ءبىر كەزدەرى «تۇركىستان» دەپ اتالعان ورتالىق ازيانىڭ قاشاندا وركەنيەتتەر توعىسقان تۇتاس ايماق بولعانى بەلگىلى. ونىڭ ادامزات تاريحىندا الار ورنى, الەمدىك وركەنيەتكە قوسقان ۇلەسى مەن اتقاراتىن ءرولى دە زور. بۇگىندە تاريحى مەن تاعدىرى ورتاق, ءتىلى مەن ءدىنى ۇقساس, ادەبيەتى مەن مادەنيەتى جاقىن ورتالىق ازيانىڭ مول مۇمكىندىكتەر مەكەنى رەتىندە جاڭا كەلبەتى قالىپتاسىپ كەلەدى.
تاريحي تامىرلاستىق
جاھاندانۋ ءداۋىرى ەلدەر مەن حالىقتاردى ءبىر-بىرىنە جاقىنداستىرىپ, ءتۇرلى باعىتتا ىنتىماقتاسۋعا كەڭ جول اشقانى ءمالىم. قازىرگى ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتاردى ىزگىلىك رۋحتا دارىپتەپ, ۇندەستىك پەن ۇيلەسىمدى, ورتاق مۇددەلەردى ارقاۋ ەتىپ, پاراساتتى ءومىر سۇرۋگە العىشارتتار جاساۋعا تالپىنىپ وتىر. وسى ماقساتتا الۋان ءتۇرلى مۇددەلەردى تىرەك ەتكەن كوپتەگەن حالىقارالىق جاڭا ۇيىمدار دۇنيەگە كەلدى. ولاردىڭ كەيبىرى تاريحي تىلدىك-تۋىستىق قاتىناسقا نەگىزدەلسە, قايسىبىرى تابىستى ەكونوميكالىق مۇددەنى كوزدەيدى, سونداي-اق ارالارىندا تاعدىر قوسقان قۇدايى كورشىلىك قاتىناستى وزەك ەتكەندەرى دە از ەمەس. سونىڭ ىشىندە ەلىمىز ءاۋ باستان كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى قولداپ, تاتۋ كورشىلىك پەن ءداستۇر ساباقتاستىعىن نەگىز ەتكەن كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمعا باستاماشى بولعانى بەلگىلى. وسىلاردىڭ ىشىندە تاريحي تامىرلاستىق پەن تەرەڭ تۋىستىققا نەگىزدەلگەن, تاتۋ كورشىلىك پەن ايماقتىق تۇتاستىققا تۇتقا بولاتىن, ەكونوميكالىق تابىس پەن ورتاق مۇددەگە سەرپىن بەرەتىن ىقپالداستىقتىڭ جولى داڭعىل دەۋگە دايەك جەتكىلىكتى.
وتكەنگە ۇڭىلسەك, تاريحي تامىرى تەرەڭگە كەتەتىن تۇركىستان توپىراعىندا ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي, ءبىر قولدىڭ بەس ساۋساعىنداي بىرگە ورنالاسقان ەتەنە جاقىن ەلدەر مەن حالىقتاردىڭ ىنتىماقتاستىعى باعزى زاماننان باستاۋ الادى. ارينە, ورتالىق ازيانى كەڭىستىكتەر مەن زامانالار, دۇنيەنى بولىسكە سالعان جۇيەلەر مەن قاتال رەجىمدەر الشاقتاتقانىمەن, ولاردى تامىرلى تاريح, قازىنالى مادەنيەت ءاۋ باستان تۇتاستىرىپ كەلدى, بۇل قاسيەتتەر قايتا تۇلەۋگە دە التىن ارقاۋ بولدى. ەكىنشىدەن, بۇل ايماقتى ورتاق مۇددەلەر توعىستىرعان بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك دەۋگە بولادى. راسىندا, ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستار – ينتەگراتسيانىڭ قوزعاۋشى كۇشى. وسى ورايدا ەلدەرىمىزدىڭ ەكونوميكالىق بايلانىستارىنىڭ ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرا تۇسەتىنىنە نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. ۇشىنشىدەن, ورتالىق