سەرگەي ەسەنين دەسە, جىلى ءجۇزدى ورىس اقىنى جانە ءبىزدىڭ مۇقاعالي ماقاتاي, ەسەنعالي راۋشان, ۇلىقبەك ەسداۋلەت, سەرىك اقسۇڭقار ۇلى, عالىم جايلىباي سىندى اقتانگەرلەرىمىزدىڭ ءوزى دە, ءسوزى دە ويلى وسى شايىرعا ارناعان جىرلارى ەسكە تۇسەدى.
ء«اي, سەرگەي! سەرگەي, سەرگەي, سەرگەي, سەرگەي!
ءتۇستىم-اۋ سەرگەلدەڭگە مەن دە سەندەي.
اۋلاققا تىم اۋلاققا كەتتىم بىلەم,
جانى اشىپ, اقىل بەرگەن ەلگە سەنبەي...», دەپتى ءتاڭىرتاۋ مۇزبالاعى.
وسىدان ون جىلداي بۇرىن رەسەيدىڭ ءبىر جۋرنالىنان سەرگەي ەسەنين تۋرالى تاريحي ماقالانى وقي وتىرىپ, «كوك تورىنە كوشكەن» (ە.راۋشان ءسوزى) اقىننىڭ 1921 جىلى الاش الشاڭداي باسقان تاشكەنتكە ارنايى ساپارلاپ كەلگەنىن ءبىلىپ, قايران قالعانبىز. جارايدى, تاستان ورىلگەن شاھارعا كىم كەلىپ-كەتپەگەن؟ ءبىزدىڭ كوزىمىزگە وتتاي باسىلعان دەرەك: مامىر ايىنىڭ مامىراجاي ءبىر كۇنى ول تاشكەنتتىك دوس-جاراندارىمەن بىرگە ۇلىق تۇركىستاننىڭ تاريحي تامىرى – شەيحانتاۋرعا (قوجا احمەت ياساۋي شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى حاۋەندي ءات-تاۋر قورىمى) زيارات ەتىپ, سونىڭ ماڭايىندا سۋرەتكە تۇسكەن. ءدال وسى مالىمەت ەندىگى قازاق اقىندارىنا وي تامىزىق بولسا يگى! تاريحي تاشكەنتتەگى شەيحانتاۋر كەشەنى – حاۋەندي ءات-تاۋر, تولە بي (قارلىعاش بي) ساعانا-كەسەنەسى مەن مەشىتتەن تۇرادى. ارينە, كەزىندە اۋماعىندا ءبىزدىڭ تۇركىستانداعى ازىرەت سۇلتان (ياساۋي) كەسەنەسى ماڭىنداعىداي جۇزدەگەن قاراپايىم مولالار بولعان دا شىعار, بىراق ەلەۋلىسى – ەكەۋى عانا. سونداي-اق قوس كەسەنەنىڭ اراسى ءارى بارعاندا 20-25 مەتر. ەندەشە, 1921 جىلى مامىردا رەسەيدىڭ ءبىرتۋار اقىنى سەرگەي ەسەنين كوز الدىنداعى تولە بي ساعاناسىن بايقاپ, تانىسقانى كادىك. بالكىم, ناق وسى ساياحات مەزەتىندە ونىڭ قاسىندا وزبەك شايىرى چۋلپان مەن قازاق اقىنى ماعجان رۋحتاس جان بولعان دا شىعار. ايتەۋىر ءجون سىلتەيتىن, ورىسشاعا جەتىك تۇرىك وقىعانى جۇرگەنى ءسوزسىز.
