شۋحرات يبراگيموۆ: ۇلتتىق ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيا سالۋدى باستى باسىمدىققا اينالدىرامىن

– جاقىندا ERG ديرەكتورلار كەڭەسىندە اۋقىمدى وزگەرىستەر بولىپ, الەكساندر ماشكەۆيچ پەن پاتوح شوديەۆ كەتتى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ءسىزدىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنە توراعالىققا كەلۋىڭىز ۇلكەن وزگەرىستەردىڭ باستاۋى بولماق. بۇل وزگەرىس كومپانيانىڭ قۇندىلىعى مەن مۇددەسىنە قالاي اسەر ەتەدى؟

– مەنىڭ عانا ەمەس, جاس بۋىننىڭ كوزقاراسى تۇرعىسىنان قاراساق, ءبىز بيزنەسكە بار نارسەنى جالعاستىرۋ ءۇشىن عانا ەمەس, جاڭا قۇندىلىقتار مەن تىڭ باعىتتار قالىپتاستىرۋ ءۇشىن كەلەمىز. الەم قاتتى وزگەردى. بىرەر جىل بۇرىن ويىمىزعا دا كەلمەگەن تاۋەكەلدەر مەن قاتەرلەر پايدا بولىپ جاتىر. زاماناۋي ءارى تابىستى كومپانيا رەتىندە مۇنداي قاۋىپ-قاتەردى بيزنەستى جاقسارتا ءتۇسۋدىڭ مۇمكىندىگى دەپ تۇسىنەمىز. كەم-كەتىگىمىزدى جويىپ, ارتىق تۇسىمىزدى نىعايتا تۇسەمىز. وزگەرىس – دامۋدىڭ اجىراماس بولىگى. ماسەلە ءبىزدىڭ قانداي ماقسات قوياتىنىمىزدا. تەجەلۋدى ازايتىپ, شىعىننان باس تارتامىز با, الدە قالاي بولعاندا دا العا جىلجىپ, ءار باعىتتىڭ الەۋەتىن اشامىز با؟ باستى ماقساتىمىز – ءوندىرىستىڭ ءوسىمى, بۇرىننان بار جانە جاڭادان قۇرىلعان كاسىپورىندار مودەرنيزاتسياسى, تەرەڭ وڭدەۋگە كوشۋ, قىزمەتكەرلەردى ساقتاۋ مەن ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ.

ءيا, ءبىز كومپانيانىڭ الدىڭعى ونجىلدىقتاعى دامۋ باعدارلاماسىن الماستىراتىن جاڭا قۇندىلىق, جاڭا ستراتەگيامەن جۇمىس ىستەيمىز. بۇل ستراتەگيانى «يندۋستريالدى مودەرنيزمنىڭ» ءبىر سيپاتى دەسەم بولادى, ياعني بايىرعى ءوندىرىس ورىندارىن قايتا جاراقتاندىرۋ جانە ءبىزدىڭ كومپانيادا بار باسەكەلى ارتىقشىلىقتى كۇشەيتەتىن جاڭا جوبالاردى قۇرۋ. البەتتە, بۇل ماقساتقا جەتۋ جولىندا بىزگە قارجى مەن زياتكەرلىك رەسۋرس, قازىرگى كىرىستى جاڭا قۇرىلعى مەن تەحنولوگيالارعا مەيلىنشە مولىراق قايتا ينۆەستيتسيالاۋقاجەت بولادى. ەنەرگيا ۇنەمدەۋ مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرۋ دە ماڭىزدى. بۇل ءوز كەزەگىندە كومپانيانى قوردالانعان قارىز جۇكتەمەسىنەن قۇتقارۋ مىندەتىمەن دە بايلانىستى. سول سەبەپتى, ستراتەگيا تەزىرەك قارىزدى جابۋ, كاسىپورىندار دامۋىنا ينۆەستيتسيا قۇيۋ ماقساتىندا رەسۋرستاردى بوساتۋعا ىڭعايلانادى. سونىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقان «ەكونوميكانىڭ ونەركاسىپتىك نەگىزىن» قالىپتاستىرامىز.

– تۇسىنگەنىم, ءسىز ءۇشىن ەلگە ينۆەستيتسيا سالۋ – باسىمدىققا يە. بىراق كومپانيانىڭ بۇرىنعى باسشىلىعى شەتەلدە ينۆەستيتسيا جاساۋعا كوبىرەك نازار ءبولدى. بۇل باعىتتا باسىمدىقتار قالاي وزگەرەدى؟