ازيا – جالپى كولەمى 3 882 000 شارشى شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان ۇلان-عايىر ايماق. بۇل مۇمكىندىكتەر دە ەنشىلەس ەلدەردى ىنتىماقتاستىققا ىنتالاندىرادى. بۇعان قوسا ايماقتىڭ ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى جايىلا قونىستانۋى ونىڭ شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى تاسىمال جولدارى تۇرعىسىنان دا ماڭىزدىلىعىن ارتتىرادى. باسقاشا ايتقاندا, توعىز جولدىڭ تورابىنا اينالعان ورتالىق ازيا ءۇشىن بۇگىندە جاڭعىرعان جىبەك جولىنىڭ دا, كاسپي ءدالىزىنىڭ دە ماڭىزى ەرەكشە. زاماناۋي تۇرعىداعى جىبەك جولى تاريحي جولدىڭ ورنىن تەمىرجولدارمەن, بايلانىس جەلىلەرىمەن, ەنەرگەتيكا دالىزدەرىمەن جانە تابيعي گاز قۇبىرلارىمەن تولىقتىرىپ جاتىر. بۇل تۇتاستىق شىعىسقا دا, باتىسقا دا ىڭعايلى. مىسالى, قىتايدىڭ باتىسىندا وندىرىلگەن تاۋاردى تەڭىز جولى ارقىلى باتىس ەۋروپانىڭ كەمەجايلارىنا تاسىعاننان قۇرلىق جانە تەمىرجولمەن قازاقستان ارقىلى جەتكىزگەندە جول 16 تاۋلىككە قىسقارادى. سوندىقتان ەكونوميكالىق بايلانىستار دامۋىنىڭ ارقاسىندا تۋىس رەسپۋبليكالار ارقىلى وتەتىن جاڭا جانە ءتيىمدى زاماناۋي جىبەك جولى ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار جاسالدى. سول سەبەپتى ەلدەرىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتى بىرلەسكەن ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قاينارىنا اينالۋى ىقتيمال.
ءار كەزەڭدە ءارتۇرلى اتاۋمەن جاپسارلاس ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن تاعدىرلاس, تامىرلاس جۇرتتار كەڭەستىك كەزەڭدە بەس رەسپۋبليكاعا بولىنگەن ايماقتاعى ينتەگراتسيا ۇعىمى ازاتتىقتىڭ ارايلى تاڭىندا, دالىرەك ايتقاندا 1991 جىلعى 13 جەلتوقساندا قازاقستان, قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان جانە تۇرىكمەنستان باسشىلارىنىڭ اشحابادتاعى العاشقى باسقوسۋىندا كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلگەن ەدى. ءتىپتى سول جيىندا ايماقتىڭ تاريحي «تۇركىستان» اتىن جانداندىرۋ تۋرالى دا ايتىلعان. قازاقستان, قىرعىزستان جانە وزبەكستان 1993 جىلى ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويىپ, 1994 جىلى ء«بىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك» جاريالاندى. 1995 جىلى ءۇش ەلدىڭ ۇيىمى ورتالىق ازيا وداعى بولىپ اتالسا, 1998 جىلى ۇيىم «ورتالىق ازيا ەكونوميكالىق وداعى» بولىپ قايتا قۇرىلدى. اقىرىندا بۇل ۇدەرىس «ورتالىق ازيا ىنتىماقتاستىق ۇيىمى» دەگەن اتقا يە بولدى. وسىنداي ىزگى نيەتپەن باستالعان ايماقتىق ينتەگراتسيا كەيبىر كەدەرگىلەرگە بايلانىستى جۇزەگە اسپاي, تەك قاعاز جۇزىندە قالعانى بەلگىلى.
دەسە دە اراعا جىلدار سالىپ بۇل ىنتىماقتاستىق قايتا جانداندى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەل گازەتى «Egemen Qazaqstan»-دا جارىق كورگەن «ورتالىق ازيا رەنەسسانسى: ورنىقتى دامۋ جانە وركەندەۋ جولى» اتتى ماقالاسىندا اتاپ كورسەتكەندەي: «وڭىردەگى مەملەكەتارالىق قاتىناستار دا تۇبەگەيلى وزگەرىسكە ۇشىرادى. ەلدەرىمىز اراسىندا بارلىق دەڭگەيدە سىندارلى ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى ديالوگ جولعا قويىلدى, ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق دامىپ كەلەدى. وسىعان دەيىن ايماقتاعى قارىم-قاتىناستى جان-جاقتى دامىتۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ, قايشىلىق تۋعىزعان ماسەلەلەردى شەشۋ جولىنداعى جەتىستىكتەردىڭ ءمانى زور».
ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كەزەڭى
ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرگەن, وتكەننىڭ تاجىريبەسىنەن ساباق العان تاراپتار بۇل جولى «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسىپ», امبيتسيالى «وداق», ءتىپتى «سامميت» دەگەن سوزدەردى قولدانباۋعا تىرىستى. 2018 جىلى ناۋرىزدا استانادا وتكەن العاشقى باسقوسۋ جاي عانا «كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋ, كەڭەسۋ» دەپ اتالدى. ەكىنشى باسقوسۋ 2019 جىلدىڭ قاراشا ايىندا تاشكەنتتە ءوتتى. وسىلايشا, ايماقتىق ينتەگراتسيانىڭ ەكىنشى كەزەڭى باستالدى. رەسمي تۇردە «ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋى» دەپ اتالاتىن بۇل جيىندار الدەقايدا ءتيىمدى بولىپ شىقتى. ويتكەنى بۇل جولى تاراپتار ناقتى ماسەلەلەردى شەشۋگە تىرىستى. ونىڭ ۇستىنە, ايماق ەلدەرى وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىك قالىپتاسۋ كەزەڭىن اياقتاعان ەدى. سوندىقتان ەكىنشى كەزەڭدى تۇراقتى ينستيتۋتتىق تەتىكتەردى ورناتۋمەن سيپاتتاۋعا بولادى. بۇل كەزەڭنىڭ نەگىزگى ماقساتى – جالپى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ءۇشىن ءارتۇرلى سالادا پلاتفورمالار قۇرۋ بولدى. بۇدان دا ماڭىزدىسى, ايماق ەلدەرى ءوز ماسەلەلەرىن ءۇشىنشى جاقتاردى, اسىرەسە ءىرى دەرجاۆالاردى ارالاستىرماي, وزدەرى شەشۋى كەرەك ەكەنىن سەزىندى. باسقاشا ايتقاندا, ايماق ەلدەرى ورتالىق ازيانىڭ حالىقارالىق ساياساتتىڭ وبەكتىسى رەتىندە ەمەس, سۋبەكتىسى رەتىندە ارەكەت ەتۋدىڭ ۋاقىتى جەتكەنىن ءتۇسىندى. بۇل رەتتە ولار ىنتىماقتاستىقتىڭ باسقا, ءۇشىنشى جاققا قارسى ەمەس ەكەنىن جانە كورشى ەلدەردىڭ مۇددەلەرىنە قاراما-قايشى كەلمەيتىنىن كورسەتۋ ماقساتىندا بۇۇ ۇيىمىنىڭ شەڭبەرىندە ارەكەت ەتۋدە. بۇل رەتتە بۇۇ باسشىلىق قىزمەتتە بولعان ديپلومات-پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى «بىرلىگىمىزدى بەكەمدەپ, ءبىر-بىرىمىزبەن بولماشى باسەكەلەستىككە جول بەرمەۋىمىز قاجەت. بۇل ماسەلەدە ء«ححى عاسىردا ورتالىق ازيانى دامىتۋ ماقساتىنداعى دوستىق, تاتۋ كورشىلىك, ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كەلىسىمگە» تەز ارادا قول قويۋدىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلەدى. تاراپتاردىڭ جۋىق ارادا وسىناۋ تاريحي كەلىسىمگە قول قويۋعا دايىن بولۋىن قۇپتايمىز. حالىقارالىق اسا ماڭىزدى ماسەلەلەردە بارىنشا ورتاق ۇستانىم بىلدىرسەك, الەمدىك قاۋىمداستىققا كەلىسىم تاپقان ورتاق ءتاسىلىمىزدى كورسەتەر ەدىك. حالىقارالىق الاڭدارداعى باسەكەلەستىك ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزگە قايشى كەلەدى», دەپ اۋىزبىرشىلىكتىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. راس, بەسەۋدىڭ بىرلىگى باسەكەلەستىككە ەمەس, بەرەكەلى باۋىرلاستىققا نەگىزدەلۋگە ءتيىس. سوندا ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتان بارلىق تاراپ ۇتادى. ال بەكەم بىرلىكتى ەمەس, بەرەكەسىز باسەكەنى تاڭدايتىن بولسا, بارلىق جاقتىڭ ۇتىلاتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. تۇپتەپ كەلگەندە مۇنىڭ ءبارى تەك ايماققا عانا ەمەس, جالپى ەۋرازيا كەڭىستىگىنە وڭ اسەر ەتەتىنى بەلگىلى.
