ەلىمىزدەگى ءوندىرىس دەڭگەيى شارىقتاپ كەتپەسە دە, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن ءوندىرۋ ءىسى ءبىرشاما ىلگەرىلەدى. ەكسپورتتىق الەۋەت تە سوڭعى جىلدارى ارتا باستادى. ارينە, تۇيتكىلدەر دە جوق ەمەس. وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ساۋدا جەلىلەرىنە ءونىمىمىزدى ورنالاستىرا المايمىز دەگەن جانايقايىن تالاي ەستىدىك. تاياۋدا ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى ارمان شاققاليەۆپەن سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ, ساۋدا سالاسىنىڭ سان قاتپارىنا قاتىستى ساۋالدارىمىزدى قويدىق.
– العاشقى التى ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدىڭ وزگە ەلدەرمەن ساۋدا قاتىناسىندا نەندەي وزگەرىستەر بولدى؟
– ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ دايىن ءونىمىنىڭ تاۋار اينالىمى 38,6 ملرد دوللاردى قۇراعانىن ايتىپ ءوتۋ كەرەك. ياعني ەلىمىز دايىن ءونىم مەن قىزمەتتەر ەكسپورتىن ۇلعايتتى. سىرتقى ساۋدا ايتارلىقتاي جاقساردى. ەكسپورت 2,1%-عا, شيكىزاتتىق ەمەس تاۋارلار ەكسپورتى 0,8%-عا ارتتى. يمپورت كولەمى تومەندەپ كەلەدى.
قىزمەتتەردىڭ ەكسپورتى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 5,3 ملرد دوللار بولىپ, وتكەن جىلدىڭ 6 ايىنداعى كورسەتكىشتەردەن 10,2%-عا اسىپ ءتۇستى (4,8 ملرد دوللار). تاۋارلار توبىنا توقتالساق, ءبىز يمپورتتى الماستىرۋ باعىتىندا جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە وتاندىق ءونىم ءوندىرىسىنىڭ ۇلعايۋىن بايقاپ وتىرمىز. اتاپ ايتقاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى ايتارلىقتاي ءوستى. ولار – ماي, شاي, بالمۇزداق, ەت جانە ەت ونىمدەرى. وسى تاۋارلاردىڭ يمپورتى دا ازايدى. تىڭايتقىش ەكسپورتى دا ءوستى. جەڭىل ونەركاسىپ پەن تۇرمىستىق حيميا ەكسپورتى ءۇش ەسە ءوستى, ال يمپورت 2 ەسە تومەندەدى.
شەتەلدىك تۇتىنۋشىلار بيداي ۇنىن, كۇنباعىس مايىن, سۋسىنداردى بەلسەندى ساتىپ الىپ جاتىر. بيىل قاڭتار-ماۋسىمدا 242,9 مىڭ توننا كۇنباعىس مايى ەكسپورتتالدى, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 35,8%-عا ارتىق.
– «قازىر جاھاندىق باسەكە كۇشەيىپ تۇر, تاۋار نارىعىندا وزگەرىس بار. مۇنداي جاعدايدا ءونىم وتكىزۋ ساياساتىنا ەرەكشە ءمان بەرۋىمىز كەرەك. جىلدار بويى قالىپتاسقان ىشكى جانە سىرتقى نارىقتاعى ورنىمىزدى ساقتاپ قالۋ ايرىقشا ماڭىزدى. ۇكىمەتتىڭ الدىندا سىرتقا شىعارىلاتىن ءونىم نارىعىنىڭ اۋقىمىن جوسپارلى تۇردە كەڭەيتۋ مىندەتى تۇر. قازاقستاننىڭ تاۋارلارىن شەتەلگە تانىتۋ جانە شىعارۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار قابىلداعان ءجون», دەگەن ەدى پرەزيدەنت. وسى ءسوز ايتىلعالى بەرى وتاندىق ءونىمنىڭ سىرتتاعى نارىقتاعى ورنى قانشالىقتى كەڭىدى؟ اسىرەسە, شيكىزاتتىق ەمەس تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ گەوگرافياسى قانشالىقتى ۇلعايدى؟
– مينيسترلىك ەكسپورتتاۋشىلاردى قولداۋدىڭ قولدانىستاعى شارالارىن كۇشەيتۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتىر. بۇل رەتتە ەكسپورتتى ىلگەرىلەتۋ ەكوجۇيەسىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا جۇمىس اياقتالعانىن اتاپ ءوتۋ ماڭىزدى. 2024 جىلعى 23 قاڭتاردا مەملەكەت باسشىسى ايتارلىقتاي قارجى رەسۋرستارىن شوعىرلاندىرا وتىرىپ, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ كەڭ سپەكترىن ىسكە اسىراتىن ەكسپورتتىق-كرەديتتىك اگەنتتىكتى قالىپتاستىرۋ تۋرالى زاڭعا قول قويدى. اگەنتتىك سۋبسيديالاۋ جانە كەپىلدىك بەرۋ, ساۋدانى قارجىلاندىرۋ سياقتى قولداۋ شارالارىنىڭ جاڭا تۇرلەرىن جۇزەگە اسىراتىن بولادى.
