ابىز مۇراسى – حالىق قازىناسى

سالتاناتتى ءىس-شارا ءابىش كەكىلباي­ ۇلى اتىنداعى وبلىس­­تىق مۋزەي الدىن­داعى قاي­راتكەر ەسكەرتكىشىنە گۇل شوق­تارىن قويۋ­مەن باستالدى. «دوستىق» عيما­را­تىندا جال­عاسقان عىلىمي-تاجىريبەلىك كون­فەرەنتسيانى اشقان ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ الدىمەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جازۋشىنىڭ 85 جىلدىعى­نا وراي جولداعان قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىدى.

ءماجىلىس سپيكەرى سوزىندە ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ 85 جىل­دىق مەرەيتويى شىن مانىن­دە حالىقتىڭ مەرەكەسى, ۇلتتىڭ تويى ەكەنىن اتاپ, الاش ابىزىنىڭ ادامي بولمىسىن, قايراتكەرلىك قىر­لا­رىن ەسكە السا, ماڭعىستاۋ وبلى­سى­نىڭ اكىمى نۇرداۋلەت قيلىباي ەل تاري­حىندا باعا جەتپەس مۇرا, وشپەس ءىز قال­دىرعان جازۋشىنىڭ ءومىرى مەن شىعار­ما­شىلىعىنا ەرەكشە توقتالىپ, اۋقىمدى ءىس-شارانىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.

– كيەلى تۇبەك توپىراعىنان تۇلە­گەن دارا دارىن, اتاق-داڭ­قى تورتكۇل الەمگە تانىلعان ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ ىزىندە ماڭگى ومىرشەڭ باي مۇراسى, ءسوزىن اسپەتتەگەن ويلى وقىرمانى قالدى. ءابىش اعا كوزى تىرىسىندە-اق ءبىرتۋار تالانت يەسى رەتىن­دە تانىلدى. شالقار بىلىمى­مەن, تەرەڭ پايىمىمەن, بيىك وي-ورەسىمەن دارالاندى. ­وي قۋاتى زور قالامگەر ادەبيەت الەمىنە سونى سەرپىن الا كەلدى. قازاق رۋحانياتىن اسا قۇندى جادىگەرلەرمەن تولىقتىرا ءتۇستى. ونىڭ شۇرايلى, ءنارلى, وبرازدى ءتىلى, سۇبەلى وي تولعام­دارى, كەسەك كەيىپكەرلەرى وقىرماندى تەرەڭ ويعا بولەدى. ءابىش اعانىڭ تۇلعاسى تۋرالى تەرەڭ تولعام, بىر­­نەشە كىتاپقا ارقاۋ بولار­­لىق دۇنيە. مۇنى ءبىز قالام ۇستاعان قاۋىمنىڭ ەنشىسىنە قالدىرساق دەيمىز. كەلەشەك ىرگەسى – كەلەر ۇرپاق ساناسىندا اردا ازامات ەسىمى ەش كومەسكىلەنبەي, ماڭگى جارقىراي بەرۋى ءۇشىن مۇنداي ساليقالى ءىس-شارالار زاڭدى جالعاسىن تابا بەرمەك, – دەدى ءوڭىر باسشىسى نۇرداۋلەت قيلىباي.

كونفەرەنتسيانىڭ پلەنار­لىق ماجى­لىسىندە پرەزيدەنت كەڭەسشىسى, اكا­دە­ميك باۋىرجان وماروۆ, اكادەميك كارىمبەك قۇر­ماناليەۆ, «قازاق گازەتتەرى» جشس باس ديرەكتورى, اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەدىل جاڭبىرشين, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءجانبيبى دۇيسەنباەۆا, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى, كاستومونۋ ۋنيۆەرسيتەتى­­­نىڭ پروفەسسورى ورحان سويلە­مەز ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق مۇرا­سى, ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن ۇلتتىق مۇددەنى دارىپتەۋدەگى ەڭبەكتەرى, سونداي-اق پارلا­مەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ قالىپ­تا­سۋىنا قوسقان ۇلەسى بويىنشا وزەكتى ماسەلەلەردى قوزعاپ, ونىڭ قو­عامداعى ورنى مەن ماڭىزى تۋرا­لى بايانداما جاسادى.