قازىرگىدەي كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا ايماقتاعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جوعارى دامۋ قارقىنىن ساقتاۋ وتە ماڭىزدى ەكەنى بەلگىلى. وسى رەتتە ورتالىق ازيا ەلدەرى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءوزارا تىعىز ارالاسا باستاۋى, ءبىر-بىرىنە ءجيى ساپارلاپ, تۇراقتى كەزدەسۋى ناقتى ناتيجە بەرە باستادى. ماسەلەن, كەيىنگى ءبىر ايدىڭ كولەمىندە وزبەكستان مەن قىرعىز ەلىنىڭ باسشىلارى استاناعا ءۇش رەت كەلدى. پرەزيدەنتتەردىڭ قاتىسۋىمەن كوشپەلىلەر ويىنى ءوتتى. استانادا مەملەكەت باسشىلارى دوستىق پەن باۋىرلاستىقتىڭ سيمۆولى ىسپەتتى ايكول ماناستىڭ, مۇقىم تۇرىكپەننىڭ ماقتانىشى ماقتۇمقۇليدىڭ جانە شىعىستىڭ جۇلدىزى, وزبەك حالقىنىڭ داڭقتى پەرزەنتى الىشەر ءناۋايدىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەرىن بىرگە اشتى. بۇل ەلدەرىمىزدىڭ دوستىققا, تاتۋ كورشىلىك قارىم-قاتىناسقا جانە وداقتاستىققا نەگىزدەلگەن وڭىرلىك ىنتىماقتاستىعىنىڭ دەڭگەيى جوعارى ەكەنىن بىلدىرەدى. ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق تا ارتىپ, ستراتەگيالىق سەنىمدى سەرىكتەستىكتەن وداقتاستىق دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. وسىلايشا, كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋلەر ايماقتىڭ حالىقارالىق بەرەكەلى بىرلىگىن تانىتاتىن, قازىرگى سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرۋگە دايىندىعىن كورسەتەتىن ءتيىمدى الاڭعا اينالىپ, «ورتالىق ازيا ىنتىماقتاستىعى» ۇعىمى دا جاڭا بەلەسكە شىقتى.
