«سالىقتىڭ ارتۋى كومپانيا تابىسىنىڭ وسكەنىن ايعاقتايدى»

– ءبىز نەگىزىنەن ءىرى زاۋىت, فابري­كا­لاردىڭ اۋىستىرىلاتىن بولشەكتەرىن قويىپ بەرەمىز. كوپشىلىك ءالى دە بولسا شەتەلدىك ونىمگە يەك ارتادى. شەتەلدىك جەتكىزۋشىلەر دە بار كليەنتىن ساقتاپ قالۋعا بارىنشا تىرىسادى. سول ءۇشىن تۇتىنۋشىلارعا تەحمىندەتتەمەنى, پاس­پورتتى بەرمەيدى. ارينە, بۇل الىپ­سا­تارلىقتى ورىستەتتى جانە ول الىپساتار­لار – وتاندىق كومپانيالار ەمەس. كوپ جاعدايدا بىزگە قۇرىلعى اكەلەتىن ەۋرو­پا­لىق كومپانيا وكىلدەرى رەسەيدە ورنا­لاس­قان. سوندا الىپساتارلىقتىڭ دا جەمىسىن شەتەلدىك كومپانيا­لار كورەدى. بۇل جاعداي ۆاليۋ­تانىڭ سىرتقى كەتۋىنە جول اشادى. قازىرگى ساتتە اۋا تازالايتىن فيلترمەن قامتۋ بويىنشا وتاندىق نارىق­تىڭ 10-20%-ىن ەنشىلەپ تۇرمىز. 70-80%-دىق مەجەگە جەتكىمىز كەلەدى. نەگىزگى تۇتىنۋ­شى­لارىمىز – ءوندىرۋشى كومپانيالار.

– 2022 جىلعى گەوساياسي احۋالدىڭ كۇردەلەنۋى كاسىپكە اسەرىن تيگىزدى مە؟

– سول ۋاقىتتا ترانسپورت باعاسى قىمباتتادى جانە جەت­كىزۋ ۋاقىتى ۇزاردى. سونىمەن قاتار ەۋروپاداعى ءونىم باعاسى كوتەرىلىپ كەتتى. ويتكەنى ولار نەگىزىنەن گازعا قاتتى تاۋەلدى عوي. وسى تۇرعىدان تەرىس ىقپالىن سەزدىك. ال ءوندىرۋشى كومپانيالار تاراپىنان سۇرانىس ازايعان جوق. ويتكەنى اۋا تازالايتىن ءفيلتردى اۋىستىرماسا ءوندىرىس توقتاپ قالادى.

– كومپانيا جەتىستىگىنىڭ سىرى نەدە؟ قانداي قۇندىلىق سىزدەردى العا جەتەلەيدى؟

– ءبارى دە ۇلكەن ماقساتتان باستالادى. ءبىز شاعىن جانە ورتا بيزنەس رەتىندە ەكونومي­كا­لىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاما­سىز ەتۋىمىز كەرەك. ونى «ەلدىڭ قامى ءۇشىن ىستەپ جاتىرمىن» دەپ پوپۋليزمگە سالىنىپ ايتسام دا بولادى. بىراق بيزنەستە پاتريوتتىق سەزىمگە سونشالىقتى ورىن جوق. بيزنەستە نارىقتاعى ۇلەس پەن اقشا دەگەن تۇسىنىك قانا بار. ءبىز, ياعني شاعىن جانە ورتا بيزنەس قانشالىقتى تابىس­تى, قانشالىقتى ومىرشەڭ بولعان سايىن ءوزىمىز ورنالاسقان ءوڭىر­دىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىن سونشالىقتى قامتاماسىز ەتە الامىز. 20-30 ادامعا جۇمىس بەرىپ وتىرسام, ولاردىڭ ءاربىرى تابىس تابۋ ارقىلى كەمى 4 ادامعا ىقپال ەتە الادى. سوندا مەن كەمى 80-100 ادامنىڭ ومىرىنە وڭ اسەر تيگىزىپ وتىرمىن دەگەن ءسوز.