باۋىرجان وماروۆ زاڭعار جازۋشىنى ادەبيەتكە الىپ كەلگەن فاكتورلارعا جان-جاقتى توقتالدى. اۋليەلى مەكەندە تۋعان ءابىشتىڭ سانا-سەزىمى ەرتە ويانىپ, بالا كەزىنەن كىتاپقۇمار بولعانى بەلگىلى. بەسىكتەن بەلى شىققان بالا كەزىنەن كوپ وقىپ, ىزدەنگەنىن, اۋەستىكپەن ولەڭ جازعان جىلدارىن ەسكە الدى. بالا ساناسىنىڭ قالىپتاسۋىنا عيبراتتى عۇلاما الشىن مەڭ­داليەۆ مەكتەبىنىڭ اسەرى دە از بولماعان. ادەبيەت الەمىنە جول اشقان وسى فاكتورلار مۇحتار اۋەزوۆ جانە تاۋمان اماندوسوۆ تالىمىنە الىپ كەلگەنىن ايرىقشا اتاپ كورسەتتى بايانداماشى.

قازمۋ-دىڭ بەسىنشى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەندە لەۆ تولستويدىڭ «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» رومانىن اۋ­دا­رۋعا قاتىسىپ, ونىڭ الدىندا موپاسساننىڭ ء«ومىر», «پەر مەن جان» رومان­دا­رىن تارجىمالاعان, ستۋدەنت كەزىندە ساياسي مانسۇقتالعان ادەبيەتتەرگە باس قويىپ, وزىن­شە ويلاۋعا بەيىمدەلگەن كەكىل­باي ۇلىن عالا­مات قابىلەت-قا­رى­مىنىڭ سىرىنا ۇڭىلگەن عالىم: «ابىشكە دەيىن پرو­زاشىلار جەر بەتىن­دەگى تىر­شى­لىككە كولدەنەڭىنەن قاراعان دەپ ەسەپتەيمىن. ال ول بولسا, تۇڭعىش رەت جەرگە تىگىنەن كوز سالدى. شىعارمالارىنىڭ جەلىسىندە بەلگىلى ءبىر زاڭدىلىق بار. ءابىش – پلانەتاعا عارىش بيىگىنەن قاراعان قالامگەر» دەگەن اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ ءسوزىن مىسالعا كەلتىردى.

ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ ادەبي-سىن ماقا­لالارى مەن سۇح­بات­­تارىنا, تاريحي تاقى­رىپتى قام­تۋىنا, كوركەمدىك كەستەسى جو­عا­رى, نەگىزگى جەلىدەن اۋىتقى­مايتىن ناعىز شىندىعىنا, ونىڭ ادەبيەت­تەگى قول­تاڭ­باسى مەن ستيلىنە, پۋبلي­تسيس­تيكالىق شى­عار­مالارىنا جان-جاقتى توقتالعان بايانداماشى:

«كەكىلباي ۇلىنىڭ شىعار­ما­شى­لىق لابوراتورياسىن­دا­عى ەرەكشە توقتالاتىن تۇس – «كۇيشى» پوۆەسىندە «ماڭگۇرت» ۇعىمىن ەنگىزۋى. بۇل – ونىڭ سۋرەتكەر رەتىن­دەگى ۇلى جاڭا­لىعى. ارادا ون ەكى جىل وتكەن سوڭ بۇل تەرميندى شىڭعىس ايتماتوۆ «بوراندى بەكەتىندە» قولدانعانى بارشاعا ءمالىم. شىقاڭ پوۆەستى «درۋجبا نارودوۆ» جۋرنالىنان وقىپ, ماڭگۇرت تاقىرىبىنا قاتتى قىزىققانىن ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ وزىنە ­ايتىپتى. ءبىر زاماندا ماسكەۋلىك ادەبيەت سىنشىلارى بۇل ۇقساستىق جونىندە ەداۋىر شۋ كوتەرگەن. باسقا بىرەۋ بولسا, اتتانداپ, ايقاي سالار ەدى. ال كەڭدىگى مەن كەمەلدىگى بىردەي كەكىلباي ۇلى مۇنى ءبىر ماسەلەگە ءار قىرىنان كەلۋ دەپ قارايدى. جانبولات اۋپباەۆقا بەرگەن سۇحباتىندا: «مەن شەكسىز كەكشىلدىك شەكسىز قاتىگەزدىككە, ال شەكسىز قاتىگەزدىك رۋحاني ماڭگۇرتتىككە ۇرىن­دىراتىنىن ءسوز ەتسەم, شىڭعىس ايت­ماتوۆ رۋحاني ماڭگۇرتتىكتىڭ قايتادان شەك­سىز قاتىگەزدىكتى تىرىلتەتىنىن ەگجەي-تەگ­­جەي­لەدى» دەپ تۇسىن­دىرەدى. سەگىزىنشى سىنىپ وقىپ جۇرگەنىندە پلاگياتتى اش­كە­رەلەگەن ول ماڭگۇرت ماسەلەسىنە پلاگيات دەپ قارامايدى. اعايىن­دىقتى ارداقتاپ, دوستىقتى دارىپتە­گەنى شىعار», دەدى. بۇل باۋىر حالىقتار اراسىنداعى عانا ەمەس, قالامگەرلەر اراسىنداعى سىي­لاستىقتى, كەڭدىكتى تانىتاتىن, ۇلگى ەتەتىن تۇس.

پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ە.جاڭبىرشين ء«ا.كەكىل­باي­ ۇلىنىڭ قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىندا پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ قالىپتاسۋ كەزە­ڭىن­دەگى قىزمەتى» بايانداماسىندا تۇلعا­نىڭ ساياسي كەلبەتىن اشىپ كورسەتتى.

«كەڭەس وداعى ىدىراپ, قازاق ەلى قايتا شاڭىراق تىكتەگەن ساتتەن باستاپ ساياساتقا باتىل ارالاستى. بۇل قايتا قۇرۋ ساياسا­تى­نىڭ باستالعانىنا بەس جىلداي وتكەن, ەل ءىشى دەموكراتيالىق وزگەرىستەردىڭ ءدامىن تاتىپ, «تەمىر شىمىلدىقتان» بوساپ, ءسوز ەركىن­دىگى ءتيىپ, قوعامنىڭ قىزۋ قايناپ جاتقان كەزى ەدى. ءابىش اعامىز وسى تۇستا قازاق ەلدىگىن بەكىتۋ جولىندا ۇلتتىق ساياسات­تى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بىلەك سىبانا كىرىستى.

وسى جولدا ابەكەڭ پارلا­مەنت ينس­تيتۋتىن تاڭدادى. بۇل ساياساتقا العاشقى قادام باسۋ ءۇشىن ناعىز شىڭدالاتىن, حالىقپەن ەتەنە جۇمىس جاسايتىن, ەلدىڭ ماسەلەسىن پرە­زيدەنتتىڭ الدىندا ناقتى كوتەرە الاتىن ساياسي مىنبەر ەدى. ال ساياسي كۇرەس الاڭىنىڭ شىڭى – سايلاۋ», دەگەن بايانداماشى جازۋشىنىڭ ەلدەگى تۇڭعىش ءبىرمانداتتى سايلاۋدا ەرتىس-بايان وڭىرىنەن جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتىعىنا سايلاۋعا ءتۇسىپ, ءوزى تۇلەپ ۇشقان كيەلى ماڭعىستاۋدان ەمەس, قانىش پەن الكەيدىڭ ءتول توپىراعى قاسيەتتى باياناۋىلدان دەپۋتات بولىپ سايلانعانىن ايتتى.

ءا.كەكىلباي ۇلىنىڭ قايرات­كەر­لىگى, دەپۋتات رەتىندە اتقار­عان, قاتىسقان ىستە­رىنە جان-جاقتى توقتالدى. ۇلتتىق سايا­­سات, مادەنيەت جانە ءتىلدى دامىتۋ كو­مي­­تەتىن قاداعالاعان دەپۋ­تات جازۋ­شى­­نىڭ باستاماسىمەن ء«باسپاسوز جانە باسقا دا بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دا­رى تۋرالى», «تاريحي-مادەني مۇ­را­نى قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى», ء«دىني سەنىم بوستاندىعى جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» سياقتى ما­ڭىزدى زاڭدار قابىلدانعاندىعى, قا­زاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە اتا زاڭى­مىزدا ناقتى كورىنىس تابۋى­نا ىقپال ەتكەندىگى, ۇكىمەت ال­دىن­دا وت­كىر ماسەلەلەر كوتەر­گەنىن ايتىپ, ەكى جىل­عا جۋىق ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ العاش­­قى پارلامەنتتىك ينستيتۋتىن ءابىش باس­تا­عان ءبىر توپ حالىق قالاۋلىلارى قالىپ­تاس­تىرعا­نىن جەتكىزدى.