وسى رەتتە قازاق ديپلوماتياسىنىڭ ايماقتىق ينتەگراتسيا ۇدەرىستەرىندە ايرىقشا بەلسەندى ءارى باستاماشى بولعانىنا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. قازاقستان – ازيا كەڭەسى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق, تۇركى ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سياقتى ءىرى باستامالاردى كوتەرىپ, ولاردى تابىستى ىسكە اسىرىپ كەلە جاتقان ەل. حالىقارالىق تاسىمال دالىزدەرىندە, اسىرەسە ترانسكاسپي «تۇران دالىزىندە» دە قازاقستاننىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنى ءمالىم. وسىلايشا, ايماقتىق ينتەگراتسيادا قازاقستان, قىرعىزستان جانە وزبەكستانمەن تۇركى ىنتىماقتاستىق ۇيىمىندا, تۇرىكمەنستانمەن كاسپي تەڭىزى اينالاسىنداعى جوبالاردا ىنتىماقتاستىقتى دامىتىپ جاتىر. وسى شەڭبەردە ءدىنى ءبىر, مادەنيەتى ۇقساس, ورتاق كەڭىستىكتەگى تاجىكستاننىڭ دا اتالعان جوبالارعا قاتىسۋى ماڭىزدى. كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋلەر شەڭبەرىندە تاجىك-وزبەك, اسىرەسە تاجىك-قىرعىز كەلىسسوزدەرى دە ناقتى ناتيجە بەرىپ, شەكارا, سۋ سياقتى تاقىرىپتار توڭىرەگىندەگى تۇيىتكىلدەر تارقاتىلا باستادى. باسقاشا ايتقاندا, قازاقستان باسقا باعىتتارداعى ينتەگراتسيالىق جوبالارداعى تاجىريبەسىن ورتالىق ازيادا ءساتتى قولدانىپ جاتىر. وسىلايشا, ورتاق تاريحقا سۇيەنىپ, ورتاق بولاشاققا ۇمتىلعان ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستىڭ جاڭا بەلسەندى كەزەڭىنە قادام باستى دەپ تۇيىندەۋگە تولىق نەگىز بار. مۇنى ەل پرەزيدەنتى «ورتالىق ازيانىڭ رەنەسسانسى» دەپ اتادى.
بۇل كەزەڭ ءبىر قىرىنان باۋىرلاستىق بايلانىستارى مەن بەدەلىنىڭ ارتۋىمەن سيپاتتالسا, ەكىنشى جاعىنان حالىقارالىق جاعدايدىڭ تۇراقسىزدىعى مەن جاڭا داعدارىس وشاقتارىنىڭ پايدا بولۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ورتاق مادەنيەت, ەكونوميكالىق پراگماتيزم جانە گەوگرافيالىق جاقىندىققا نەگىزدەلگەن ينتەگراتسيالىق ۇدەرىس تابيعي تۇردە ورتالىق ازيانىڭ حالىقارالىق ارەناداعى سالماعىن دا ارتتىرادى. بۇل رەتتە الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىنىڭ «ورتالىق ازيا پليۋس» فورماتىنا قىزىعۋشىلىق تانىتۋى – وسىنىڭ ايعاعى. استانادا وتكەن العاشقى كەزدەسۋدەن بەرى بىرلەسكەن كۇش-جىگەردىڭ ارقاسىندا بۇل جيىننىڭ دامۋىندا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىلدى. جالپى, «ورتالىق ازيا پليۋس» فورماتىنداعى جاڭا الاڭدا 11 سامميت جانە جوعارى دەڭگەيدە كەزدەسۋ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە استانادا وتكەن «ورتالىق ازيا + رف», «ورتالىق ازيا + ەۋروپالىق وداق باسشىلارى», «ورتالىق ازيا + جاپونيا» جانە «ورتالىق ازيا + گەرمانيا» ءسامميتىن ايرىقشا اتاپ وتۋگە بولادى. بەسەۋدىڭ بىرلىگىنە باۋىرلاس ازەربايجاننىڭ قىزىعۋشىلىق تانىتۋى ترانسكاسپي ءدالىزى ارقىلى بۇل كەزدەسۋلەردىڭ مۇمكىندىگىن ۇلعايتا ءتۇستى. وسىلايشا, حالىقارالىق ۇيىمدار مەن وزگە ەلدەردىڭ ناتيجەلى كەزدەسۋ الاڭى بولعان «ورتالىق ازيا پليۋس» فورماتى ۇيىمدىق سيپاتقا اينالا باستادى.
