اەس: بايىپتى كوزقاراس

2050 جىلعا قاراي الەم ەلدەرىنىڭ اەس-ىنەن وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسى 792 گۆت-عا دەيىن وسەدى دەگەن بولجام بار. ياعني قازىرگىدەن 2 ەسە ارتادى. بۇۇ ەۋروپالىق ەكو­نو­ميكالىق كوميسسياسى تەك وسى اتوم ەنەرگەتيكاسىن پارنيكتىك گازدى ەڭ از بولەتىن ەنەرگيا ءتۇرى دەپ بەكىتكەن. سەبەبى بۇل – بازالىق گەنەراتسيانىڭ ەكولوگيالىق ەڭ تازا ءتۇرى. ەكولوگيا بۇدان ەش زارداپ شەكپەيدى. كەرىسىنشە, پارنيكتىك گازدىڭ اسەرىن ازايتادى. ماسەلەن, 1 000 مۆت بولاتىن اەس جىل سايىن ىسكە قوسىلىپ تۇرسا, پارنيكتىك گازدار شىعىنى 8 ملن تونناعا ازايىپ وتىرادى ەكەن. ەۋروپاداعى اتوم ەلەكتر ستانسالارى جىل سايىن 700 ملن توننا سو2 شىعارىندىلارىن ساقتاپ وتىر. «UNECE» مالىمەتى بويىنشا, اتوم ەنەرگەتيكاسىنان شىعاتىن پارنيكتىك گاز كولەمى كومىر ستانسالارىمەن سالىستىرعاندا 135 ەسە تومەن.

– ءبىز كيوتو حاتتاماسىنا, پاريج كەلىسىمىنە قوسىلعان ەل رەتىن­دە كليماتتىق وزگەرۋگە سەبەپ بولىپ وتىرعان قاۋىپتى قالدىق شىعا­رۋ­دى قىسقارتۋ جانە كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ سەكىلدى ستراتەگيالىق مىندەتتەمەلەردى ورىن­داۋىمىز كەرەك. ال اەس-تەن كومىر­قىشقىل گازى شىقپايدى. سوندىقتان ونىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى تۋرالى ماماندار ۋاجى­نە قۇلاق اسۋىمىز كەرەك. ياعني كو­مىر­قىشقىل گاز شىقپاعاننان كەيىن ونىڭ كليماتقا اسەرى جوق دەسەك تە بولادى. سوندىقتان الەمدىك تاجىريبەدە «جاسىل» ەنەرگەتيكا كوزى سانالىپ وتىرعان اەس سالۋعا, جاسىل ەنەرگياعا وتۋگە كوبىرەك ارەكەت جاسايىق, – دەيدى ەكونوميست ساپارباي جوباەۆ.

اەس-ءتىڭ ەكولوگيالىق زيانى جوق ەكەنىن الەم عالىمدارى دا, ساراپشىلار دا باياعىدان ايتىپ ءجۇر. دەسەك تە, ءبىزدىڭ سۋ رەسۋرس­تارى مەن ەكوجۇيەمىزگە قالاي اسەر ەتەتىنى ءبارىبىر كوڭىلىمىزگە كۇدىك سالادى. بۇل ما­ڭىزدى قادام­عا بارماس بۇرىن الدىن الا باعا­لاۋ­لار جۇرگىزىلگەنى بارىمىزگە ءمالىم. سول باعالاۋ ناتيجەسىندە, بالقاش كولى نەمەسە ەرتىس وزەنىنىڭ ەكوجۇيەسىنە تونەتىن ەشقانداي قاۋىپ انىقتالماعان. زەرتتەۋ ءالى دە توقتاعان جوق. ءارى قاراي جوبانىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىز­دەمەسىن ازىرلەۋ كەزەڭىندە عىلى­مي جانە ينجەنەرلىك ماماندار جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇرگىزەدى.

ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە 2021 جىلعى قىركۇيەكتەگى جاعدايعا ساي­كەس, ەرتىس وزەنى باسسەينىنىڭ سۋ رە­سۋرس­تارى 30,4 ملرد تەكشە مەتردى قۇرايدى. اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ تەحنولوگيالىق تسيكلى كەزىندە سۋدىڭ بۋلانۋىنان بولاتىن شىعىن جىلىنا شامامەن 63 ملن تەكشە مەتر دەپ باعالانعان. بۇل جالپى سۋ رەسۋرس­تارىمەن سالىستىرعاندا, پروپورتسيونالدى تۇردە الدەقايدا از. ال بالقاش-الاكول باسسەينى سۋ رەسۋرس­تا­رىنىڭ كولەمى 25,2 ملرد تەكشە مەتر دەپ باعالانعان. بۇل دا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالقىنداتۋ ءۇشىن قاجەتتى كولەمنەن ايتارلىقتاي كوپ. وسى كورسەتكىشتەرگە قاراپ, ەكو­جۇيەگە كەرى اسەرى تيمەيتىنىن كورە­مىز. جالپى, دۇنيەجۇزى بويىن­شا وسى كۇنگە دەيىن اتوم ەلەكتر ستان­سالارىنىڭ سۋ قويماسىنا تەرىس اسەر ەتۋ فاكتورى ءالى بىردە-ءبىر رەت كەزدەس­پەگەن ەكەن.

«بالقاش كولى سياقتى سۋ قويما­لا­رىنىڭ جاعاسىندا اتوم ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ سۋدى ىسىراپ بولۋدان ساقتايتىن, ياكي تابيعي بۋلانۋ كولەمىنىڭ نەبارى 0,32 پايىز كولەمىندە سۋدى پايدالاناتىن زاماناۋي تەحنولوگيالاردى قولدانۋدى تالاپ ەتەدى. ول ماڭداعى سۋ رەسۋرستارىن ەكوجۇيەنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن دە پايدالانۋعا بولادى. اەس پارنيك گازدار قالدىقتارىنىڭ اۋاعا تارالۋىن ايتارلىقتاي تومەندەتەدى, سونىڭ ىشىندە كومىر ستانسالارىنان 135 ەسە جانە گاز ستانسالارىنان 73 ەسە از. قازاقستان پاريج كەلىسىمى اياسىندا 2030 جىلعا قاراي كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىن سو2 گازىن بولمەيتىن اتوم ستانسالارىمەن الماستىرا وتىرىپ, پارنيك گاز قالدىعىن 15%-عا ازايتۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. زاماناۋي III جانە III+ بۋىن­­­دى رەاكتورلار ىشكى جانە سىرتقى قاۋىپتەردەن قورعايتىن اكتيۆتى جانە ءپاسسيۆتى قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىمەن جابدىقتالعان. بۇل ستانسالاردىڭ كونسترۋكتسياسى ەرەكشە ءتوزىمدى جانە قورعانىس كۇمبەزىنىڭ بولۋىنا بايلانىستى تابيعي اپاتقا, سونىڭ ىشىندە 8 بالعا دەيىنگى جەر سىلكىنىستەرىنە توتەپ بەرە الادى», دەيدى اەس سالۋدى قولداۋ جونىندەگى حالىق شتابى ساراپشىلارى.

رەفەرەندۋم بولادى دەگەن ءسوز شىق­قالى اەس-كە قاتىستى سۇراقتار دا كوبەيدى. حالىق قانداي شەشىم قابىلداپ, قانداي باعىتقا بۇرىل­عانىن بىلۋگە قۇقىلى. سوندىقتان دا كوكەيدە جۇرگەن سۇراقتاردى ءبىر تىزبەككە قويۋدى ءجون كوردىك. سوعان وراي اەس سالۋدى قولداۋ جونىندەگى حا­لىق شتابى ساراپشىلارىنىڭ جاۋا­بىن ۇسىنباقپىز.

حالىق سۇراعى: اەس-ءتى پايدا­لا­نۋدىڭ رادياتسيالىق تاۋەكەلدەرى حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن ەكو­جۇيەسىنە قالاي اسەر ەتۋى مۇمكىن؟ بۇل تاۋە­كەلدەردى ازايتۋ ءۇشىن قانداي ساق­تىق شارالارى قاراستىرىلعان؟

شتاب جاۋابى: ەلىمىزدە قاۋىپ­سىز­دىك دەڭگەيى جوعارى جاڭا بۋىن اەس سالۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار نىساندى سالۋ جانە پايدالانۋعا قاتىستى بار­­­لىق ۇدەرىس بۇكىل وركەنيەتتى الەم­دە قولدانىلاتىن حالىقارالىق قاۋىم­­­داستىق ازىرلەگەن ەرەجەلەر مەن تالاپ­تار­عا سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل ىسكە اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حا­لىقارالىق اگەنتتىك (ماگاتە) تە ارالاسادى. قازىر يادرو­لىق رەاكتورلار الەمنىڭ 31 ەلىندە جۇمىس ىستەپ تۇر. ولاردىڭ قاتا­رىندا اقش پەن فرانتسيا دا بار. بۇگىندە قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا, ءۇندىستان, تۇركيا, ۇلىبريتانيا جانە رەسەي ەلدەرىندە اەس سالىنىپ جاتىر. بۇل اەس-ءتىڭ قاجەت ەكەنىنە, ونىڭ قاۋىپسىزدىگىنە دالەل بولا الادى.

حالىق سۇراعى: اەس-ءتىڭ اي­ماقتاعى بيولوگيالىق ارالۋان­دىق­قا اسەرىن قالاي باعالايمىز؟ ولاردىڭ سيرەك كەزدەسەتىن جانە وسال تۇرلەرىن قورعاۋ ءۇشىن قانداي شارالار قولدانۋعا بولادى؟

شتاب جاۋابى: اەس-ءتى تابيعي سۋ قويمالارىنىڭ جاعاسىنا سالۋ – بۇكىل الەمدە كەڭىنەن قولدا­نى­لاتىن تاجىريبە. قورشاعان ورتانى جانە بارلىق تىرشىلىك يەسىن قورعاۋ ءۇشىن ەڭ جاڭا تەحنولوگيالىق ازىرلەمەلەر قولدانىلادى. ماسەلەن, ەلىمىزدە جاڭا بۋىن اەس-ءىن سالۋ قاراستىرىلىپ جاتىر. كەيبىر ەلدەر ستانسالاردىڭ اينالاسىنداعى فلورا مەن فاۋنانىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ, ونىڭ ماڭىن دەمالىس ورنىنا اينالدىرۋ ءۇشىن اەس-ءتىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانادى. وسىلايشا, اەس سال­قىن­داتقىش توعانداردا بالىقتىڭ ونداعان ءتۇرى وسىرىلەدى جانە بالىق اۋلاۋ­دان حالىقارالىق دەڭگەيدەگى چەمپيوناتتار ۇيىمداستىرىلادى. قازىر اەس ماڭىنداعى تابيعي ورتا مەن بيوالۋاندىققا تيەتىن اسەردى بارىنشا ازايتۋ ءۇشىن, ستانسا اينالاسىندا قولايلى ەكوجۇيە قۇرۋ سياقتى زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالىق شەشىمدەر قولدانۋ جوسپارلانىپ جاتىر.

حالىق سۇراعى: راديواكتيۆتى قالدىقتاردى قاۋىپسىز كادەگە جاراتۋ جولدارى قاراستىرىلدى ما؟ وسى تاۋەكەلدەردى باسقارۋ ءۇشىن قانداي شارالار كوزدەلگەن؟

شتاب جاۋابى: قوعامدا راديا­تسيا­لىق قاۋىپ تۋرالى ستەرەوتيپ قا­لىپ­تاسىپ قالعان. بۇل جەردە ساۋلە­لەن­گەن يادرولىق وتىن قالدىق ەمەس ەكەنىنە نازار اۋدارۋ كەرەك. ونى وڭدەۋ ناتيجەسىندە, قايتا پايدالانۋ ءۇشىن 90 پايىزدان استام پايدالى ماتەريالدار الۋعا بولادى. راديواكتيۆتى قالدىقتاردىڭ شاما­مەن 97 پايىزى راديوحيميالىق سيپاتتامالارى بويىنشا تومەن بەلسەندى قالدىقتار نەمەسە وتە تومەن بەلسەندى قالدىقتار بولىپ جىكتەلەدى. جوعارى بەلسەندى قاۋىپتى قالدىقتارعا كەلسەك, ولاردىڭ ۇلەسى 0,1 پايىزدان از. اەس-تەن شى­عا­تىن قالدىقتاردىڭ كولەمى باسقا وندى­رىس­تىك قالدىقتارمەن, ونىڭ ىشىن­دە جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىنىڭ قالدىعىمەن سالىستىرعاندا, الدە­قايدا از ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. اەس جۇمىس ىستەگەن كەزدە بەلگىلەنگەن قۋاتتىلىقتىڭ ءاربىر 1 گۆت-ى ءۇشىن جىلىنا شامامەن 50 تەكشە مەتر راديواكتيۆتى قالدىق قالادى. بۇل اەس جۇمىس ىستەگەن 60 جىل­دا 3 600 توننا قالدىق قالادى دەگەن ءسوز.