«دەپۋتات ءابىش كەكىلباي ۇلى كۇردەلى كەزەڭدە مەملەكەت­تىك باسقارۋ ءىسىن, ونىڭ ىشىندە پارلامەنتاريزم ينستيتۋ­تىن جەتىلدىرۋگە ايانباي قىزمەت ەتتى. ەلدىك سانانى قا­لىپتاستىرۋعا ەسەلى ەڭبەك ءسىڭىردى. الايدا تۇعىرلى تۇل­عانىڭ پارلامەنتتەگى قىزمەتى ءالى تولىق زەرتتەلمەي جاتىر. الداعى ۋاقىتتا قازاق وي­­­شى­لىنىڭ پارلا­مەن­تا­ريزمدى دامىتۋداعى سۇبەلى ەڭبەگى عالىمداردىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىنىڭ تاقىرىبى بولاتىنىنا سەنىمدىمىن», دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى ەدىل جاڭبىرشين.

م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادە­بيەت جانە ونەر ينس­تي­تۋ­تى­نىڭ ديرەكتورى, اكادەميك كەنجە­حان ماتى­جانوۆ «ادامگەرشىلىك اسىل قاسيەتتەردىڭ ابىز جىرشىسى», بەلگىلى قالامگەر ساۋىتبەك ابدراح­ما­نوۆ ء«ابىش كەكىل­باەۆ­تىڭ الەم­دىك كەڭىستىگى» تا­قى­رىپ­تا­رىندا بايانداما جاساپ, مەرەي­توي يەسىنىڭ ادامگەرشى­لىك, قا­لام­گەرلىك بولمىسىن جان-جاقتى اشىپ كور­سەتۋگە تىرىس­تى.

پلەنارلىق وتىرىسىندا كوشەلى ويلار ايتىلعان عىلى­مي-كونفەرەنتسيا سەكتسيا­لىق وتىرىستا جالعاستى. ء«ا.كەكىل­­باي ۇلى شىعارمالارىنداعى وتا­ن­دىق تاريح ماسەلەلەرى», ء«ا.كەكىل­باي­ ۇلى مۇراسى مۋزەي قىزمەتى كون­تەك­سىندە», ء«ا.كەكىلباي ۇلى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى», سون­داي-اق ء«ا.كەكىلباي ۇلىنىڭ ادەبي شى­عار­ما­شىلىق مۇراسى» تاقى­رىپ­تارىندا وتكەن سەكتسيالىق جۇمىس­تار­دا عالىمدار جازۋ­شى­نىڭ شىعار­ما­شىلىعىن بۇگىنگى ناسيحاتتالۋ تۇر­عى­سىنان تالدادى, تالقىلادى, زەر­دە­لەدى, ۇسىنىس-پىكىر ءبىلدىردى.

ء«ابىش كەكىلباي ۇلى وقۋ­لارى-2024» حالىقارالىق عىلى­مي-تاجىريبەلىك كونفەرەن­تسيا­سىندا ابىشتانۋعا, قالام­گەردىڭ سان قىرلى شىعارمالارىن ناسيحاتاتۋعا بەل­سەندى اتسالىسىپ جۇرگەن ازاماتتار ماراپاتتالدى. كونفەرەنتسيادان سوڭ قوناقتار ءا.كەكىلباي ۇلى اتىنداعى ماڭ­عىستاۋ وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزە­يىنە ەكسكۋرسيا جاسادى. سونداي-اق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەن­تسيا اياسىن­دا III حالىقارالىق «Abish alemi» تەاتر فەستيۆا­لىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى ءوتتى.

ماڭعىستاۋدا ءابىش كەكىل­باي ۇلىنا ارنالعان ءىس-شارا جال­عاسىن تاۋىپ جاتىر. اقتاۋ­دا 7 قازان كۇنى ء«ابىش الەمى» اتتى جىر ءمۇشايراسى وتەدى. «سالاماتتى ەل» قوعامدىق قو­رى­­­­نىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن جا­زۋ­­شى شىعارماشىلىعىن حا­لىق اراسىندا كەڭىنەن ناسي­حات­­­تاۋ ماقساتىندا وتەتىن باي­قاۋعا اقتاۋ قالاسىنداعى مەك­تەپتەردىڭ 8-11 سىنىپ وقۋشى­لارى قاتىسادى.

ەكى كۇنگە سوزىلعان كونفە­رەن­تسيانىڭ سوڭعى كۇنىندە قو­ناق­تارعا عىلىمي-تانىمدىق ساياحات ۇيىمداستىرىلىپ, ولار شوپان اتا, بەكەت اتا رۋحىنا زيارات ەتۋمەن قاتار, بوزجىرا شاتقالىنا ساياحاتتايدى.

ماڭعىستاۋ وبلىسى