2024 جىلعى 20 مامىردا «KazakhExport» ەسك» اق-نى «قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق-كرەديتتىك اگەنتتىگى» اق-عا مەملەكەتتىك قايتا تىركەۋ جۇزەگە اسىرىلدى. «قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى» اق جانە «قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق-كرەديتتىك اگەنتتىگى» اق جەلىسى بويىنشا ەكسپورتتىق الەۋەتتى دامىتۋ شەڭبەرىندە 2024 جىلدىڭ I توقسانىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قدب جەلىسى بويىنشا ەكسپورتتىق قولداۋ 124,6 ملرد تەڭگەنى, ەكا جەلىسى بويىنشا 86,1 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.
ەلىمىزدىڭ نەگىزگى وتكىزۋ نارىقتارى قىتاي, رەسەي جانە ورتالىق ازيا ەلدەرى بولىپ قالا بەرەدى. سونىمەن قاتار ەكسپورت گەوگرافياسىن كەڭەيتۋ جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەن تاياۋ شىعىس ەلدەرىنە جەتكىزىلىمدەردى ۇلعايتۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى سىرتقى نارىقتارعا جىلجىتۋ بويىنشا ۇيلەستىرىلگەن جۇمىستىڭ قاعيداتتارى مەن تاسىلدەرى ازىرلەندى.
ءوزارا ساۋدا كولەمىن 40 ملرد دوللارعا دەيىن جەتكىزۋ جونىندەگى اعىمداعى ماقساتتى ەسكەرە وتىرىپ, قىتاي باعىتىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. قازىر حۋبەي, سىچۋان, شۇاا پروۆينتسيالارىمەن ماي ونەركاسىبى, استىق وڭدەۋ سالاسىنداعى ەكسپورتقا باعدارلانعان جوبالار بەلسەندى پىسىقتالىپ جاتىر. تاۋارلار ەكسپورتىن ۇدەمەلى ىلگەرىلەتۋ وتاندىق كومپانيالاردىڭ قىتاي كورمەلەرىنە, ساۋدا ميسسيالارىنا قاتىسۋىن ۇيىمداستىرۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ قحر نارىعىنا ەكسپورتتىق نومەنكلاتۋرانى (وسىمدىك, مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرى جانە ت.ب.) كەڭەيتۋ بويىنشا جۇمىس اتقارىلادى.
بۇگىنگى تاڭدا ءباا, قحر ەلدەرىندە 5 ساۋدا-ەكونوميكالىق ميسسيا ۇيىمداستىرىلدى. تەم قورىتىندىسى بويىنشا شامامەن 147,9 ملن دوللار سوماسىنا ەكسپورتتىق كەلىسىمشارتتارعا قول قويىلدى. اتالعان ءىس-شارالارعا 135 وتاندىق ەكسپورتتاۋشى كومپانيا جانە 700-گە جۋىق الەۋەتتى شەتەلدىك كومپانيا قاتىستى.
– بولشەك ساۋداداعى ناقتى كولەم يندەكسىنىڭ قانداي دەڭگەيىنە قول جەتكىزىلدى جانە ونىڭ كولەمى قانداي بولدى؟ ءوسىم بايقالسا ەڭ كوپ ءوسىمدى قاي ايماقتار بەردى؟
– ساۋدانىڭ ناقتى كولەم يندەكسى 2024 جىلدىڭ 7 ايىندا 4,9% دەڭگەيىندە, ياعني 33,1 ترلن تەڭگە نومينالىندا قالىپتاستى. 4,7% جوسپارمەن ءبىز 0,2 پايىزدىق كورسەتكىشپەن الدا كەلە جاتىرمىز. كوتەرمە ساۋدانىڭ ناقتى كولەم يندەكسى 104,4% نەمەسە 22,3 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. بولشەك ساۋداداعى ناقتى كولەم يندەكسى – 105,9% نەمەسە 10,7 ترلن تەڭگە. جالپى, وتكەن جىلدىڭ شىلدە ايىمەن سالىستىرعاندا ءوسىم 9,7% دەڭگەيىندە. كوتەرمە ساۋدا 11%-عا, بولشەك ساۋدا 7,1%-عا ءوستى. وڭىرلەر بويىنشا ايتاتىن بولساق, الماتى, استانا جانە قاراعاندى وبلىسىندا ساۋدا ەداۋىر جوعارلادى.
الماتى بويىنشا ايتاتىن بولساق اۆتوموبيلدەر, پارفيۋمەرلىك جانە كوسمەتيكالىق قۇرالدار, سۋسىندار, تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جابدىقتار ەسەبىنەن ساۋدا ارتتى. ال قاراعاندى وبلىسى فارماتسەۆتيكالىق, كوسمەتيكالىق, ديزەلدىك, شويىن, بولات, اوك ونىمدەرىن ساتاتىن كومپانيالار ەسەبىنەن جاقسى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزدى.
– الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ ء(امات) رەتتەۋ باعىتىندا قانداي جۇمىستار قولعا الىندى؟
– ينفلياتسيانىڭ قازىرگى ديناميكاسىنان جاعىمدى تەندەنتسيانى بايقاپ وتىرمىز. جىلدىق ماندەگى ينفلياتسيا 8,6% بولىپ تۇر. وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىندە ەلدەگى ينفلياتسيا 14,0% ەدى, ال 2022 جىلى بۇل كورسەتكىش ءتىپتى 15,0%-عا باردى. وسى ورايدا ايتا كەتۋ كەرەك, ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسىنىڭ ىشىندە ءامات 11,7% ۇلەستى الىپ تۇر (اقىلى قىزمەتتەر – 28,2%, ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلار – 29,8%, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى – 29,8%). ءامات – باعا وسكەندە تۇتىنۋ دا وسەتىن, باعا ارزانداعاندا تۇتىنۋ دا تومەندەيتىن تاۋار تۇرلەرى. وسى توپتاعى تاۋار تۇرلەرىنىڭ باعاسىن نەگىزسىز ءوسىرىپ جىبەرمەۋ جانە تاپشىلىق بولماۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار قولعا الىندى. اتاپ ايتساق:
قارجىلاندىرۋ كەزىندە باسىمدىق اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەرگە بەرىلەدى. بۇل وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەردى قولداۋعا جانە ەكونوميكانىڭ وسى سەكتورىن دامىتۋعا, نارىقتاعى باعانى تۇراقتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ماۋسىمارالىق كەزەڭدە باعانى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن تاۋارلىق ينتەرۆەنتسيالار جۇزەگە اسىرىلادى. ياعني تاپشىلىق سەزىلگەن ءونىم تۇرلەرىنىڭ باعاسى شارىقتاپ كەتپەۋ جانە ەل اراسىندا اجيوتاج تۋماۋ ءۇشىن تۇراقتاندىرۋ قورلارى ارقىلى تاۋارلاردى جاپپاي ساتىلىمعا شىعارامىز. قاجەت بولعان جاعدايدا تاريفتىك جانە تاريفتىك ەمەس رەتتەۋ شارالارى قابىلدانادى. ۇن مەن الەۋمەتتىك نان باعاسىنىڭ ءوسۋىن جەدەلدەتپەۋ ءۇشىن «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسىنىڭ» رەزەرۆىنەن وڭىرلەرگە ارزانداتىلعان بيداي جەتكىزىلەدى. بيزنەسپەن ءوزارا ءتيىمدى ءارى تىعىز قارىم-قاتىناس ورنادى. ەكى ورتادا ءتۇرلى مەموراندۋمدار مەن كەلىسىمدەر جاسالادى. 29 اقپاندا جۇمىرتقانىڭ شەكتى ساتۋ باعاسىن 51,5 تەڭگەدەن ساتۋدى بەلگىلەۋ تۋرالى «جۇمىرتقا وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعى جانە قۇس وسىرۋشىلەر وداعىمەن مەموراندۋم جاسالدى.سونداي-اق جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي ساۋدا كوميتەتى مەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ساۋدا جەلىلەرىنىڭ وداعى» قاۋىمداستىعىمەن مەموراندۋم جاسادى. وندا ساۋدا جەلىلەرى وتاندىق ونىمدەردى ىلگەرىلەتۋگە كەلىستى. وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردەن قوسىمشا اقى تالاپ ەتپەۋ جانە ولار ءۇشىن جيىنتىق سىياقى مولشەرىن ساقتاۋ تۋرالى ۋاعدالاستىق بولدى. باعالاردىڭ ماۋسىمدىق اۋىتقۋىن تەجەۋ ءۇشىن قالىپتاستىرىلعان ءامات-تى قاداعالاۋدىڭ پيلوتتىق جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.
سونداي-اق جىل باسىنان بەرى وڭىرلىك ساۋدا جانە تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ دەپارتامەنتتەرى ساۋدا زاڭناماسىن بۇزعانى ءۇشىن 3 095 اكىمشىلىك قاۋلى قابىلداعان. ونىڭ 520-سى – 21,5 ملن تەڭگەگە جەتەتىن ايىپپۇل. قالعان 2 575-ءى – زاڭ بۇزۋشىلىقتى العاش رەت ىستەگەنى ءۇشىن بەرىلەتىن ەسكەرتۋ.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى – الەۋمەتتىك ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى تۋرالى ۇزاق اڭگىمەلەۋگە, تالقىلاۋعا دا بولادى. الايدا وسى قابىلدانعان كەشەندى شەشىمدەردىڭ ارقاسىندا سوڭعى 8 جىل كولەمىندە ءبىز ءامات باعاسىنىڭ دەفلياتسياسىنا قول جەتكىزدىك. جىل باسىنان بەرى ءامات باعاسىنىڭ ورتاشا يندەكسى 99,9%-دى قