق كور­گەن. الايدا «Scopus»-تىڭ قىر-سى­رىن بىلمەيتىندەر قيىنسىنىپ, جۇ­مىسىن ورتاداعى دەلدالدارعا تاپ­سىرادى. كەيىنگى كەزدەرى بۇل قىز­مەت ناعىز بيزنەستىڭ كوزىنە اينالعان.

عىلىمي جۋرنالعا ماقالا جازىپ, جاريالاپ بەرەمىز دەگەندەردىڭ جارناماسى جەلىنى جارىپ تۇر. قىزمەتىن جارىسا ۇسىنعان اگەنتتىك كوپ. ءبىز دە سولاردىڭ بىرەۋىنە حابارلاسىپ, قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن ءبىلىپ كوردىك. «ماعان «Scopus»-قا ماقالا جاريالاۋ كەرەك. قىزمەتتەرىڭىز قان­شا تۇرادى, جۇمىستىڭ جۇزەگە اسۋ بارىسى قالاي بولادى», دەگەن سۇراعىما ء«سىز ەش نارسەگە الاڭ­دامايسىز, باسىنان اياعىنا دەيىن ءبارىن ءوزىمىز قاتىرامىز, 1 800 000 تەڭگە تولەسەڭىز بولدى» دەگەن جاۋاپ الدىم. اگەنتتىكتىڭ ايتۋىنشا, ءسىز بەرگەن تاقىرىپتا كادىمگى زەرتتەپ جۇرگەن كانىگى مامانداي عىلىمي ماقالا جازىپ, ونى جاريالاپ, شىققان سوڭ اۆتورلىق قۇقىقتى ساتىپ الىپ بەرەدى ەكەن. «قىمباتتاۋ ەكەن», دەپ قيپالاقتاپ ەدىك, «بۇل قايتا جەڭىلدىكپەن تۇر. نارىقتا بۇدان ارزان باعا تاپپايسىز», دەدى. «ال ەگەر ماقالاڭىزدى ءوزىڭىز جازىپ جىبەرەم دەسەڭىز, قالعان جۇمىستى 1 ملن تەڭگەگە ىستەپ بەرەمىز», دەگەن ۇسىنىستى تاعى ايتتى.

«Scopus»-قا ماقالاسىن جىلداپ شىعارا الماي جۇرگەندەر امالسىزدان اگەنتتىكتىڭ قىزمەتىن ساتىپ الادى. سوراقىسى اقشاسىن العاننان كەيىن كوبى الاياق بولىپ شىعادى. عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەر «ۇتام» دەپ ۇرىنىپ قالعانىن كەش تۇسىنەدى. ءتىپتى ايتقانىن ىستەپ, «Scopus»-قا شىعارىپ بەرگەننىڭ وزىندە ىستەگەن جۇمىستارىنىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. ماقالاسىن جازعىزىپ وتىرعان «عالىمداردىڭ» دا ءىسىن ءجون دەي المايمىز. بۇل – عىلىمي ەتيكانى ورەسكەل بۇزۋ, عىلىم دامۋىن تەجەۋ.

جوعارىدا جازعانىمىزداي, دەلدالدار «Scopus»-قا ماقالا شىعارىپ بەرگەنىمەن, ءبارىبىر ونى عىلىمي مەتريكاسى جوعارى باسىلىمعا ەمەس, اقشاسىنا كەلىسەتىن ارزان جۋرنالدارعا جىبەرەدى. «Scopus» بازاسىنداعى عىلىمي مەتريكاسى جوعارى جۋرنال­دارعا جاريالانىم جاساپ جۇرگەن PhD امانجول تۇر­لى­بەك ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, «Scopus»-قا كىرىپ, كىمنىڭ قاي دەڭ­گەيدە ەكەنىن بىردەن بىلۋگە بولادى.