– قازاقستان ازاماتى رەتىندە ءوز ەلىمە, ۇلتتىق ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيا سالۋعا باسىمدىق بەرەمىن. شەتەلدىك جوبالارعا كەلسەك, سونداي شەشىمدەر قابىلدانعان كەزدە جاھاندىق احۋال جانە كومپانيانىڭ كوزقاراسى بالكىم, باسقاشا بولعان شىعار. بىراق جاعداي وزگەرىپ جاتىر. قازىر ول جوبالاردى جۇرگىزۋ قيىنعا سوعىپ تۇر. ەگەر وزگەرىستەردى سەزىپ, دەرەۋ بەيىمدەلە الماسا كەز كەلگەن كاسىپورىن, كەز كەلگەن ەكونوميكا قاۋىپ-قاتەرمەن كۇرەسە المايدى, باسەكەلەسە المايدى. ال ءبىزدىڭ كاسىپورىنداردىڭ كوبى جانە باسىم قۋاتتىلىق قازاقستاندا ورنالاسقان. سوندىقتان بوگدە نىساندار ۇلەسىن تومەندەتە وتىرىپ وتاندىق ءوندىرىستى دامىتۋ جانە جاڭعىرتۋ – بىرەگەي تاڭداۋىمىز. قازاقستان زاۋىتتارىنا ERG ارقاشان باسىمدىق بەرگەن. مەنىڭ دە باستى ماقساتىم – ەلدەگى ءوندىرىستى ۇلعايتۋ.

– ءسىزدىڭ ءوندىرىستى ۇلعايتۋ تۋرالى پىكىرىڭىزدى قالاي تۇسىنسەك بولادى؟ اڭگىمە قازىرگى قۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ تۋرالى ما, الدە ماسەلە ودان دا تەرەڭدە مە؟

– ءوندىرىستى جاڭعىرتۋ – تەك قۋاتتىلىقتى كەڭەيتۋ ەمەس, تەرەڭ وڭدەۋ كەزەڭىنە كوشۋ. قازىرگى ونىمدەر ءوندىرىسىن ءسوزسىز ۇلعايتامىز, ويتكەنى تابىس اكەلىپ تۇرعان نارىقتى جوعالتپاۋىمىز كەرەك. ءارى قاراي دا تەرەڭدەي ءتۇسۋ ءۇشىن بىزگە ەركىن كولەم مەن كاپيتال, شىعاراتىن ماتەريالدار قاجەت. كەم دەگەندە شيكىزاتىمىزدى ءوزىمىز وڭدەپ, قوسىلعان قۇنى بار ءونىم وندىرگەنگە دەيىنگى ارالىقتى قۇرايتىن تۇيىق شەڭبەر قۇرمايىنشا تىنىم جوق. سوندىقتان قازىرگى ءونىم كولەمىن ارتتىرۋ – ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماقسات.

قۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ ەكسپورتتىق ءتۇسىمدى كوبەيتۋگە جول اشادى. ناتيجەسىندە جاڭا تەحنولوگيا مەن قۇرىلعى ساتىپ الۋعا, كادر دايارلاۋ مەن وقىتۋعا مۇمكىندىك تۋادى. جاڭا جوبالارعا ينۆەستور تارتىپ, قوسىمشا ينۆەستيتسيا اكەلەتىن قارجىلىق ورنىقتىلىققا جاعداي جاسالادى. سەبەبى جاڭا جوباعا سول سالانىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن تەرەڭ بىلەتىن ماماندارمەن بىرگە كىرىسكەن دۇرىس. اسىرەسە, جاڭا تەحنولوگيالىق جوبالارعا سەرىكتەستەردى تاڭداي ءبىلۋ – جۇمىستىڭ ماڭىزدى بولىگى. ناتيجەسىندە شىعىن قىسقارادى, شىعىندى وتەۋ جەدەلدەيدى, بيزنەس كىرىسى ارتادى, تۇپتەپ كەلگەندە – ەلگە جاڭا تەحنولوگيا مەن ءبىلىم كەلەدى, جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلادى, مەملەكەتكە تۇسەتىن پايدا ارتادى.

– قايتا وڭدەۋدى تەرەڭىرەك ىسكە اسىرۋ بويىنشا كەي جوبالاردى اتاپ وتسەڭىز؟

– ماسەلەن, ىستىق بريكەتتەلگەن تەمىر جوباسى. ەلدەگى ءىرى تاۋ-كەن مەتاللۋرگيالىق بىرلەستىگى سسكوب رەسەيگە ەنگىزىلگەن سانكتسيالىق شەكتەۋلەرگە بايلانىستى ءونىم (كەن جانە شويىن تۇيىرشىكتەرى) ساتۋدا قيىندىققا تاپ بولدى. بۇل جاعداي ءبىزدى ىستىق بريكەتتەلگەن تەمىر وندىرۋگە ىنتالاندىردى. ال بۇل – تەرەڭ وڭدەۋ جانە جوعارعى قوسىلعان قۇن. اتالعان ءوندىرىستى قولعا الۋ لوگيستيكا مەن ترانسپورت شىعىنىن ازايتادى, ويتكەنى ءونىم جەتكىزۋدە ۇلكەن تەمىرجول قۇرامدارىنىڭ ورنىنا الدەقايدا سانى از ۆاگوندار قاجەت بولادى.