ايماقتىق پارلامەنتارالىق ديپلوماتيا
البەتتە, مامىلەگەرلىك – جۇمىلعان جۇدىرىقتى اشاتىن, اشىلعان الاقاندى قاۋىشتىراتىن, جاتتى تانىستىراتىن, جاقىندى تابىستىراتىن ىزگى ماماندىق. بۇل رەتتە ەلدەستىرۋ – ەسە جىبەرمەي, ەسەبىن تاۋىپ, ەل مۇددەسىن تۇگەندەۋ; ارااعايىندىق – اشۋدى اقىلعا جەڭدىرۋ, سودىردى ساليقالى سوزگە سەندىرۋ; ىنتىماقتاسۋ – ىقپالعا جىعىلماي, ىمىراعا شاقىرۋ; بىتىمگەرلىك – بىلەككە ەمەس, بىلىككە سالۋ, باتۋاعا كەلۋ ونەرى. سوندىقتان تولعاۋلى تىلمەن تۇيتكىل ءتۇيىندى تارقاتىپ, جۇرەكتەرگە جول تاباتىن ديپلوماتيا – شەشەندىك پەن شەبەرلىكتى تالاپ ەتەتىن سالا. كەيدە ديپلوماتيانى مادەني, گۋمانيتارلىق, عىلىمي نەمەسە حالىقتىق ديپلوماتيا رەتىندە ءبولىپ جاتادى. وسى رەتتە ديپلوماتيانىڭ تاعى ءبىر ىقپالدى ءتۇرى – پارلامەنتارالىق ديپلوماتيا.
ايماقتاعى پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ ناقتى ءبىر پلاتفورماسى رەتىندە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ پارلامەنتارالىق فورۋمىن اتاپ ايتۋعا بولادى. اتالعان فورۋمدى وتكىزۋ تۋرالى شەشىم 2022 جىلى شىلدە ايىندا وتكەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋىندە قابىلدانعان ەدى. سوعان سايكەس ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىرىنشى پارلامەنتارالىق فورۋمى تۇركىستاندا وتكەن. فورۋمعا مودەراتورلىق ەتكەن ماۋلەن اشىمباەۆ ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى ارتتىرۋ ءۇشىن پارلامەنتارالىق بايلانىستى نىعايتۋدىڭ ءمانى اسا زور ەكەنىن ايتىپ, مەملەكەت باسشىلارى ۇيىتقى بولعان تىعىز ىنتىماقتاستىقتى وكىلدى ورگاندار تاراپىنان قولداپ, ءارى قاراي دامىتۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالعان ەدى. العاشقى فورۋمنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تۇركىستان دەكلاراتسياسى قابىلدانىپ, وندا ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدى كەڭەيتۋگە جانە وزىندىك بىرەگەيلىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن ورتالىق ازيانىڭ ءبىرتۇتاس مادەني-تاريحي كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋعا ارنالعان پارلامەنتارالىق قاتىناستاردى ودان ءارى دامىتۋ كوكجيەكتەرى كورسەتىلدى.
قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ وسى يگى باستاماسىن قولداعان وزبەكستان تاراپى بيىل اتالعان فورۋمنىڭ ەكىنشىسىن تاريحي حيۋا قالاسىندا وتكىزدى. ء«وڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنداعى ورتالىق ازيا پارلامەنتى مەن وكىلدى بيلىك ورگاندارىنىڭ ءرولى» تاقىرىبىنا ارنالعان ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ II پارلامەنتارالىق فورۋمىنا سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ باستاعان قازاقستان پارلامەنتىنىڭ دەلەگاتسياسى قاتىستى. القالى باسقوسۋدىڭ سەسسيالارىندا ىنتىماقتاستىقتىڭ ءتۇرلى سالاسى تالقىلاندى. پلەنارلىق ماجىلىستە ءسوز سويلەگەن سەنات توراعاسى: «قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ باۋىرلاس ەلدەرىمىز اراسىندا ءتيىمدى ديالوگتى دامىتۋعا جانە سىندارلى ءوزارا بايلانىستى ارتتىرۋعا ۇنەمى باسا ءمان بەرىپ كەلەدى. بۇگىنگى كەزدەسۋ بۇكىل ايماقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى جولىندا پارلامەنتتىك ديپلوماتيانىڭ الەۋەتىن پايدالانا وتىرىپ, ءوزارا ديالوگتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىنى انىق. بىلتىر اقپان ايىندا تۇركىستاندا وتكەن العاشقى فورۋمنان كەيىن ءبىز ىنتىماقتاستىعىمىزدى ارتتىرۋ ىسىندە ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدىك. تۇركىستان دەكلاراتسياسى پارلامەنتارالىق بايلانىستاردى نىعايتۋدىڭ بەرىك نەگىزىن قالاپ, ءوزارا قارىم-قاتىناسىمىزدى ودان ءارى دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى. سونىڭ اياسىندا ءبىز ەكىجاقتى ساپارلاردى جانداندىرىپ, وڭىردەگى كوپجاقتى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن ىسكە قوستىق. حيۋاداعى بۇگىنگى فورۋم دا پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا تىڭ سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىن», دەدى.