– قىز-كەلىنشەكتەر, ادەتتە, كاسىپتە ءسان سالاسىن, قوعامدىق تاماقتانۋ سالاسىن تاڭداپ جاتادى. سىزدىكى – ءوندىرىس سالاسى. قالايشا ءدال وسى سۇزگى ءوندىرۋ سەگمەنتىنە كەپ قالدىڭىز؟

– راسىندا, نەگە وسى سالاعا ءتۇسىپ قالدىم ەكەن دەپ ءوزىم دە كۇندە ويلانامىن. ءبارى دە ماق­ساتتىڭ ماسشتابىنا بايلانىس­تى سياقتى. ويلاپ قاراسام, بالا كەزىمنەن-اق اۋقىم­دى دۇنيە ىستەسەم ەكەن دەپ ارمانداپپىن. ەگەر مەن ءسان سالونىن اشسام, سول ۇيدە نەمەسە سول اۋداندا تۇراتىن ساناۋلى ايەلدى عانا ادەمى قىلا الامىن. بالكىم, سول نارسە سەبەپ بولعان شىعار – وسىن­داي اۋقىمدى بيزنەسكە كەلدىم. بۇل – الىپ­سا­تار­لىق ەمەس, ۇلكەن ءوندىرىس. قانشاما ادامدى جۇمىسپەن قامتيمىن. سالىق­تى ادال ءارى اشىق تولەيمىن. ول سالىق مەملەكەت, ەل قاجە­تىنە جۇمسالىپ جاتىر. تولەپ جاتقان سالى­عىم­نىڭ ارتۋى كومپا­نيا تابىسىنىڭ دا ءوسىپ جاتقانىن ايعاقتايدى.

– مەملەكەتتىڭ بيزنەسكە قاتىستى ساياساتى كوڭىلىڭىزدەن شىعا ما؟

– شىعادى دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىن. بىراق وسى رەتتە ازداپ شەگىنىس جاساۋعا ءماجبۇرمىن. وسى ۋاقىتقا دەيىن مەملەكەتتەن نەسيە دە, جەڭىلدىك تە الماي, ءوز-وزىمىزبەن دامىدىق. تۇسىنگەنىم – مەملەكەت ارقاشان كوپ جەڭىلدىك جاساعان. بىراق ونىڭ ەشبىرى بىزگە جەتپەگەن. نەگە؟ ويتكەنى اقپاراتتاندىرۋ جۇيەسى ءالسىز جۇمىس ىستەگەن. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت – مەملەكەتتەن بولىنگەن اقشانى ءبىز ەستىمەيمىز, سونىڭ ەسەسىنە ونى پىسىق ادامدار ورتا جولدان ءىلىپ كەتىپ جاتتى. ول پىسىقايلار ەلدىڭ ادامى بولىپ, اقشا وزىمىزدە قالىپ جاتسا ەشتەڭە ەمەس, ماسەلە ولاردىڭ شەتەلدىك كومپانيالار ەكەنىندە.

ال قازىر وتاندىق ونىمگە دەن قويا باستادى. بۇرىن ءىرى زاۋىتتاردىڭ ەسىگىن مىڭ رەت قاقساق تا, قارامايتىن. رەسەي بار, گەرمانيا بار, سەن كىمسىڭ دەگەن مەنسىنبەۋشىلىك مەنمۇندالايتىن. نە اسەر ەتكەنىن قايدام, قازىر وزگەرىس بايقالادى. «سەن وتاندىق ءوندىرۋشىسىڭ بە, كەلە عوي» دەپ قۇشاق جايا قارسى الادى. سەبەبى جىلدىڭ سوڭىندا ولار جەرگىلىكتى قامتۋ ۇلەسى تۋرالى ەسەپ وتكىزەدى. كوبى وسى كۇنگە دەيىن قىزمەتتەر كورسەتۋدى وسى «قامتۋ ۇلەسى» ساناتىنا كىرگىزىپ كەلدى. ولار قانداي دا ءبىر جوندەۋ جۇمىستارىن, قار تازالاۋ جۇمىستارىن «جەرگىلىكتى قامتۋ ۇلەسىنە» كىرگىزىپ جىبەرەدى دە, تاۋار ساناتىن ەلەمەي قوياتىن. ءسويتىپ, تاۋار كولەڭكەدە قالا بەرەتىن. ولار قىزمەت كورسەتۋ ۇيىمدارىن سىرتتان شاقىرا الماي­دى عوي, سوندىقتان جەر­گىلىكتى كومپانيالار قىز­مەتىن تۇتى­نادى. ال تاۋاردى سىرتتان الدىر­عانعا ۇيرە­نىپ العان. وتاندىق تاۋارعا مويىن بۇرىپ تا قارامايتىن. ەندى سول سەڭ بۇزىل­دى. بيىل ەستىدىم, ەندى ەكى ساناتتى – «قىز­مەت كورسەتۋ» مەن «تاۋار تۇتىنۋدى» ەكىگە ءبولىپ قاراستىرادى دەگەندى. بالكىم, وسى ءتار­تىپ سەبەپ بولىپ جاتقان شىعار.