– مۇنى تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋ دەپ تە باعالاۋعا بولاتىن شىعار؟

– مەن مۇنى نارىقتى ءارتاراپتاندىرۋ ارقىلى ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىكتى كۇشەيتۋ دەپ تۇسىندىرەر ەدىم. جوبانىڭ ينۆەستيتسيالىق قۇنى – ميلليارد دوللارعا جۋىق. سو-ينۆەستور رەتىندە امەريكالىق جانە قىتايلىق كومپانيالار تارتىلدى. بۇل جوبادان بولەك, اليۋميني ءوندىرىسىن ويلاستىرىپ جاتىرمىز. قازىر «قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتىنىڭ» جوبالىق قۋاتتىلىعى – 250 مىڭ توننا. شىن مانىندە 266 مىڭ توننا وندىرەمىز. ەندى قوسىمشا تاعى دا قۋاتتىلىعى 300 مىڭ توننا ءوندىرىس اشۋ جوسپاردا بار. قارجىلىق, تەحنولوگيالىق تۇرعىدان ساي كەلەتىن الەۋەتتى سەرىكتەستەرمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ جاتىرمىز. قازىرگى ءوندىرىس دەڭگەيى نەگىزىنەن سىرتقى نارىققا بەيىمدەلسە, قوسىمشا قۋاتتىلىق فولگا مەن پروكاتتان باستاپ دايىن ونىمگە دەيىنگى دامۋدىڭ كەلەسى ساتىسىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جوبا قوسىمشا ينفراقۇرىلىمدىق مىندەتتەردى شەشۋمەن دە بايلانىستى, سوندىقتان قۇنى 900 ملن دوللار مەن ملرد دوللار اراسىندا قۇبىلىپ تۇر.

ۇزاق مەرزىمدەگى ماقساتىم, ءتىپتى ارمانىم – جوعارى ساپالى بولات ءوندىرىسىن قۇرۋ. قاجەتتى العىشارتتار مەن رۋدا بازاسى بار: تەمىر, حروم, فەرروقورىتپا, مارگانەتس دەگەندەي. ارينە, مۇنداي يدەياعا مۇقيات دايىندىقپەن كەلگەن ابزال, سەبەبى جوبا ارزان ەمەس ءارى تاۋەكەلى دە جوعارى. ازىرگە ارتىق-كەمىن سارالاپ جاتىرمىز, الايدا بۇل ءبىز ءۇشىن دە, ۇلتتىق ەكونوميكا ءۇشىن دە ءسوزسىز قاجەت. بارلىق قاجەتتى جاعداي بولا تۇرا جوعارى ساپالى بولات ءوندىرىسىن جولعا قويماۋ جانە وسى مۇمكىندىكتى وزگەلەردىڭ پايدالانۋىنا بەرۋ, كەيىن دايىن دۇنيەنى سولاردان ساتىپ الۋ قيسىنعا كەلمەيدى. بۇل ورايداعى بىرەگەي وداقتاسىمىز جانە سەرىكتەسىمىز – كارمەت. كومبيناتقا جاڭا يدەيالارعا اشىق مەنەدجمەنت كەلدى جانە ول قازاقستاننىڭ مۇددەسىنە جۇمىس ىستەپ, مەكەمەنى داعدارىستان شىعارۋعا تىرىسىپ جاتىر. ال, ءبىز اسىقپاي, بارلىق مۇمكىندىك پەن تاۋەكەلدى زەردەلەپ, بولات ءوندىرىسى جوباسى تۋرالى ولارمەن ديالوگ جۇرگىزەمىز.

– 2019 جىلى «S&P GlobalRatings» ERG-ءدىڭ تاۋ-كەن جانە مەتاللۋرگيالىق كومپانيالارىنىڭ رەيتينگىن «ۆ-»-قا دەيىن تومەندەتتى. اگەنتتىكتىڭ سول كەزدەگى بولجامى «جاعىمسىز» دەپ كورسەتىلدى. 2022 جىلى «S&P» ERG رەيتينگىن «B»-عا كوتەرىپ, «تۇراقتى» ەتىپ بەكىتتى. كومپانيا قيىندىقتاردى قالاي ەڭسەردى؟