فورۋم الاڭىندا ماۋلەن اشىمباەۆ وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ولي ءماجىلىسى سەناتىنىڭ توراعاسى تانزيلا نارباەۆامەن كەزدەستى. سۇحبات كەزىندە پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ, ونەركاسىپ, ترانزيتتىك-كولىك ينفراقۇرىلىمى, ساۋدا جانە ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى كووپەراتسيالىق بايلانىستاردى دامىتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. سونىمەن قاتار ماۋلەن اشىمباەۆ قىرعىزستان جوگوركۋ كەنەشىنىڭ توراعاسى نۇرلانبەك شاكيەۆپەن كەزدەستى. وندا ورتاق وزەكتى ماسەلەلەرگە ءمان بەرىلدى. سپورت پەن مادەنيەتتەگى ورتاق جەتىستىكتەر جايى ءسوز بولدى. ايتا كەتۋ كەرەك, قازاقستان جانە قىرعىزستان پارلامەنتتەرىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن قازاق-قىرعىز زيالىلار فورۋمى, جاستار فورۋمى سياقتى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى باسقوسۋلار ءجيى وتەدى. مۇنىڭ ءوزى پارلامەنتارالىق ديپلوماتيانىڭ اۋقىمىن كورسەتسە كەرەك.
ءتۇيىن
جاھاندىق ساياسات ارەناسىندا ءىرى دەرجاۆالاردىڭ اراسىنداعى باسەكەنىڭ بەلەڭ الىپ بارا جاتقانىن ەسكەرسەك, ەنشىلەس ەلدەرىمىزگە بەلگىلى دارەجەدە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. ەلدەرىمىز ءارتۇرلى حالىقارالىق ەكونوميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق ۇيىمداردىڭ مۇشەسى بولۋى ماڭىزدى. وسىنداي حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ شەڭبەرىندە ىرگەلەس جاتقان, ەنشىسى بولىنبەگەن ورتالىق ازيا ەلدەرى ءىرى دەرجاۆالار اراسىندا سەنىم مەن ديالوگتىڭ ورناۋىنا شەشۋشى ءرول اتقارا الادى. ايماق ەلدەرى تۇتاس كەڭىستىك رەتىندە ۇيلەسىمدى ساياسات جۇرگىزەتىن بولسا, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ كەپىلدىگىنە اينالۋى مۇمكىن. سول ءۇشىن قازاقستاننىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ايماقتىق كووپەراتسيانى دامىتۋ جونىندەگى «ورتالىق ازيا – 2040» تۇجىرىمداماسى دايىندالدى. بۇل رەتتە پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەندەي, قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى ونىڭ ۇلكەن ەۋرازيانىڭ كىندىگىندە, بەيبىتشىلىك بەلدەۋىندە, توعىز جولدىڭ تورابىندا ترانزيتتىك حابقا اينالۋ ماقساتىنا قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. بۇل ورايدا ءتۇرلى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەر مەن كەڭەستەر, ءوزارا تىعىز بايلانىستار پراگماتيكالىق تۇرعىدا ءتۇبى ورتاق ۇيىمعا باستاۋى مۇمكىن. ەتەنە ارالاسقان ەلدەرىمىزدىڭ مەملەكەت باسشىلارى, ۇكىمەتتەر جانە پارلامەنتتەر اراسىندا نىعايىپ, دامي تۇسكەن ورتالىق ازيا ىنتىماقتاستىعى ءبىزدى وسىنداي ۇكىلى ۇمىتكە جەتەلەيدى.
دارحان قىدىءرالى,
سەناتور, اكادەميك