س.ەسەنين گ.كولوبوۆ, ا.شيرياەۆەتس, ت.ب. قالامداس دوستارىمەن
تاشكەنتكە س.ەسەنين وسى قالاداعى قالامداس تانىسى الەكساندر شيرياەۆەتستىڭ (1887-1924) شاقىرۋىمەن كەلگەنگە ۇقسايدى. اقىن مۇراسىن زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە, بۇل ازامات سامارا ماڭىندا تۋىپ, حح عاسىردىڭ باسىندا ورتا ازياعا كوشىپ, پوشتا-تەلەگراف مەكەمەسىندە قىزمەت ىستەپتى. رەسەيدىڭ ورتالىق باسىلىمدارىنا «سيمبيرسكي» دەگەن پسەۆدونيممەن ولەڭ, ت.ب. جازىپ تۇرعان (نەگىزى, ءتۇپ فاميلياسى «اۆراموۆ» ەكەن, شيرياەۆەتس – ساماراداعى تۋعان مەكەنى (شيرياەۆو) قۇرمەتىنە قويعان شىعىستىق سيپاتتاعى ادەبي نىسپىسى). 1915 جىلدىڭ شاماسىندا ماسكەۋدەگى س.ەسەنينمەن سىرتتاي (حات-حابار) تانىسادى. 1921 جىلى سەرگەي اقىننىڭ تاشكەنتكە كەلۋ سەبەبىنىڭ ءبىر توركىنى وسى. ەڭ قىزىعى, ەسەنين ساپارىنان سوڭ ءبىر جىلدان كەيىن ءوزى دە ماسكەۋگە قونىس اۋدارىپ, اراعا ەكى جىل سالىپ ناۋقاستان قايتادى. ا.شيرياەۆەتستىڭ قازاسىنا س.ەسەنين «ەندى وسىلاي بىرتىندەپ كەتەمىز» («مى تەپەر ۋحوديم پونەمنوگۋ») دەپ جوقتاۋ ولەڭ جازىپ, «ەگەر ولاي-بۇلاي بولسام, سۇيەگىمدى شۋرا دوسىمنىڭ قاسىنا جەرلەڭدەر» دەپ اماناتتاپتى. جاراتقاننىڭ جازۋىمەن كەلەسى 1925 جىلى جانى ۇزىلگەندە, ءدال ايتقانىنداي, ۆاگانكوۆ قورىمىنداعى ا.شيرياەۆەتس بەيىتىنە جاقىن قويىلادى...
ايگىلى ورىس اقىنىنىڭ تاريحي تۇركىستان ساپارىنا كەلسەك, ونىڭ دەرەگى تاشكەنتتە 1981 جىلى قوعامدىق نەگىزدە جۇمىسىن باستاعان سەرگەي ەسەنين مۋزەيىندە تۇنىپ تۇر (1988 جىلى رەسمي اشىلعان وسى مۇراجايدىڭ قالىپتاسۋىنا وزبەكستانعا سوعىس كەزىندە قونىس اۋدارعان پەرزەنتى, جۋرناليست تاتيانا ەسەنينانىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى زور).
حح عاسىر باسىنداعى تولە بي كەسەنەسى
ماسەلەن, قازاققا قاتىستى ساپارلارىنان تولەبي كەسەنەسىنەن باسقا كەلەسكە بارعانى, ءازىمباي كوپەستىڭ ۇيىنە ءتۇسىپ, تۇركىستاندىقتاردىڭ ومىرىمەن تانىسقانى ءمالىم. ال ەندى قازاق, وزبەك, وزگە دە ۇلت ارالاس-قۇرالاس شاھاردا 14 مامىردا ا.ۆ.لۋناچارسكي اتىنداعى اعارتۋ ۇيىندەگى (بۇرىنعى تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنىڭ اسكەري كەڭەسى) تاشكەنتتىك اقىن سەمەن وۆسياننيكوۆتىڭ ادەبي كەشىنە قاتىسقانى, «تۇران» جانە «قىسقى حيۋا» سينەماتوگرافتارى (كينوتەاتر) كورسەتىلىمى الدىندا ولەڭ وقىعانى, «كوليزەي» تەاترىنا كورەرمەن رەتىندە بارعانى, 25 مامىردا تۇركىستان حالىق كىتاپحاناسىندا وقىرمانمەن كەزدەسكەنى, ي.س.كازاكوۆتىڭ «ونەر ستۋدياسىن» پوەزيامەن كومكەرگەنى, ۋاقىت تاۋىپ سامارقانعا دا سوققانى ءتۇرلى ەستەلىكتە حاتتالعان. ءامىر تەمىردىڭ سۇيەگى بايىز تاپقان, ورتا ازيانىڭ مادەني-رۋحاني ورتالىعى سانالعان بۇل شاھارعا ورىس اقىنى 30 مامىردا بارىپ, پارسى (يران) كونسۋلى احمەد بولگەن اۆتوموبيلمەن اۋدارماشى ەكەۋى ءبىراز جەرىن ارالايدى. وسى ساپاردا جانىندا ەلەنا ميحايلوۆا دەگەن تاشكەنتتىك ايەل جۇرەدى. سول كىسى ەستەلىگىندە: «سەرگەيدى بۇل ساپار اسا بايىتتى. جالعىز ارمانى ورىندالماعانداي كورىنگەن. ول – پارەنجى جامىلعان ازيالىق سۇلۋدىڭ ءجۇزىن كورۋ. بىراق ونىڭ دا رەتى كەلدى. ءماريام-حانۋمنىڭ جامالىن كورىپ, ءاپ-ساتتە ولەڭ شىعاردى...» دەگەن دەرەك قالدىرىپتى. تاريحي شاھاردىڭ ۇناعانى سونشا, كەيىن ايسەدورا دۋنكانمەن ەۋروپا ارالاعاندا, س.ەسەنين ەموتسياسىن: «قالاي دەسەڭىز دە, بۇل سامارقان ەمەس قوي!» دەپ جەتكىزەدى ەكەن.