حالىق سۇراعى: اەس قۇرىلىسى ەلىمىزدىڭ باسقا مەملەكەتتەرگە ساياسي تاۋەلدىلىگىن ارتتىرماي ما؟

شتاب جاۋابى: اەس سالۋ باسقا مەملەكەتتەرگە ساياسي تاۋەل­دىلىكتى ارتتىرمايدى, كەرىسىنشە, ەنەر­گەتيكالىق تاۋەلسىزدىكتى نىعاي­تۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل – ستراتەگيالىق ماڭىزدى جوبا. ول ەل تاۋەلسىزدىگىن نىعايتا وتىرىپ, ءوز ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارىن دەربەس باسقارۋعا مۇمكىندىك بەرە­تىن سەنىمدى جانە ورنىقتى ەنەرگيامەن جابدىقتايدى. سىرتقى تاۋە­كەلدەردى ازايتۋ ءارى جوبانىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن, سەنىمدى حالىقارالىق ارىپتەستەرمەن ىنتى­ماق­تاستىقتىڭ ەگجەي-تەگجەيلى تەتىك­تەرىن, سونداي-اق وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ كوزدەلگەن. ەلىمىز اەس جوباسىنىڭ ەڭ جوعارى ستاندارتتارعا ساي بولۋى جانە ەل مۇددەسىنە تولىق جاۋاپ بەرۋى ءۇشىن قارقىندى جۇمىس ىستەپ جاتىر.

اەس – كوممەرتسيالىق جوبا. سەرىكتەس رەتىندە تاڭدالعان كەز كەلگەن كومپانيا تەك اەس سالادى. قىتايمەن, كورەيامەن, رەسەيمەن جانە فرانتسيامەن كەلىسسوز جۇرگىزى­لىپ جاتىر. ولاردىڭ اراسىنان قازاقستان­­نىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە كەشەن­دى تۇردە جا­­­ۋاپ بەرە الاتىنى عانا تاڭدالادى. سونداي-اق امەري­كالىق («NuScale») جانە امەريكالىق-جاپوندىق بىرلەسكەن كومپا­نيا­لار­دىڭ («GE-Hitachi») تومەن قۋاتتى پەرسپەكتيۆتى رەاكتورلارى زەرتتەلىپ جاتىر.

حالىق سۇراعى: اەس پايدالانۋعا بەرىل­گەننەن كەيىن ەلەكتر ەنەرگيا­سىنىڭ ءتاريفى وسە مە؟

شتاب جاۋابى: اەس ارقىلى وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۇنى وتىننىڭ تۇراقتى باعاسى مەن ەنەرگيا سىيىمدىلىعىنا, سونداي-اق ستانسانىڭ ۇزاق قىزمەت ەتۋ مەر­زىمىنە بايلانىستى باسقا ەنەرگيا كوزدەرىمەن سالىستىرعاندا, جوعارى بولمايدى. ال ونىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمى 60 جىل دەپ بەلگىلەنگەنىمەن, ونى 80 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ مۇمكىندىگى بار. تاريف ۆەندورلارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ, جوبانى ىسكە اسىرۋ شارتتارىن تالقىلاپ جانە جوبالىق قۇ­جاتتامانى ازىرلەگەننەن كەيىن ايقىن­دالادى. بۇل تالقىلاۋلار مەن قۇجات­تامانى دايىنداۋ جوبانىڭ بارلىق ەكونوميكالىق جانە تەحني­كالىق اسپەكتىسىن ەسكەرە وتىرىپ, ءادىل جانە باسەكەگە قابىلەتتى باعانى بەلگىلەۋگە كومەكتەسەدى.