– ءسىزدىڭ ونىمدەر شەتەلدىك ونىم­دەر­دەن نەسىمەن ەرەكشە­لەنەدى؟

– ساپا تۇرعىسىنان نەمىس فيلتر­لەرىنەن كەم تۇسپەيمىز. ءبىز دە سول ەۋروپالىق تەحنولوگيامەن ىستەيمىز. بۇل جەردە تاعى ءبىر قىزىق نارسە بار. نەگىزى, ءبىز ەۋروپاعا, ەۋروپالىق ونىمگە «ۋاۋ» دەپ قارايمىز. ال شىن مانىندە تاڭىرقايتىن تۇگى دە جوق. بىزگە وزىمىزگە دەگەن سەنىم جەتىسپەيتىن سەكىلدى كورىنەدى. ءدال سونداي ينجەنەر, ءدال سونداي تالانتتى كادر, ءدال سونداي تەحنولوگيا بىزدە دە بار. ءتىپتى كەي كەزدە ءبىر-ەكى قادام الدامىز دەپ ايتا الامىن. بۇل ءسوزدى مەن ەۋروپالىق ازاماتتارمەن جۇمىس ىستەگەن تاجىريبەمنەن كەيىن ايتىپ تۇرمىن. ارتىقشىلىعىمىز نەدە؟ بىرىنشىدەن, ءبىز – وتاندىق ءونىممىز. دايىنداۋ جانە جەتكىزۋ مەرزىمى وتە جەدەل. سونىمەن قاتار ەكسپەرتتىك كومەك ۇسىنامىز. ەگەر زاۋىتتاعى فيلتر جۇمىس ىستەمەي قالسا, قانداي دا ءبىر اقاۋ شىقسا, ەكسپەرتتەرىمىز بارىپ, شۇعىل رەتكە كەلتىرەدى. گەرمانيالىق ءفيلتردى الىپ, كەيىن سونى جوندەۋگە شاقىراتىن بولساڭىز – گەرمانيالىق كومپانيا وكىلدەرى كەلگەنشە, اقاۋدى انىقتاعانشا, ونى جوندەۋگە كەلىس­كەنشە, بارلىق قاجەتتى قۇجاتتى ازىرلەگەنشە, قانشا ۋاقىت ءوتىپ كەتەدى, تيىسىنشە, زاۋىت ءبىر اي بويى جۇمىس ىستەي الماي تۇرىپ قالادى.

ءبىزدىڭ زاۋىت ءتورت باعىتتا جۇمىس ىستەيدى. اكىمشىلىك عيما­راتتار, بيزنەس-كەڭسەلەر, مەك­تەپ, اۋرۋحانا, ساۋدا ورتا­لىق­تارى, بارلىعىندا فيلتر تۇر. ونىڭ مىندەتى – اۋانى ىشكە تازالاپ كىرگىزۋ. سالىنىپ جاتقان كوپقاباتتى ۇيلەردە دە جەلدەتۋ جۇيەسى قاراستىرىلعان. بۇل بويىنشا ءبىر تسەح جۇمىس ىستەيدى. فارماتسەۆتيكادا قولدا­نى­لاتىن فيلتر­لەر بار. ءدارى جاساۋ بارىسىندا اۋا ءابسوليۋتتى تازا بولۋعا ءتيىس. ەڭ جوعارعى ساپاداعى, ەڭ كەرەمەت تازالانعان اۋا وپەراتسيالىق زالداردا بولادى.