– كوپ جاعدايدا «Web of Scien­ce»­ جۋرنالداردىڭ يمپاكت فاك­تو­­رى تومەنىرەك بولادى. سەبەبى دە­رەك­قورعا ەنگىزىلگەن جۋرنال­داردىڭ سانى «Scopus»-قا قاراعاندا 1,5-2 ەسە از. ياعني «Web of Science»-ءتىڭ تالاپتارى دا جوعارى. حيرش يندەكسى, يمپاكت فاكتور, سايت سكور, كۆارتيل, پروتسەنتيل, JCR دەگەن عىلىمي مە­تريكا كورسەتكىشتەرى بار. سايت سكور مەن يمپاكت فاكتور ەكەۋى ۇق­ساس, تەك ءبىرىنشىسى «Scopus»-تا بولسا, ەكىنشىسى «Web of Science». ول جۋر­نال­دىڭ وقىلىمىن انىق­تايدى. سىل­تەمە سانىن جۋرنالدا جارىق كور­گەن ماقالالار سانىنا بولەدى. حيرش يندەكسى عالىمنىڭ دەڭگەيىن انىق­تايدى. ياعني ورتا ەسەپپەن ونىڭ جۇمىستارىنا نەشە رەت سىلتەمە جاسالعانىن كورسەتەدى. مى­سالعا, ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزدىك عالىم پرو­فەسسور ءراتباي مىرزاقۇلوۆتا – 52. ال پروتسەنتيل مەن كۆارتيل – «Scopus» پەن «Web of Science» جۋر­نال­دارىنىڭ باعىتى بويىنشا پوزي­تسياسى مەن ساپاسىن انىقتايدى, – دەيدى عالىم.

عىلىمدا رەتراكتسيالانعان جۇمىس دەگەن تۇسىنىك بار. ول جا­ريا­­­لانعان ماقالالاردىڭ تەك­سەرىلە كەلە تالاپتارعا ساي ەمەس دەپ تانىلۋى. «Retraction Watch» دەرەك­قورىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇگىنگە دەيىن 50 مىڭنان اسا عىلىمي جاريا­لانىم رەتراكتسيالانعان. «Thinking Skills and Creativity» جۋرنالى­نىڭ زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ماقالاسى قاي­تارىلعان قازاق اۆتورلارى كوبى­نە دەلدالداردىڭ قىزمەتىنە جۇگى­­نەتىنى انىقتالعان. سونداي-اق عىلىمي جاريالانىم ەرەجەلەرىن قاداعالاماي قابىل­داي بەرەتىن جۋر­نالداردىڭ دا جاۋاپسىزدىعى نەگىزگى فاكتورعا جاتادى ەكەن.

PhD مەرەكە زەينوللاقىزىنىڭ ايتۋىنشا, زەرتتەۋمەن اينالىسىپ, عىلىمي دارەجەسىن قورعاۋعا دا­يىندالىپ جۇرگەندەردىڭ اراسىندا عىلىمي جاريالانىم تالاپتارى مەن ەتيكاسىن بىلمەيتىندەر كوپ.

– وكىنىشكە قاراي, زەرتتەۋ تاقىرىبىن ءوزى تۇسىنبەيتىن, اكادە­ميالىق ءماتىن جازا المايتىن «عالىمدار» بار. سول سەبەپتى قازاق اۆتورلارىنىڭ ماقالاسىن «Scopus» قابىلدامايدى. وندا ناقتىلىق جوق. ءبارى جالپىلاما. ال وتاندىق جۋرنالدارداعى ماقالالاردىڭ دەنى – اعىلشىن تىلىنەن اۋدارىلىپ الىنعان اقپاراتتار. بۇلاي كىم-كىمدى الداپ ءجۇر, – دەيدى ول.

«Scopus»-تاعى سونداي-اق باسقا دا عىلىمي پلاتفورمالارداعى جاريا­لانىمدار كوپ جاعدايدا زەرتتەۋشىنىڭ مانسابىنىڭ وسۋىنە, گرانتتار الۋىنا, اكادەميالىق ورتادا تانىمال بولۋىنا ىقپال ەتەدى. بۇل زەرتتەۋشىلەردى جاريالانىم ساپاسىنان گورى سانىنا ءمان بەرۋگە ماجبۇرلەيدى. كوپتەگەن عالىم «Scopus» تىزىمىندەگى جۋرنالدار­عا شىعۋ ءۇشىن ساپالى زەرتتەۋ جاساۋدىڭ ورنىنا, كەز كەلگەن جولمەن ماقالالارىن جاريالاۋعا اسىعادى. ناتيجەسىندە, عىلىم كوممەرتسيالانادى. ياعني جالعان جۋرنالدار مەن ساپاسىز ماقالالار كوبەيەدى. «Retraction Watch» دەرەك­قورى «Scopus» تىزىمىنە ەنىپ, بىراق تالاپتاردى ساقتاماي اقشا دەپ ارانى اشىلعان ءبىرشاما جۋرنالدى اشكەرەلەپ, ليتسەنزياسىنان ايىرعان. بىراق قانشا تەكسەرىس جۇرگىزىلىپ جاتسا دا, ولاردىڭ سانى ازايار ەمەس. جالعان عىلىمي زەرت­تەۋلەر جاريالايتىن باسىلىمداردى انىقتايتىن «Predatory journals List» سايتىنىڭ دەرەگىنشە, بۇل تىزىمدە كوشتى ءۇندىستان, نيگەريا, پاكىستان مەملەكەتتەرى باستاپ تۇر. الدىڭعى قاتاردا ورتالىق ازيا ەلدەرى دە بار. سونىڭ ىشىندە قازاق­ستاندا كەيىنگى جىلدارى عىلىمي جاريا­لانىمداردىڭ سانىنىڭ كۇرت كوبەي­گەنى بايقالعان.