– سوڭعى 15-20 جىلدى الىپ قاراساق, الەمدىك مەتاللۋرگيا 3 اۋقىمدى داعدارىستى باستان وتكەرىپتى – 2008 جىلى, 2012-2013 جىلدارى جانە 2017-2018 جىلدارى. سول كەزەڭدەردە تەمىر رۋداسى, فەرروحروم, اليۋمينيگە دەگەن سۇرانىس كۇرت ءتۇسىپ كەتتى. «اليۋميني قازاقستان», «ەلەكتروليز زاۋىتى» نەمەسە «سسكوب» شىعىنعا باتتى. كومپانيالارداعى جۇمىسشىلار جالاقىسى مەن وپەراتسيالىق شىعىندى باسقا كاسىپورىنداردىڭ تابىسى ەسەبىنەن وتەدىك. جەكەلەگەن بولىمشەلەر 3-4 جىل بويى مينۋستا بولدى, ويتكەنى حالىقارالىق باعا وزىندىك قۇندى جابا العان جوق. ول كەزدە كادرلاردى قىسقارتۋعا جول بەرە الماس ەدىك, سول سەبەپتى شىعىندى ءوز ەسەبىمىزدەن سۋبسيديالادىق. سوندىقتان ءسىز ايتىپ وتىرعان اگەنتتىكتەردىڭ رەيتينگى قيىن كەزەڭدەردەگى جاعدايمەن تىكەلەي بايلانىستى. ءارى ول كەزدەگى قۇبىلۋ مەن قۇلدىراۋ بىزگە عانا ەمەس, بارلىق سالاعا اسەر ەتتى. مۇنداي اۋىر داعدارىستى كوپ كومپانيا جەڭە العان جوق, اقىرىندا ۇجىمدارىن تاراتىپ تىندى. ءبىز وندايعا جول بەرمەدىك.

– ءارى سول كەزەڭدەردە كوروناۆيرۋس پاندەمياسى دا ءبىر بۇيىردەن قىستى ەمەس پە؟

– ءيا, كوۆيد بارىمىزگە اۋىر ءتيدى. بىراق ەل بولىپ ەسىمىزدى تەز جينادىق. قازاقستان ءوز ۆاكتسيناسىن ويلاپ تاۋىپ, اۋرۋحانالاردى قايتا جاراقتاندىرۋعا مول قاراجات ءبولىندى, قانشاما ادامنىڭ ءومىرىن قۇتقارىپ قالعان ارنايى كوۆيد-ورتالىقتار سالىندى. مۇقتاج جاندارعا ازىق-ت ۇلىك پەن مەديكامەنت جەتكىزىپ, شەتەلدەن ءدارى مەن مەديتسينالىق قۇرىلعىلار جەتكىزىپ بەرىپ, قوعام ءبىر جۇدىرىق بولىپ جۇمىلدى.

بۇل كەزەڭ ماعان دا اۋىر ءتيدى. وتباسىمىز ءۇشىن ۇلگى ءھام تىرەك بولعان اياۋلى اكەم كوۆيد تىرناعىنا ءىلىنىپ, بىرنەشە اپتا ەس-ءتۇسسىز جاتىپ, اقىرى كوز جۇمدى. ونىڭ دەنەسىن جۇك كولىگىمەن توقماق زيراتىنا اپارا جاتقان كەزدە مۇنىڭ ءبارى ءتۇسى سەكىلدى كورىندى. بۇلاي بولماۋعا ءتيىس سەكىلدى ءبىر كۇي بويىمدى بيلەپ الدى. سودان بەرى جۇمىسىم – مەنىڭ كاسىبي مىندەتىم عانا ەمەس, اكەم مەن ونىڭ بۇكىل ءومىرىن ارناعان ەڭبەگى الدىنداعى پارىزعا اينالدى. ءبىز ۇلكەن وتباسىمىز. التى اعايىندىمىز. ءبارىنىڭ دە بالا-شاعاسى بار. ءبارى دە پاندەميا كەزىندە قازاقستاندا بولدى. ءبارىمىز دە قازاقستان ازاماتى بولعاندىقتان وسى ەلدىڭ قۋانىشىن دا, قايعىسىن دا بىرگە بولىسەمىز. پاندەميا كەزىندە قيىندىققا ۇشىراعان ازاماتتارعا كومەك قولىن سوزىپ, ءدارى-دارمەك, ءبىر رەتتىك قولعاپ, ماسكا, قورعانىش كيىمىن, وتتەگى اپپاراتتارىن اكەلدىك. ەگەر بىرەۋلەردى قۇتقارۋعا سەپتىگىمىز تيگەن بولسا, قۋانىشتىمىز. جاراتقان ولارعا ۇزاق تا باقىتتى عۇمىر بەرسىن.

سول كەزەڭدە كوۆيدتىڭ كاسىپورىندارعا تيگىزەر سوققىسىن مەيلىنشە جۇمسارتۋ وتە ماڭىزدى ەدى. جەتكىزۋ مەن وتكىزۋدەگى بارلىق شارۋا تەجەلىس تاپتى. كەي تىزبەكتەر تۇبەگەيلى بۇزىلدى. ءوندىرىس كولەمىن تومەندەتۋگە تۋرا كەلدى. الايدا قالالار وقشاۋلانىپ, كاسىپورىندار جابىلىپ, ۇجىمدىق جۇمىس شەكتەلىپ جاتقان كەزدە باسقا جۇمىسى جوق ادامداردى تابىسسىز قالدىرۋعا بولمايتىن ەدى. ءبىز جۇمىس مەرزىمىن قىسقارتىپ, تولىق ەمەس جۇمىس رەجىمىنە اۋىستىق. حالىقپەن بىرگە اۋىر سىناقتى جەڭىپ شىقتىق. جيعان تاجىريبەمىزدىڭ باعاسى ۇلكەن.

– ERG 2022 جىل ءۇشىن اكتسيونەرلەرگە 500 ملن دوللار ديۆيدەند تولەدى. سونىڭ قانشاسى ۇكىمەت قازىناسىنا جىبەرىلدى؟ ويتكەنى ۇكىمەت ERG اكتسياسىنىڭ 40 پايىزىنا يەلىك ەتەدى عوي. سونىمەن بىرگە, بيىل ءسىز باسقاراتىن ديرەكتورلار كەڭەسى ERG اكتسيونەرلەرىنە ديۆيدەند تولەمەۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپتى. مۇنىڭ سەبەبى نەدە جانە الدا كومپانيانىڭ ديۆيدەندتىك ساياساتى قالاي وزگەرۋى مۇمكىن؟

– بىلتىر مەملەكەتكە 200 ملن دوللار ديۆيدەند تولەدىك, بۇل ءسىز ايتىپ وتىرعان – 40 پايىزدىق ۇلەس. اكتسيونەرلەرگە ديۆيدەند تولەمەۋ تۋرالى شەشىمگە كەلسەك, ول كومپانيانىڭ جاڭا ستراتەگياسىنان تۋىنداپ وتىر. الەمدىك نارىقتاعى بەلگىسىزدىك جاعدايىندا بوس وتىمدىلىككە «قاۋىپسىزدىك جاستىقشاسىن» ورنالاستىرامىز. سەبەبى كەز كەلگەن جاعدايدا مىندەتتەمەلەرىمىز ءۇشىن جاۋاپ بەرىپ, كاسىپورىنداردىڭ وپەراتسيالىق قىزمەتىن جۇرگىزە الۋىمىز كەرەك. ديۆيدەند تولەۋدىڭ ورنىنا ءوندىرىستى جاڭعىرتىپ, وزىندىك قۇن مەن جۇمىس ۇدەرىسىن كۇشەيتۋدى قولاي كورىپ وتىرمىز. بۇل – وقىستان تۋعان شەشىم ەمەس, الدىڭعى تاجىريبەلەر نەگىزىندە قالىپتاسقان تۇجىرىم. ويتكەنى شۇعىل جاعدايدا اقشا ىزدەيتىن احۋال باسىمىزدان ءبىر ەمەس, ءۇش رەت ءوتتى. وندايدا بىرەۋدىڭ اقشاسىن پايدالانا تۇرۋ تىم قىمباتقا تۇسەدى. سول سەبەپتى, ارقاشان ارتىڭدا قور تۇرعانى ابزال.

ءبىزدىڭ كەي كاسىپورىندارىمىز جىلدار بويى تابىس اكەلگەن جوق, بىراق قالاي بولعاندا دا ولاردى ساقتاپ قالعان دۇرىس. سايكەسىنشە, مىڭداعان جۇمىسشىنىڭ جالاقىسىن بەرىپ, شىعىن ماتەريالدارىن ساتىپ الىپ, كوممۋنالدىق قىزمەت اقىسىن تولەۋگە تۋرا كەلەدى. وسىنىڭ ءبارىن قورىتا كەلە, ديۆيدەند تولەگەنشە, تاپقان تابىستى وندىرىسكە قايتا ينۆەستيتسيالاعان ءجون ەكەن دەگەن تۇجىرىمعا تىرەلدىك. ويتكەنى ەرتەڭ شيكىزات نارىعىنداعى كونيۋكتۋراعا تولىقتاي تاۋەلدى بولىپ قالماۋىمىز كەرەك. ءىس جۇزىندە بۇل ستراتەگيانى اتقارۋ قيىنىراق بولسا دا, سول ارقىلى ءبىز كەلەشەكتە جاڭا تابىستاردىڭ كوزى بولاتىن باعىتتاردى كەڭەيتىپ جاتىرمىز.

– پرەزيدەنت بىلتىرعى جولداۋدا ءىرى كاسىپورىندار ءوندىرىستىڭ بارلىق ساتىسىن وزىمىزدە قامتاماسىز ەتىپ, وندىرىستىك تسيكل قۇرۋى قاجەت دەدى. ERG بۇل مىندەتتى قالاي شەشىپ جاتىر؟ پرەزيدەنت ايتقان «جاڭا ونەركاسىپتىك ساياساتقا» قالاي ۇلەس قوسپاقسىزدار؟

– ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا وندىرىستىك ۇدەرىستى قامتۋدىڭ ايقىن مىسالى – بىلتىر ىسكە قوسقان ارنايى كوكس ءوندىرىسى جوباسى. كومپانيا قازىر يمپورتتى الماستىرۋ ماتەريالدارىن ۇلكەن كولەمدە تۇتىنىپ وتىر. بۇل پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىنا دا, ءوزىمنىڭ جانە كوماندامنىڭ الدىنا قويعان مەنىڭ مىندەتىمە دە سايكەس كەلەدى. بۇل مىندەت – وزىندىك قۇندى ارزانداتۋعا قاتىستى ءتيىمدى شەشىم تابۋ جانە ءوندىرىس ساپاسىن كۇشەيتۋ. ويتكەنى بۇل ەكى فاكتور – باعا مەن ساپا, كەز كەلگەن بيزنەستەگى باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى انىقتايدى. بۇرىن ERG جىل سايىن فەرروقورىتپا وندىرەتىن زاۋىتتارىمىزدىڭ قاجەتتىلىگىنە ارناپ 900 مىڭ توننا ارنايى كوكس يمپورتتادى. قازىر 400 مىڭ توننا ارنايى كوكس وندىرەمىز, تيىسىنشە شىعىن دا ازايدى. 600 مىڭ تونناعا جۋىق وندىرەتىن ەكىنشى كەزەڭ ىسكە قوسىلسا وندا يمپورتقا تاۋەلدىلىكتەن ءبىرجولا ارىلامىز. مامىلەگە كەلسەك, جەرگىلىكتى نارىقتاعى باسقا كاسىپورىندارعا جەتكىزىپ بەرۋ ماقساتىندا ودان دا كوبىرەك وندىرەر ەدىك. مۇنداي يمپورتتى الماستىرۋ جۇيەسى كومپانيا مۇددەسىنە عانا ەمەس, ۇلتتىق ەكونوميكا مەن مەملەكەت مۇددەسىنە دە جاۋاپ بەرەدى.

تاپ وسىنداي جاعدايدى كومىر وندىرىسىنە, ساتىپ الۋ ساياساتىنا قاتىستى دا ايتۋعا بولادى. اتالعان باعىتتاردا شىعىن ماتەريالدارىنان باستاپ سەرۆيستىك قىزمەت پەن قۇرىلعىلارعا دەيىنگى ارالىقتا وتاندىق وندىرۋشىلەر مەن جەتكىزۋشىلەرگە باسىمدىق بەرۋگە تىرىسامىز. ERG ءۇشىن وتاندىق بيزنەسپەن جۇمىس ىستەۋدە باعا ەمەس, ساپا ماسەلەسى ءبىرىنشى ورىندا. ويتكەنى ساپا جۇمىسقا قابىلەتتىلىكتى, وندىرىستىك ۇدەرىستەگى قاۋىپسىزدىكتى انىقتايدى. باعاسى شەتەلدىك نۇسقاسىنان قىمبات بولسا دا, ەگەر قويىلعان تالاپتارعا سايكەس كەلىپ تۇرسا, وتاندىق سەرىكتەستى تاڭدايمىز. مىسالى, بىزدە سەرۆيستىك قىزمەت بويىنشا وتاندىق مەردىگەرلەردىڭ ء(بىرىنشى كەزەكتە شوب) ۇلەسى 90 پايىزعا جەتەقابىل.

– جاڭا كاسىپورىن سالۋعا قاراعاندا ارنايى كوكستى ساتىپ الۋ ارزانعا تۇسپەي مە؟ الدە بۇل باسقا ينۆەستورلاردىڭ قارجىسى ما؟

– بۇعان بىزدەن باسقا ينۆەستور ارالاسقان جوق, ءوز جوبامىز. حالىقارالىق تەحنولوگيالىق شەشىمدەردى پايدالاندىق (قازاقستاندا مۇنداي ءوندىرىس بولعان جوق), كەي تۇسىن ءوزىمىزدىڭ ماماندار جەتىلدىردى. بۇل وسى جوباعا قاتىسقان وتاندىق مامانداردا ءتيىستى بىلىكتىلىك دەڭگەيى مەن كەز كەلگەن تەحنولوگيانى بەيىمدەي الاتىن كاسىبيلىك بار دەگەندى بىلدىرەدى. ERG-دا سونداي جوعارى دارەجەلى ينجەنەر مەن تەحنولوگتەردىڭ بار ەكەنىن دە ماقتانىش ەتەمىز. جوبانىڭ ينۆەستيتسيالىق قۇنى 137 ملن دوللار بولدى. ارينە, ارنايى كوكستى دايىن كۇيىندە ساتىپ العانعا قاراعاندا ءبىرشاما قىمبات. دەگەنمەن بۇل مەن ايتقان جۇمىس ىستەپ تۇرعان جانە جاڭادان قۇرىلعان كاسىپورىنداردى جاڭعىرتۋ عانا ەمەس, ۇزاق مەرزىمدى باسىمدىقتار تۇرعىسىنان وندىرىستىك ۇدەرىستى قايتا قارايتىن «يندۋستريالدى مودەرنيزم» ساياساتىمەن ۇيلەسەتىن رەينۆەستيتسيا ستراتەگياسىن مەڭزەيدى.

