شىڭىندا تاۋتەكە ويناقتاپ, قار بارىسى جورتقان التايدىڭ تورىندەگى تۇمسا تابيعاتتى ارشاتى ورمانشىلىعىنىڭ ينسپەكتورلارى مەن ورمانشىلارى قىزعىشتاي قورىپ, تاۋ-تاسىن تورىپ ءجۇر. جالاما شىڭداردا فوتوتۇزاق قۇرىپ, كوزگە تۇسە بەرمەيتىن ءتۇز تاعىلارىن سۋرەتكە تۇسىرەتىن دە وسىلار.
اۋماعى 86 مىڭ گەكتارعا جۋىق ارشاتى ورمانشىلىعىنىڭ ءبىر شەتى قىتايمەن شەكتەسسە, ەندى ءبىر جاعى رەسەيمەن شەكارالاس. تورىندە بۇقتىرما كولى مولدىرەپ جاتىر. اق كوبىگىن بۇرق-سارق شاشقان بۇقتىرما وزەنى دە وسىناۋ ورمانشىلىقتىڭ اۋماعىنداعى شىندىعاتايدان باستالادى. اڭنىڭ جىرتقىشى دا, تۇياقتىسى دا قيىر شەتتەگى وسىناۋ قالىڭ جىنىس پەن قۇزار شىڭداردى مەكەن قىلادى. كۇز بەن كوكتەمدە ساناق جۇرگىزىپ, ولاردى تۇگەندەپ وتىراتىن ورمانشىلىقتىڭ اككى ماماندارى. ەلىمىزدىڭ ەڭ شەتكى اۋىلى – ارشاتىداعى بۇل مەكەمەدە 21 ينسپەكتور, ەكى ورمان شەبەرى, ءبىر ورمانشى جانە ونىڭ كومەكشىسى جۇمىس ىستەيدى. ءورت قاۋىپتى كەزەڭدە ءورت ءسوندىرۋ اۆتوكولىگىنە شتاتتان تىس جۇرگىزۋشى, ءورت ءسوندىرۋ جاساعى ۋاقىتشا جۇمىسقا الىنادى. ورمانشىلاردىڭ ايتۋىنشا, جالاقىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى ءورت ءسوندىرۋ كولىگىنە جۇرگىزۋشى تابۋ قيىندىق تۋعىزاتىن كورىنەدى. دەسە دە, باسقا اۋىلداردان شاقىرتىپ, تىعىرىقتان شىعىپ وتىر. ارشاتى ورمانشىلىعى فيليالىنا ءادىلجان قاسىمحانوۆ باسشىلىق ەتەدى.
تۇنەۋگۇنى ارشاتىعا ءبىر جول تۇسكەندە تاۋتەكەلى اڭعارىندا ورمانشىلارمەن ازدى-كوپتى اڭگىمەلەسكەنىمىز بار. كاتونقاراعاي ۇلتتىق تابيعي پاركىندەگى ەڭ ۇلكەن ورمانشىلىقتى قورىپ جۇرگەن ارشاتىلىق ورمانشىلاردىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارى ەرەكشە, ەرەن. نەگە دەيسىز عوي؟! ءسىز الەۋمەتتىك جەلىدە تاڭ-تاماشا بولىپ, كورىپ جۇرگەن قار بارىسىن, تاۋتەكەلەردى, وزگە دە اڭ-قۇستاردى فوتو, بەينەتاسپاعا ءتۇسىرىپ الاتىن وسى ورمانشىلار. تاۋتەكەنىڭ تۇياعى تيگەن جەرمەن ادام وڭاي جۇرە المايتىنىن ەسكەرسەك, تالماي فوتوتۇزاق قۇرىپ جۇرگەن مامانداردىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە باعالاعان ءجون.
«ارشاتى ورمانشىلىعى بۇقتىرما وزەنىنىڭ وڭ جاعى, سول جاعى بولىپ بولىنەدى. ۇلتتىق پارك اۋماعىنداعى اڭ-قۇستىڭ بارلىق ءتۇرى بار. ايۋ, قاسقىر, قۇنۋ, بۇلعىن سەكىلدى جىرتقىشتاردان باستاپ, اشا تۇياقتىلاردان ەلىك, مارال, كۇدىرگە دەيىن كەزدەسەدى. قۇستاردىڭ دا ءتۇرى كوپ. ساقالتاي دا ۇشادى. قازىر سونى سۋرەتكە تۇسىرۋگە كىرىستىك. ۇيا سالىپ, بالاپان باستى ما, جوق پا, زەرتتەيمىز», دەيدى ورمانشى جومارت امانباەۆ.