ەكىنشى فيلتر تۇرلەرى زاۋىت, فابري­كا­لارعا جونەلتىلەدى. نەگىزگى تۇتى­نۋ­شى­لا­رى­مىز – الپاۋىت مەتال­لۋر­گيا, تسە­مەنت زاۋىتتارى.

ءۇشىنشى سالا – سۇيىق فيلتر­لەندىرۋ دەپ اتالادى. مىسالى, تاعام وندىرىسىندە. وندا قانت سۇيىقتىعىن فيلتردەن وتكى­زەدى. ياعني اۋا ەمەس, سۇيىقتىقتى سۇزگى­لەي­دى.

ءتورتىنشى باعىت – فيلترلەنگەن سالفەتكالار. ول نەگىزىنەن, ءوندىرۋشى كومپانيالاردا قول­دانىلادى. ماسەلەن, كەن وندى­رىل­گەن كەزدە ول سۇزگى ارقىلى وتەدى. سول جەردە پايدالى, پايداسىزى ايىرىلىپ, جىكتەلەدى. ءتورت تسەح تا ششۋچينسك قالا­سىندا ورنالاسقان. 25 قىزمەتكەرىمىز بار. سوعان قاراماستان وندىرىسكە ءاردايىم بىلىكتى مامان ىزدەيمىز. 25 قىزمەتكەر وسىن­شا ۇلكەن كاسىپورىن ءۇشىن از كورى­نەتىن شىعار. الايدا جۇمىستىڭ ءبارى اۆتو­ماتتاندىرىلعان, كوپ ادامنىڭ قاجەتى دە شامالى. بۇرىن كاسىپورىننىڭ دەڭ­گەيىن جۇمىسشى سانىمەن ولشەيتىن. قازىر «كوپ ادامى بار كومپانيا – ءىرى كوم­پا­نيا» دەگەن ۇعىمنىڭ كۇشى جويىلىپ كەلە جاتىر.

– ءدال قازىر ءوندىرىس قۋاتى قاي دەڭ­گەي­دە؟

– ورتاشا ەسەپتەۋمەن العاندا, ايىنا 7 000-8 000 سۇزگى جاساپ شىعارامىز. جا­­­قىندا تاعى ءبىر اۆتوماتتىق جەلىنى ىسكە قوسامىز, دەمەك ءونىم كولەمى دە ارتا تۇسپەك.

– كومپانيانىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى قانداي؟

– قىرعىزستان مەن وزبەكستان­عا تاۋار جەتكىزىپ وتىرمىز. جا­قىندا وزبەكستاندا فيليال اشتىق. قىرعىزستان دا – دامۋشى نارىق. ول جاققا دا بەلسەندى تاۋار جەتكىزىپ وتىرعىمىز كەلەدى. ىشكى نا­رىققا قا­تىستى ايتار بولسام, جاقىن پەرس­پەك­تي­ۆا­دا شىمكەنتتە ءبىر ءوندىرىس نۇك­تەسىن اشۋدى جوسپارلايمىز. شىمكەنت – مەگاپوليس جانە ءىرى ءوندىرىس وشاقتارىنا جاقىن ورنا­لاسقان. اۋا رايى دا قولايلى. باستى ەكسپورت­تىق تۇتىنۋشىمىز بولىپ وتىرعان وزبەك­ستان مەن قىرعىزستانعا دا جاقىن ءوڭىر. وسى فاكتورلاردى ەسكەرە كەلە سول جاقتان ءوندىرىس ورنىن اشقان ءتيىمدى بولماق.

– راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

اباي ايماعامبەت,

«Egemen Qazaqstan»