– بۇل ءسىزدىڭ ازاماتتىق پارىزىڭىز ەكەنىن تۇسىنەمىز, بىراق مۇنداي ۇستانىمدى باسقا اكتسيونەرلەر قالاي قابىلدادى؟ شەتەلدىك اكتسيونەرلەر ءسىزدىڭ تۇجىرىمدامامەن كەلىستى مە؟

– مەنى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى جانە بۇكىل توپتىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ەتىپ تاعايىندادى, دەمەك كومپانيانىڭ مەن ايتىپ وتىرعان تاسىلدەرى مەن يدەولوگياسى – ءبىزدىڭ ورتاق پوزيتسيامىز. ۇلكەن بيزنەستە باسقاشا بولۋى مۇمكىن ەمەس. ارينە, بۇل ستراتەگيا كوپ جاعدايدا مەنىڭ جەكە سەنىمىم مەن قۇندىلىقتارىما نەگىزدەلگەن, بىراق بۇل قۇقىقتى ماعان بارلىق اكتسيونەر, سونىڭ ىشىندە ەڭ ءىرى اكتسيونەر – ۇكىمەت تە سەنىپ تاپسىرىپ وتىر. كومپانيانىڭ كەلەشەگىنە قاتىستى كوزقاراسىمدى قولداي بىلگەن پرەزيدەنت پەن ۇكىمەتكە, كاسىبي تۇرعىدا مەنى اركەز قولدايتىن اكتسيونەرلەرگە قۇرمەتىمدى جەتكىزگىم كەلەدى. ونداي ۇلكەن سەنىمگە لايىق بولماسقا حاقىم جوق.

– جاقىندا ەلىمىزدە اەس قۇرىلىسىنا بايلانىستى رەفەرەندۋم ءوتتى. ERG باسشىسى رەتىندە ەلىمىزدە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا قاتىستى كوزقاراسىڭىز قانداي؟

– راسىمەن, سوڭعى بىرنەشە ايدا اەس تاقىرىبى توڭىرەگىندە ساراپشىلاردان ءار الۋان پىكىر ەستىدىك, كوپ نارسە وقىدىق. جۇمىس بابىمەن ءبىراز ەلگە تابانىمىز تيگەن كەزدە سەرىكتەستەرىمىز – الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىنىڭ وندىرۋشىلەرىمەن وسى تاقىرىپ اياسىندا تالقى جاسايتىن مۇمكىندىك تە تۋىندادى. تابىستى ەلدەردە اتوم ەنەرگەتيكاسى بىرنەشە ونجىلدىق بويى دامىپ كەلە جاتىر. ەگەر بىرەر شەتىن جاعدايدى ەسەپكە الماساق, ءبارى دە قاۋىپسىز ءارى سەنىمدى ورىستەپ جاتىر. بۇكىل الەم سەكىلدى ءبىزدىڭ كومپانيا دا كومىر گەنەراتسياسىنا تاۋەلدى. الايدا مەملەكەتتىڭ دە, ەكونوميكانىڭ دا قوسىمشا ەنەرگەتيكالىق قۋاتتىلىقسىز ءارى قاراي دامۋى مۇمكىن ەمەس ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنىپ تۇر. سول سەبەپتى, مەن گەنەراتسيا تۇرلەرى مەن ەنەرگەتيكا اۋقىمىنىڭ كەڭەيۋىن قوس قولىمدى كوتەرىپ قولدايمىن. مىسالى, ەۋروپادا, سونىڭ ىشىندە فرانتسيادا اتوم ەنەرگەتيكاسى ەڭ ارزان ەنەرگيا كوزى بولىپ سانالادى. ەگەر ونى ۇزاق مەرزىمگە دۇرىس جوسپارلاپ, تۇرعىزا الساق ول كومىر گەنەراتسياسىن تولىقتىرىپ قانا قويمايدى, ونى ءتىپتى ىعىستىرىپ تا شىعارادى. ويتكەنى ەكولوگيالىق تالاپتار جانە تاپ سول مەتاللۋرگيالىق نارىقتىڭ وزىندە كومىرتەگىگە قارسى نورمالار قاتاڭداتىلىپ جاتىر. وتاندىق ەلەكتر ستانسالارىنىڭ كوبى مورالدىق جانە فيزيكالىق تۇرعىدا توزىپ تۇر.

