قىزىلوردادان قىزىلجارعا «سىر وڭىرىندەگى يسلام رۋحانياتى» اتتى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ كورمەسى كەلىپ, ول قالانىڭ «يسلام مادەنيەتى» مۋزەيىنە قويىلىپ, وبلىس حالقى مەن قوناقتارىنىڭ رۋحاني ازىعىنا اينالدى. كورمە ءبىر اي بويى تۇرادى.
قىزىلوردالىقتاردىڭ قىزىلجار وڭىرىنە نازار اۋدارۋى تەگىن ەمەس. ءحVىىى-ءحىح عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ, ورىس پاتشاسىنىڭ ارقاداعى وتارلاۋ ساياساتىنا جانە وتارشىلاردىڭ جاپپاي شوقىندىرۋدى بەتكە ۇستاپ, حريستيان ءدىنىن راديكالدى ادىسپەن تاراتۋدى قولعا العان ىستەرىنە اشىق قارسى شىققان يسلام قايراتكەرى, تەرەڭ ءبىلىمدى ۇستاز, حالىق اۋليە اتاندىرعان مارال يشاننىڭ سولتۇستىك قازاقستان جەرىندە تۋىپ, ارتىنان قىزىلوردا وڭىرىنە قونىس اۋدارىپ, مەشىت, مەدرەسەلەر تۇرعىزىپ, ءبىلىم مەن ءدىن تاراتىپ, وسى وڭىردەگى قارماقشى اۋدانىنىڭ جەرىندە 73 جاسىندا ومىردەن وتكەن. مارال يشان ەسىمى كەزىندە ءيسى قازاق دالاسىنا كەڭىنەن تاراعان. اسىرەسە اڭىزعا بەرگىسىز ەمشىلىك قاسيەتتەرىن حالىق جاقسى بىلگەن.
مارال يشان يسلام ءدىنىنىڭ عىلىم ورتالىعى بۇحارادا جالاڭاياق يشاننىڭ مەدرەسەسىندە 10 جىل وقىپ, تەرەڭ ءدىني ءبىلىم جانە دارىگەرلىك ءىلىم العان. سودان كەيىن تۋعان جەرىنە ورالىپ, حالىقتى دىنگە, مادەنيەتكە, بىلىمگە, تارتىپكە ۇندەپ, كوزىن اشقان, ولشەۋسىز قىزمەت ەتكەن, بىرنەشە مەدرەسە, مەشىت سالدىرعان. سونىمەن بىرگە قۇراننىڭ قۇدىرەتىمەن تاۋىپتىك جاساپ, مىڭداعان ادامدى ناۋقاسىنان جازىپ, اتى شىققان. حالىق اۋليە تانىعان.
وسى كۇنى حريستياندىق پەتر مەن پاۆەل سياقتى اپوستولداردىڭ, «نيكولاي ۋگودنيك», «ارحانگەل ميحايل» سياقتى ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ اتىنا, سونداي-اق حريستياندىق ءدىني مەرەكەلەر مەن قۇلشىلىق: «پوكروۆ», «سپاسس», «سۆياتودۋحوۆ», «نيكولسك», «بوگوليۋبوۆ», «بوگوياۆلەنكا», ت.ب. اتاۋلار ورىس پاتشالىعىنىڭ قۇرىعى ۇزارعان سايىن ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگى, باتىسى مەن شىعىسىندا نەگە كوبەيىپ كەتكەنىن حالىق بىلە بەرمەيدى. بۇلاردىڭ ءبارى – حريستيان ءدىنىن حالىق ساناسىنا كۇشتەپ قوندىرۋدىڭ جولدارى. كەڭەس وكىمەتى ورناعاندا بولشەۆيكتەر ونى حالىققا باسقاشا ءتۇسىندىرىپ, «ميحايلوۆكا», «نيكولاەۆكا», «پەتروۆكا», ت.ب. ورىستاردىڭ تەكتەرى, وسى اتتاس شارۋالار بۇل سەلولاردى تۇرعىزعان دەپ سوقتى. مۇنىڭ كۇشتەپ شوقىندىرۋدىڭ ءادىسى ەكەنى اۋىزعا الىنبادى.
ال مارال يشان وسى ءادىستىڭ سىرىن بىردەن ۇعىپ, الدىمەن ونى توقتاتۋدى, قازاقتىڭ جەتىم بالالارىن جيناپ شوقىندىرماۋدى ءوتىنىپ, جەرگىلىكتى ورىس بيلىگىنە حاتتار جازعان. الايدا پاتشالىق ونىڭ وتىنىشتەرىنە قۇلاق اسپادى, سوندىقتان ول قارۋلى قارسىلىق بىلدىرۋگە ءماجبۇر بولعان. كۇش تەڭ بولماعان سوڭ امالسىز, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, وڭتۇستىككە قونىس اۋداردى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ول قازىرگى قىزىلوردا وبلىسىندا حالىقتى ءدىني تۇرعىدان ساۋاتتاندىرىپ, مەشىت, مەدرەسەلەر اشىپ, ساباق بەرگەن. كەنەسارىنىڭ ازاتتىق كۇرەسىن قولداعان. حالىقتى ءوزىن قولداۋعا شاقىرعان. بىلتىر مارال يشاننىڭ كەنەسارىعا سىيلاعان قۇرانى تابىلىپ, ونى مەملەكەت باسشىسى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە قويۋدى ۇسىندى. سونداعى سوزىندە قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى: «كەزىندە تايقازاننىڭ ەلگە ورالۋىن جۇرت جاقسى ىرىمعا بالاعان ەدى. كوپ ۇزاماي قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەت بولدى. ۇلت ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن كەنەسارىنىڭ قولىندا بولعان قۇران كىتابىنىڭ ەلگە كەلۋى دە جاقسى ىرىم دەپ ويلايمىن. بۇل وقيعا قازاقستاننىڭ جاڭا ءداۋىرىنىڭ بەرەكەلى باستاۋى بولسىن دەپ تىلەيىك», دەگەن ەدى.
مارال يشان قوقان مەن حيۋا حاندىقتارىنىڭ باسقىنشىلىق ارەكەتتەرىنە دە قارسى شىققان. «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىندا مارال يشان تۋرالى: «پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارشىل ساياساتىنا, قوقان مەن حيۋا حاندىقتارىنىڭ جاۋلاۋشىلارىنا قارسى قازاق رۋباسىلارى مەن باس كوتەرەر ازاماتتارىن كۇرەسۋگە شاقىرعان ۇنپاراقتار تاراتتى. مارال يشان تۋرالى ت.ۆامبەرريدىڭ «تۇركى حالىقتارىنىڭ ەتنوگرافياسى مەن ەتنولوگياسى» اتتى ەڭبەگىندە, ي.بلارامبەرگتىڭ «ەستەلىكتەرىندە», س.مۇقانوۆتىڭ ء«مولدىر ماحاببات», «اققان جۇلدىز» روماندارىندا مالىمەتتەر كەلتىرىلگەن», دەپ جازادى.
قىزىلوردالىقتاردىڭ يسلام رۋحانياتىنا ارنالعان كورمەسى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كەڭ دارىسحاناسىنداعى «مارال يشان (1780-1853): ءومىرى مەن قوعامدىق, ءدىني جانە ساياسي قىزمەتى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياعا ۇلاستى. وندا وبلىس اكىمى ع.نۇرمۇحامبەتوۆتىڭ قۇتتىقتاۋ ءسوزى وقىلىپ, «قاھارماندار» رقق توراعاسى سابىر قاسىموۆتىڭ, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆتىڭ سوزدەرى تىڭدالدى. سابىر قاسىموۆ مارال يشانداي اسا كورنەكتى ءدىن قايراتكەرى بولعانىن سولتۇستىكقازاقستاندىقتار ماقتان تۇتىپ, ەڭبەگى مەن ءومىرىن تەرەڭ زەرتتەۋلەرى كەرەك دەگەن ۇسىنىس ايتتى. زيابەك قابىلدينوۆ قازاق دالاسىن جاپپاي شوقىندىرۋ ارەكەتى 1822 جىلى حاندىقتى جويۋ ساياساتىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن تاريحي فاكتىلەر دالەلدەيتىنىن جەتكىزدى.