تاعى ءبىر مالىمەت: اقىن سامارقاننان تاشكەنتكە قايتىپ كەلگەن. 2 ماۋسىمدا ميحايلوۆتار شاڭىراعىندا س.ەسەنيندى شىعارىپ سالۋ كەشى وتكەن. بۇعان دەيىن ول كىتاپحانا ديرەكتورى ن.كۋلينسكي مەن اقىن ۆ.ءۆولپيننىڭ ۇيىندە دە قوناقتا بولىپتى.
تاشكەنتتەگى ءتۇرلى مەكەمە اقىندى ءوز تورىنەن كورۋدى قالاسا كەرەك. مىسالى, ءبىر جازبا اۆتورى س.ەسەنينمەن تۇركىستان مايدانى اسكەري باسقارماسىندا ۇشىراسقانىن كورسەتىپتى. سول كەزەڭدە «تۋركروستا» دەگەن اقپاراتتىق جۇيە بولعان. جازۋشى اننا الماتينسكايا (درجەۆيتسكايا, 1882-1973; ورىنبور-تاشكەنت تەمىر جولى جۇيەسىندە ىستەپ, تۇلكىباستا, اۋليەاتادا تۇرعان, كەيىن تاشكەنتتە ءبىرجولا ورنىققان) «اقىن وسى ۇيىمنىڭ ءبىر ادەبي تاپسىرماسىن ورىندادى» دەپ جازادى.
ول زاماندا دا, قازىر دە ونەر, مادەنيەت, ادەبيەت سالاسى ادامدارىنىڭ باس قوساتىن جەرى – ءدامحانا, مەيرامحانا. وسى رەتتە سەرگەي ەسەنيننىڭ «رەگينا», «يقان» مەيرامحانالارى مەن نەشە ءتۇرلى شايحانادا بولعانى ايتىلادى. ءتىپتى سول شەيحانتاۋر اۋماعىنداعى شايحاناعا دا ايالداپتى.
قايتالانباس وسى ساپارىندا اقىندى قارسى الىپ, شىعارىپ سالعان ءبىر نىسان بار. ول – تاشكەنت تەمىر جول باعزالى (الاش لەكسيكونىندا ۆوكزالدى وسىلاي دەيدى). قاي كۇنى كەلىپ, قاي كۇنى كەتكەنىنە دەيىن بەلگىلى. 13 مامىردا كەلگەن, 3 ماۋسىمدا ماسكەۋىنە بەت تۇزەگەن. اقىن تاشكەنت باعزالىندا تەمىرجول حالىق كوميسسارياتىنىڭ ينجەنەرى, قالامگەر دوسى گريگوري كولوبوۆتىڭ (1893-1952) ۆاگونىندا تۇرىپتى (ول شاقتا ۆاگون – قوناقۇي سىندى). شىعارماشىل تۇلعالار جۇرگەن جەردە ءتۇرلى ارتىق-اۋىس اڭگىمە دە ايتىلادى. ورىس قالامگەرلەرى اراسىندا كولوبوۆ پەن ەسەنيننىڭ تەمىرجول ساپارى تۋرالى قيال-عاجايىپ اڭىز دا تاراسا كەرەك...
20-جىلدارى تۇركىستان (قازاق, وزبەك, قىرعىز, تۇرىكمەن ت.ب.) اقىن-جازۋشىلارىنا سەرگەي ەسەنين قۇبىلىسى قالاي اسەر ەتكەنىن ءدال بولجاۋ قيىن. مۇنى «جالپى ورىس پوەزياسى قالاي ىقپال ەتتى؟» دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە ويلاسىپ, تالقىلاعان دۇرىس شىعار. بىزدىڭشە, كۇنى كەشە ءبىر يمپەريانىڭ, كەيىن – 1917-1920 جىلدارى سول يمپەريانىڭ قيراندىسىنىڭ ىشىندە ءومىر ءسۇرىپ, سول ۋاقىتتاعى بوستاندىق (ولار دا, ءبىز دە پاتشا وكىمەتىنىڭ قۇلاۋىن «بوستاندىق» دەدىك), داعدارىس (ازامات سوعىسى, ءتۇرلى قارسى تۇرۋلار) ت.ب. تۋرالى ارقايسىمىز ءوز ۇستانىمىمىزدا قالساق تا, ورتاق مادەني كەڭىستىكتە قالىپتاسقانىمىز ايقىن. سوندىقتان دا ورىس سەرگەي ەسەنيننىڭ تاعدىرى قازاق بەرنياز كۇلەي ۇلىنىڭ تاعدىرىنداي. ماعجانشا قايعىرا جوقتاساق, «بەرنيازدىڭ ادەبيەتىمىزدىڭ بەرىك باعاناسى بولۋىنا سەنىپ ەدىك. ... ءۇمىتتى جاسىمىز نەگە ەرتە كەتتى دەپ ەمەس, نەگە ەرتە كەتىردىك دەپ رەنجۋ كەرەك».
ايتقاندايىن, وزبەكتىڭ كلاسسيك شايىرى چۋلپان (ابۋلحاميد سۋلەيمان-ۋگلي) 1920 جىلى «تۋركروستا»-تا قىزمەت ىستەپتى. س.ەسەنيننىڭ 1921 جىلى وسىندا سوققانىن ايتتىق. بۇل ۋاقىتتا تاشكەنتتە حالەل دوسمۇحامەد ۇلى مەن مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنان باستاپ تالاي الاش زيالىلارى ءجۇردى. بۇگىنگى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باستاۋى «كيرينپروس»-تا, «اقجول» گازەتىندە مۇحامەدجان تىنىشباي, حايرەتدين بولعانباي, مىرزاعازى ەسبول ۇلى, دانيال ىسقاق ۇلى, فايزوللا عالىمجان ۇلى, يسا توقتىباي ۇلى, شامعالي سارىباي ۇلى, كارىم جالەن ۇلى, دىنشە ءادىل ۇلى, سەگىزباي ايزۇن ۇلى, يەمبەرگەن تابىنباي ۇلى, قىرعىز زيالىسى قاسىم تىنىستان ۇلى, تۇرىكمەن زيالىسى كۇمىسالى بوريەۆ, ت.ب. قىزمەت ىستەيدى. اعا بۋىن (ماعجاننىڭ ءوزى سەرگەيدەن ەكى جاس ۇلكەن; بۇل كەزدە ول ءالى ومبى-قىزىلجاردا) بارمادى دەگەننىڭ وزىندە, ينستيتۋتتا ءوز كۇشىمەن «جاس جۇرەك» اتتى گازەت, «جاس الاش» اتتى جۋرنال شىعارىپ جۇرگەن شىعارماشىل جاستار ماسكەۋدەن ارنايى كەلگەن اقىن س.ەسەنين كەشىنە قاتىسپاۋى مۇمكىن بە؟ شاھاردا سامساعان جارناما (كىتاپحانا, تەاتر, كينوتەاتر, ستۋديا ازىرلەگەن) ولاردى ەلىتپەدى دەيسىز بە؟
توڭكەرىسكە دەيىنگى رەسمي دەرەكتە تاشكەنتتى اينالا قورشاپ تۇرعان اۋىل-ايماق حالقىنىڭ 69 پايىزى قازاق ەكەنى حاتتالعان. ونىڭ ۇستىنە شەيحانتاۋرداعى تولە بي (قارلىعاش بي) كەسەنەسىنەن باستاپ, سەرگەي اقىن جۇرگەن كوشەلەر مەن ايالداعان ورىنداردا قازاق ازاماتتارى از بولماعانى بەلگىلى. س.ەسەنين بۇعان قىزىقپادى, الاش بالاسىنىڭ ارباسىن, جىلقىسىن, ەر-تۇرمانىن, ابزەلدەرىن, تۇيەسىن, اق قالپاعىن, تاقياسىن, شەكپەنىن, ت.ب. سۇرامادى دەۋگە ادام سەنە مە؟ (مىسالى, بازار ارالاعاندا).
ەندى ويلاساق, ول تەمىرجول ينجەنەرى گريگوري كولوبوۆتىڭ قولجەتىمدى ۆاگونىمەن اشحابات (پولتوراتسك), سامارقان, باكۋ, تاشكەنت, ت.ب. قالالارعا ساپار شەككەندە, ولەڭىنە قاجەت ەركىندىك ءرامىزىن, تىلسىم سىرىن ىزدەگەن ەكەن عوي. ونىڭ ءبىر نازىك ءجىبىن ياساۋي شاكىرتى مەن تولە بي سۇيەگى جاتقان شەيحانتاۋردان نەمەسە قاراحان امىرلەرى جەرلەنگەن شاحي-زيندادان تاپتى ما – ول جاعى بىزگە بەيمالىم. ايتەۋىر قايتارىنان بىرەر جىل بۇرىن جازعان «پارسى سارىندارى» توپتاماسىنان شىعىس, يسلام, تۇركىستان, دالا دانالىعىنىڭ اسەرىن بايقايمىز.