مۇنداي ۇردىستەردى جۇمىس بارىسىندا ەسكەرەمىز جانە اتاپ وتكەنىمدەي, ءبىز ەكولوگيالىق تازا ءوندىرىستى, شىعارىندىلاردى ازايتۋدى جانە باسقا دا شارالاردى كومپانيا ستراتەگياسىنىڭ باسىمدىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدىرامىز. بۇل باعىتتى تولىقتىراتىن تاعى ءبىر ىلكىمدى ءىس – جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن (جەك) ەنگىزۋ مۇمكىندىكتەرىن زەردەلەۋ. كەلەسى جىلى اقتوبە وبلىسىندا قۋاتى 155 مەگاۆاتت بولاتىن العاشقى جەل ەلەكتر ستانساسىن ىسكە قوسامىز. ول ءبىزدىڭ فەرروقورىتپا زاۋىتتارىمىزدى ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتەدى. دەگەنمەن جەك تۇراقتى قۋات بەرۋگە قاۋقارلى ەمەس, سوندىقتان مەتاللۋرگيالىق ءوندىرىس ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەۋى ماقساتىندا كادىمگى ستانسادان كەلەتىن قۋاتتىلىقپەن تولىقتىرۋعا تۋرا كەلەدى.

اەس قۇرىلىسىنا كەلەر بولساق, قاسىم-جومارت توقاەۆ وتە ماڭىزدى ءسوزدى ايتتى – ەلدەگى اتوم ستانساسىنىڭ جوباسىمەن ءبىر كومپانيا نەمەسە ەل ەمەس, حالىقارالىق كونسورتسيۋم اينالىسادى. كەيىنىرەك ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەر رومان سكليار بۇل كونسورتسيۋمعا بەس ەلدىڭ كومپانياسى ەنەتىنىن مالىمدەدى. حالىقارالىق تاجىريبەگە نەگىزدەلگەن مۇنداي ءتاسىل, ونىڭ ۇستىنە ماگاتە-ءنىڭ قاداعالاۋى – اەس جوباسىنىڭ ءبىر ەلگە تاۋەلدى بولىپ قالۋىنا بايلانىستى ايتىلعان الاڭداۋشىلىقتى سەيىلتەدى. قازاقستان ءوزىنىڭ زاماناۋي تاريحىندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن پايدالانىپ وتىرعان دامىعان ەلدەرمەن ءبىر قاتاردا تۇرۋعا تولىق قۇقىلى دەپ ويلايمىن.

– بيىل ەلىمىز ابىرويمەن وتكىزگەن ىرگەلى شارانىڭ ءبىرى – دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىنى. اۋقىمدى سپورتتىق شاراعا سىزدەر دە اتسالىستىڭىزدار ما؟

– ءيا, بۇل بايراقتى باسەكەگە ءبىز دە قاتىناستىق. دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارى كەزىندە نەگىزگى باسەكەلەردىڭ كورىگىن قىزدىرعان يپپودرومدى تولىقتاي جاڭعىرتتىق. سونىمەن قاتار بىرقاتار جارىس تۇرلەرىن دە قارجىلاندىردىق.

– كوكپار كەزىندە كىم جەڭدى دەپ ويلايسىز؟

– كوكپاردان – ءبىز, كوكبورىدەن قىرعىزدار جەڭدى. ءبارى دە ادىلەتتى. الەۋمەتتىك جەلىدە اسىرەسە كورشىلەر تاراپىنان ايتىلىپ جاتقان ەموتسيا مەن سىننىڭ بولۋى دا ورىندى, ويتكەنى بۇل – قازاق پەن قىرعىز اراسىنداعى تارتىسقا تولى ەرەكشە ويىن. ەستە بولسا, قىرعىزستاندا وتكەن ويىندار كەزىندە ءبىزدىڭ جانكۇيەرلەر دە كوكپار ويىنىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋىن سىنعا العان ەدى. ءارى ول سىن وتە ادىلەتتى بولدى. سوندىقتان كوكپار كەزىندە اشۋ-ىزانىڭ تۋىنداۋى زاڭدىلىق: كۇشتى, مىقتى جىگىتتەر جەڭىسكە تالاسادى, سوقتىعىسىپ, تىرەسىپ تە قالاتىن ساتتەر دە بولادى. ءبارى تۋرا ومىردەگىدەي. بىراق, بۇل – سپورت, بۇل – ويىن. ال, ءبىز قۇداي قوسقان كورشىلەرىمىزبەن تاتۋ ءومىر ءسۇرىپ, ناقتى ىسپەن اينالىسۋىمىز كەرەك.

– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

اڭگىمەلەسكەن اباي ايماعامبەت

«Egemen Qazaqstan»