تاعدىر تاپسىرلەرى

ونىڭ شىعارماشىلىق شە­بەرحاناسىندا شىڭدالىپ شىققان «كوشپەلى ساۋىق مايمىلى», ء«بىر ۋىس جۋسان», «بولاشاقتىڭ باي­تەرەگى», «تۇيەشiنiڭ قىزى» سىندى اڭگىمەلەرى – ءا دەگەننەن-اق ادەبيەت­كە جيناقىلىقپەن, دايىندىق­پەن كەلگەنىنە ۇلكەن دالەل. وسى اڭ­گىمەلەردىڭ تىزىمىندە ايتىلاتىن ء«بىر ۋىس جۋسان» اڭگىمەسى وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى جارىق كوردى.

بۇل شىعارمادا اتومنان زار­داپ شەككەن اياۋلى قارىنداستىڭ قىر­شىن قيىلعان تاعدىرى تاپسىرلەن­گەن. بۇل – قانشاما مىڭ ميلليون­دا­عان جاننىڭ عۇمىرىن جالماعان پوليگون ازابى تۋرالى جازىل­عان قازاق ادەبيەتىندەگى العاشقى شى­عارمالاردىڭ ءبىرى. اڭگىمەنىڭ استارىنا بارلاساڭىز ايانىش سەزىمىن تۋدىرۋ ەمەس, جازۋشىنىڭ كەسەلدى قوعامعا, اتوم بومباسىن اتقان­دار­عا دەگەن قارسىلىعىن اڭعاراسىز. پروتەستىك كوزقاراس شىن ادەبيەت­تى تۋدىرادى. جاي عانا قارسىلىق ەمەس, ادامدارعا دەگەن الاڭداۋشىلىق ­تا مەنمۇندالايدى.

تۇرسىن جۇرتبايدىڭ شىعار­ماشىلىق جولىنىڭ جاستىق كەزەڭىن قامتيتىن «بولاشاقتىڭ بايتەرەگى» اتتى اڭگىمەلەر جيناعىنان قالام يەسىنىڭ ون بەس پەن جيىرما جەتى جاس اراسىنداعى العاشقى قالامالدى پروزالىق تۋىندىلارىن تانۋعا بولادى. بالاڭ وي مەن تازا سەزىم ارقىلى ءسابي ساناسىنا تۇڭعىش رەت ۇيالاعان مۇڭ مەن العاشقى ماحاببات, جارىق دۇنيەگە دەگەن ىنتىزارلىق, ارمانعا تولى كەلەشەككە قۇشتارلىق, ءومىر باسپالداعىن ەندى اتتاعاندا كەزدەسكەن ادىلەتسىزدىك پەن قيانات, كۇيىنىش پەن ءسۇيىنىش بوزبالالىق شاققا ءتان بۇلا سەزىممەن تابيعي سۋرەتتەلەدى.

جازۋشىنىڭ «بەسقاراگەر» حامساسى 1979 جىلى پروزا بايقاۋىندا بايگەلى بولىپ, ءۇش جىلدى ارتقا تاس­تاپ, وسى اتاۋمەن كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىققاندا, سانالى جانداردى تامساندىرىپ, جادىندا جاتتالىپ قالعانى بەلگىلى. جارياعا شىققان سوڭ سىنعا دا ۇشىرادى, كەكەسىن پىكىر دە ايتىلدى, بىراق كوركەمدىك قۋاتىنا قاتىستى پىكىر بىلدىرگەندەر از.

تۇرسىن جۇرتبايدىڭ «بەس­قا­راگەر» حامساسىنىڭ العاشقى «جا­نارىما تۇنعان جاسىم ەڭ...» بو­لىمىندە زاڭعار تۇلعا مۇحتار اۋەزوۆ­تىڭ تارتىسقا تولى تاعدىرىنىڭ تول­عاۋى, ول كەشكەن عۇمىردىڭ بىزگە بەيمالىم تۇستارىنىڭ سىرى اشىلادى. ءبىر قاراعاندا كوركەم شىعارما بولعانىمەن, استارىنداعى تاريحي سارىن شىندىققا شەگەلەپ, اقيقاتقا اپارادى.