ايتا كەتەيىك, «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلگەن قار بارىسى شىعىس قازاقستاندا ەڭ العاش ارشاتى ورمانشىلىعىندا سۋرەتكە تۇسىرىلگەن. مىسىق تۇقىمداس سابانشى دەي-تۇعىن جىرتقىش تا تۇڭعىش رەت وسى وڭىردەگى سارىبەتتە فوتوتۇزاققا ءىلىندى. بيىل الماتىنىڭ زوولوگيا ينستيتۋتى قۇرعان فوتوقۇرىلعىنىڭ بەينەجازباسىنا ءتۇستى.
ارشاتى ورمانشىلارى قار بارىسىن 2012 جىلدان باستاپ زەرتتەپ كەلەدى. 2008 جىلى جومارت امانباەۆ, نۇرلان قاراباەۆ, ازامات مۇباراكوۆ جانە مارقاكولدەن ماماندار جينالىپ, رەسەيدەگى ۇلكەن قورىقتاردىڭ بىرىندە ونكۇندىك سەمينارعا بارىپ قاتىسقان. سول جەردە فوتوتۇزاقتىڭ ءتىلىن ۇيرەنىپ, بىلىمدەرىن شىڭداعان. ەستەرىڭىزگە سالساق, قار بارىسى 2014 جىلى جەلتوقساندا تۇسىرىلگەن. الايدا العاشقى سۋرەت 23 قاراشادا تۇندە تارتىلعان. بۇل ۇلتتىق پارك ءۇشىن عانا ەمەس, كۇللى ەلىمىز ءۇشىن دە ۇلكەن جاڭالىق بولعانى شىندىق. ودان كەيىن دە قار بارىسىن زەرتتەۋ توقتاعان جوق.
«اياقتان تاۋسىلىپ فوتوتۇزاق قۇرۋ وڭاي دەيسىڭ بە؟ – دەپ, جەلكە تۇستاعى بەتكەيگە كوز جىبەرگەن ماناربەك وماروۆ اڭگىمەسىن ارىدەن باستادى. – باسپالاپ بارا جاتقان بارىستى ءوز كوزىممەن دە كوردىم. ارشاتىنىڭ تاۋلارىندا تابانىم تيمەگەن جەر جوق. اناۋ قار باسقان شىڭدى كوردىڭ بە؟ – دەدى كوك تىرەگەن شىڭعا قاراي قول سوزا. ء«يا» دەگەنشە بولعان جوق, – سونداعى قار بەتىمەن سىرعاناپ ءتۇستىم».
ماناربەك قۇيرىعىمەن جەر سىزىپ بارا جاتقانداعى بارىستى وسى ماڭنان كورىپتى. قولدا فوتو بولماعان سوڭ, كوپ ەشكىمگە ءتىس جارا قويماعان. كەيىن سۋرەتكە تۇسىرگەن سوڭ عانا دالەلدى بولعان. ورمانشىلاردىڭ سوزىنە قاراساق, فوتوتۇزاق قۇرۋدىڭ بەينەتى كوپ. قورىم تاستارعا دەيىن اتپەن شىقسا, ودان ارعى اسقارعا جاياۋلاپ شىعادى. شاعىل تاسى ەگىلىپ جاتقان بەتكەيلەرگە شىعۋىڭ دا, ءتۇسۋىڭ دە بەينەت. تاۋەشكى مەن بارىستىڭ جىمىنا جەتۋ دە وڭاي ەمەس.
«وسىدان ون جىل بۇرىن ارشاتى ورمانشىلىعىندا بارىس فوتوتۇزاققا ىلىنگەن سوڭ, ءوزىمىز دە قىزىعا باستادىق. تاۋ باسىنداعى تۇزاقتاردى ءار تەكسەرگەن سايىن جاڭالىق اشساق ەكەن دەگەندەي نيەتپەن بارامىز. جازدىڭ كۇنى از عانا فوتوتۇزاقتى ايۋ قيراتىپ كەتتى. قۇرىلعى كوبىرەك بولسا دەيمىز. قۋاتى تاۋسىلعاندا بارىپ اۋىستىرىپ وتىرامىز. ونى قۇرۋ, شەشۋ جۇمىستارىنا ءوزىم تىكەلەي ارالاسامىن. ماناربەك وماروۆ, اقبەرەن قۇسمانوۆ سىندى سەنىمدى, مىقتى جىگىتتەرمەن بىرگە كەيدە تاۋ اسىپ, ونداعان ساعات جاياۋ جۇرەمىز. قىزىقتى ءارى قيىن جۇمىس», دەيدى ج.امانباەۆ.
ونداعان ساعات تاستى تاۋدا جۇرگەن ورمانشىلاردىڭ كەرزى ەتىكتەرىنەن نە قالار دەيسىڭ. اياقتان توزىپ ءجۇرىپ نەبىر وسىمدىك تۇرلەرىن دە كەزدەستىرگەن. جالپى, التاي تاۋلارىندا كوك بۇلدىرگەن, يت بۇلدىرگەن, قاراقات, التىن تامىر سەكىلدى ەمدىك ءشوپ پەن جەمىستىڭ سانداعان ءتۇرى بار. جومارت امانباەۆ بىردە تاۋ ارالاپ ءجۇرىپ, قورالى شاتقالىندا ەرەكشە بۇتاقتى كوزى شالعان. ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت كەزدەسكەن. ەڭ قىزىعى, جاز بولسىن, قىس بولسىن, جاپىراقتارى تۇسپەيدى ەكەن. بۇل نەندەي قۇدىرەت دەپ, ءبىر بۇتاعىن سىندىرىپ, ۇلتتىق پاركتىڭ عىلىمي بولىمىنە وتكىزىپتى. انىقتالعانداي, ول تاستى بەتكەيلەرگە بىتەتىن لەدەبۋرا دەپ اتالاتىن بۇتا ەكەن.
ارشاتى ورمانشىلىعىنىڭ جارتىسىنان كوبىن ورماندى القاپتار الىپ جاتقاندىقتان, كوشەت ەگۋ جۇمىستارى جيىرما جىلدان بەرى ەندى عانا جۇرگىزىلە باستاپتى. بۇعان دەيىن 2003 جىلى 20 گەكتار جەرگە كوشەت وتىرعىزىلعان ەكەن. بىلتىر ماماندار توپىراقتى زەرتتەپ, ءبىراز جەرگە كوشەت ەككەن. ونىڭ 70 پايىزى جەرسىنىپ, تامىرلانىپتى.
ورمانشىلاردىڭ ءدال قازىرگى اتقارىپ جاتقان جۇمىستارى – جانۋارلاردىڭ قامى. قىستا تۇياقتىلاردى قوسىمشا ازىقتاندىرۋ ءۇشىن, قايىڭ بۇتاعىنىڭ 320 دانا بۋماسىن دايىنداعان. ولاردى تاعىلاردىڭ جولىنا قاراي 21 اينالىمعا قويادى. جەلتوقساننان باستاپ قوسىمشا دايىنداعان 22 توننا ءشوپتى بولەدى. ال جازدىڭ كۇنى تۋريستەرگە جولسەرىكتىك قىزمەت اتقارادى. عىلىمي قىزمەتكەرلەرگە دە جول باستايدى. ارشاتىدان 16 شاقىرىم جەردەگى قورىق اۋماعىنا كىرەبەرىستە, وتكىزۋ بەكەتىندە تۋريستەردى تىزىمدەۋ, نۇسقاۋلىق بەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. شىندىعاتايداعى رادجان باتىرحانوۆ اتىنداعى شەكارا زاستاۆاسى ساربازدارىمەن بىرلەسىپ, رەيدتەر جۇرگىزەدى. ءورت قاۋىپتى كەزەڭدە ءتىلسىز جاۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ءار ءتۇرلى شارالار ۇيىمداستىرادى.
ورمانشىلاردىڭ سوزدەرىنە سۇيەنسەك, ەڭ ۇلكەن ماسەلە – كادر تاپشىلىعى. اۋىلدا جەتپىستەي عانا ءۇي قالعان, مۇندا جاستاردىڭ تۇراقتانۋى قيىنداپ بارادى. مەكتەپتە دە بالا ازايعان. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بارلىعىنا 500–600 تەكشە مەتر وتىندىق اعاش ءبولىنىپ وتىر. كادەلىك اعاشتار دا بەرىلەدى. ايرانداي ۇيىعان ارشاتى اۋىلىنىڭ ورمانشىلارى – ناعىز ەڭبەكتىڭ ازاماتتارى.