امانجول تۇرلىبەك ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, عىلىم جولىنا تۇسكەندەر مىندەتتى تۇردە تالاپقا ساي ماقالا جازا الاتىن دەڭگەيدە بولۋعا ءتيىس.

– قازىر عىلىمي جاريالانىمى جوق بولسا, عالىمدى ورتاسى مويىندامايدى. ويتكەنى ونىڭ جۇمىسىن ەشكىم وقىماسا, ەشكىم سىلتەمە جاساماسا, عالىمنىڭ وزەكتى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەنى كۇمان تۋدىرادى. سونىمەن قاتار عالىمدارعا شەتەلدىك جۋرنالدارعا جاريالانىم جاساۋدىڭ قاجەتى جوق. شەتەل باسىلىمدارىن قازاق قوعامىنداعى تاقىرىپتار, ماسە­لەلەر قىزىقتىرمايدى دەگەن جانساق پىكىر بار. بۇل كەڭەس زامانىنان قالعان تۇسىنىك پە دەپ تە ويلايمىن. ويتكەنى سول كەزەڭدە كەڭەس زامانىنىڭ عىلىمى ءوز ورتاسىندا عانا شەكتەلەتىن. شەتەل باسىلىمدارىنا جاريالانىم جاسامايتىن. شىن مانىندە, شەتەلدىك عىلىمي قاۋىمداستىقپەن بايلانىستا بولۋ وتە ماڭىزدى. عالىمدار «Scopus»-قا جاريالانىم جاساۋدى ءبىر باعىنبايتىن بەلەستەي كورەدى. بىراق ەڭبەكتەنسە, شىنايى زەرتتەۋمەن اينالىسسا, ساپاعا جۇمىس ىستەسە, ماقالا جازۋ قيىن نارسە ەمەس. ايتپاعىم, بۇل – مەڭگەرۋگە بولاتىن قابىلەت. عىلىممەن اينالىسىپ, عىلىمي ماقالا جازا الماۋ ۇيلەسپەيتىن نارسە, – دەيدى ول.

عىلىمداعى دەلدالداردىڭ كوبەيۋى مەن جالعان جۋرنالداردىڭ تارا­لۋى – قازىرگى زامانعى اكادە­ميالىق قاۋىمداستىقتىڭ باس­تى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى. مۇنداي تاجىريبەلەر زەرتتەۋ ساپاسىنا تەرىس اسەر ەتىپ, عىلىمنىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەدى. امانجول تۇرلى­بەك ۇلىنىڭ سوزىنشە, ساپاسىز زەرت­تەۋ جۇمىستارى مەملەكەتتىك بيۋد­­جەتكە دە ۇلكەن زالالىن تيگى­زەدى.

– مينيسترلىك تالاپتى كۇشەيت­پەسە, عىلىم سالاسىندا كاسىبي ءوسىم بول­مايدى. اۋەلى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ساپا جاقسارۋى كەرەك. ۋني­ۆەرسيتەتتەردە ءجوندى عىلىمي زەرت­تەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەسە, قا­لاي بىلىكتى مامان دايارلانادى. ناعىز عالىم قايدان شىعادى؟ مىسالى, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىن الا­تىن بولساق, باكالاۆر نە ماگيس­ترانت ستۋدەنتتەر عىلىمي جوبا­لارعا تىكەلەي قاتىسىپ, لەكتسيا­دا العان مالىمەتتەردى لابوراتوريادا شىڭداي الادى. بىراق باسقا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بارىندە مۇنداي مۇمكىندىك جوق. سونىڭ كەسىرىنەن شالا ساۋاتتى «عالىمدار» كوبەيەدى, – دەيدى ول.

ءيا, ايتقانداي-اق ساپانى باقىلاماسا, سانعا جۇمىس ىستەيتىن قوعامعا اينالامىز. اتاق ءۇشىن دەلدالداردىڭ دەمەۋىندە جۇرگەن «عالىمدار» عىلىمدى وشىرمەسە وسىرمەيدى.