«جەر – بەسىك» رومان-نوۆەللاسى – جازۋشىنىڭ جيىرما ءتورت, جيىر­ما بەس جاس ارالىعىندا جاز­عان اپسانالىق سىپاتتاعى العاش­قى كولەمدى كوركەم تۋىندىسى. بۇل قالامگەردىڭ الاش قوزعالىسى تۋرالى اڭسارلى بيىككە بارار جولداعى قالام قارىمىن كورسەتكەن شىعارما بولاتىن. تۋىندىداعى كارىبوز ابىز – شاكارىم, سارجان – ماعجان, ۇلار – ۋگار (جانىبەكوۆ), ال كەربالا – جازۋشىنىڭ اكەسى قۇداكەلدى, جانسايا – اپايى ايىمحان, توتى – قارىنداسى تولەۋ, جاراس اۆتوردىڭ ءوز ءپروتو­تي­پى ەكەنىن ۇققان ءجون.

شىعارمانىڭ العاشقى نۇسقا­سى بويىنشا وقيعا وتىزىنشى جىل­دارداعى اشارشىلىق كەزىندەگى شاكارىم قازا تاباتىن كوتەرىلىستەن باستالىپ, باس كەيىپكەر كەربالانىڭ ولىمىمەن اياقتالاتىن. الايدا ول شىندىقتىڭ جاريا ەتىلمەيتىنىن جانە قالامالدى قادامىن ەندى باستاعان جاس جازۋشىنىڭ جولىنا كەدەرگى كەلتىرەتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, پىكىر بىلدىرگەن رىمعالي نۇرعالي, قۇرمانباي تولىباەۆ, قارجاۋباي ايتولقىن (ومار), مەيرام اسىلعازين سياقتى سىنشى-جازۋشىلاردىڭ كەڭەسىمەن وقيعا ون بەس جىلعا شەگەرىلىپ, وتىزىنشى جىلدارداعى حالىق كوتەرىلىسى ون التىنشى جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسكە الماستىرىلادى.

شىعارمانىڭ «رومان-نوۆەللا» دەپ اتالۋىنداعى باستى نىسانا – جازۋشىنىڭ و باستاعى ويى بويىنشا, ءار تاراۋداعى وقيعا دەربەس كوركەم شەشىمىن تاۋىپ, وقيعالار تىزبەگى جالعاسا باياندالىپ, ورتاق كەيىپ­كەر ارقىلى تۇتاستىق سىپات بىلدىرە­تىن ادەبي ادىسكە جەلى تارتۋ. وسى ماق­ساتقا وراي جاس اۆتور ءوزىنىڭ جانىنا جاقىن, بۇرىن حاتقا تۇسكەن ء«بىر توشالا حيكاياسى», «بوكەنجارعاق» («سوقىر ەسجان», «اڭشىنىڭ زارى»), «كوشپەلى ساۋىق مايمىلى», «قابىرشاق مۇز قاتقاندا» سياقتى حيكايالىق, رومانتيكالىق وقشاۋ وقيعالارىن شىعارماعا كىرىكتىرگەن-ءدى. كەيىن ولاردىڭ كەيبىرى قىسقارتىلدى. سونداي-اق يتجەككەندەگى كونتسلاگەردى ەمەۋىرىن ارقىلى جەتكىزۋ ماقساتىمەن اق قايىق, اق شانا, اق بۇعى تۋرالى اڭىز-ءاپسانالاردى پايدالانعانىن اڭعارۋ قيىنعا سوقپاس.

جازۋشىنىڭ ءبىر پىكىرىندە: «قا­لام ۇستاۋعا قۇشتارلىعىمنىڭ قا­شان تۋعانىن بىلمەيمىن. مۇم­كىن, شەشەمنىڭ قابىرى كوز ۇشىمدا بۇل­دىراپ قالىپ بارا جاتقاندا, ءومىردىڭ العاشقى اششى تامشىسى شىم ەتىپ جۇرەگىمە تامىپ, ۋىتى مۇباراك جانىما جايىلعاندا: «مەنى ەمەس, ءبىر جارىم جاستاعى ءسابيدى – تولەۋدى اناسىنان ايىرعانىڭ نە, اللا؟», دەپ تاڭىرىمە شاعىنعان شاقتا ويان­عان شىعار. الدە, قىستىڭ ۇزاق كە­شىندە الاكولەڭكە شام جارىعىمەن «سالسال», «زارقۇم», «داريعا قىز», «كەربالانىڭ ءشولى» سياقتى ريۋاياتتى قيسسالاردىڭ مۇڭلى-زارلى, مۇع­جيزالى اۋەنىمەن جانىما ۇيالادى ما؟» دەپ ويعا شوماتىنى بار. ءبىز دە تۇرسىن جۇرتباي تەرەڭىنە تو­لىق سۇڭگي الماسپىز. ءبىر عانا بىلەرى­مىز – قالامگەردىڭ تۋىندىلارى تاع­دىر تولقىنى تۋدىرعان بىرەگەي دۇنيە­لەر.