بايانداما جاساعاندار اراسىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور امانجول كۇزەنباي ۇلىنىڭ سوزدەرى بارىنشا ءوتىمدى بولدى. ول قازاقستانداعى كوپتەگەن ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەردىڭ باسىندا يسلام ءدىنى قايراتكەرلەرى بولعانىن دالەلدەپ بەردى. سونىمەن بىرگە ول: ء«سىبىر حالىقتارى قۇساپ «يۆانوۆ», «پەتروۆ» بولىپ كەتپەگەنىمىز دە يسلامنىڭ ارقاسى. جاپپاي شوقىندىرۋ ساياساتىنا قارسى يسلام قايراتكەرلەرى تاباندى كۇرەس جۇرگىزدى. سونىڭ ىشىندەگى اتاقتىلارىنىڭ ءبىرى – وسى مارال يشان. ونىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى جازىلعان سىرلىباي بۇركىتباەۆتىڭ 186 بەتتىك كىتابى بار. اۆتور مارال يشاننىڭ 1930 جىلدارى ءالى ءتىرى بولعان ۇرپاعى ساندىبايدان بىلگەندەرىن, كوزبەن كورگەندەرىن جازىپ العان», دەدى.
قمدب ستراتەگيالىق دامۋ جانە تالداۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سمايىل سەيىتپەكوۆ «سوپىلىق جول جانە مارال يشان» اتتى بايانداماسىندا سوپىلىقتىڭ قازاق دالاسىندا تارالۋى, ونىڭ پروگرەسسيۆتىك اسەرى, ءبىلىم مەن عىلىمعا ۇندەۋى تۋرالى وتە جاقسى اڭگىمەلەدى. سونىمەن بىرگە ول كوپ حالىق ايىرا المايتىن قازىرەت, يشان, ءپىر, احۋن, اتا, قاري سياقتى ءدىن اتاۋلارىنىڭ نەنى بىلدىرەتىنىن تاراتىپ بەردى. قازاق دالاسى اۋەلدە يشاندى «اتا» دەپ اتاعان كورىنەدى. «شوپان اتا», «بەكەت اتا», ت.ب. اتالار سول كەزدەن قالعان. ودان كەيىن كوپ وقىعان ءدىن قايراتكەرىن پارسى ءسوزى يشانمەن اتاۋعا اۋىسقان. ال «قاري» دەگەن قۇراندى جاتقا ايتا الاتىن ادام.
كونفەرەنتسيادا وزبەكستان رەسپۋبليكاسى گۋمانيتارلىق عىلىمدار عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى قاراقالپاق بولىمشەسى تاريح ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى اسقار جۇماشەۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حقتۋ پروفەسسورى تۇرسىن حازرەتالى, تاعى دا باسقالار كەڭەس وداعى جىلدارىنداعى يشانداردىڭ قۋدالانۋى تۋرالى ايتتى. مازمۇندى بايانداما جاساعانداردىڭ ءبىرى – ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى ماقسات الپىسبەس بولدى. ول كەڭەس وداعى جىلدارىندا قازاقستانعا يسلام ءدىنىن ءحىح عاسىردا تاتار مولدالارى مەن ميسسيونەرلەرى اكەلدى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستىرىلعانىن ايتا كەلىپ, ونىڭ مۇلدە تەرىس ەكەنىن دالەلدەپ بەردى. «يسلام ءدىنى قازاققا التىن وردا تۇسىندا, ءحىV عاسىردا بەرىك ورناعان. ال وزبەك حاننىڭ تۇسىندا ول مەملەكەتتىك ءدىن بولدى. يسلام ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە, سونىڭ ىشىندە تەرىستىكتە كەڭىنەن جايىلعان. مارال يشاننىڭ ۇستازى جالاڭاياق يشان پاۆلودار جەرىندە تۇرعان. كەيىن ول تۋرالى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ جازعان. ال اتاقتى ءماشھۇر ءجۇسىپ قىزىلجاردىڭ مەدرەسەسىندە وقىعان», دەگەن سياقتى قىزىقتى دەرەكتەر كەلتىردى. ال ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى گۇلنار مۇقانوۆا رەسەي ارحيۆتەرى دەرەكتەرىنەن مارال يشان تۋرالى جازىلعان كوپتەگەن ماتەريالداردى جاريا ەتتى.
مارال يشاننىڭ قىزىلوردادان, الماتىدان, استانادان جەتكەن ۇرپاقتارى مەن تەرىستىكتەگى اعايىندارى دا سويلەدى. عۇلاماعا ارنالىپ, قۇران وقىلىپ, اس بەرىلدى.
ءسويتىپ, مارال يشاننىڭ جارقىن بەينەسى تۋعان جەرىنە 171 جىلدان كەيىن قايتا ورالدى. كونفەرەنتسيادا مارال يشان ەسىمىنە وبلىس ورتالىعىنان ءبىر مەشىت پەن كوشە اتىن بەرۋ ۇسىنىلدى.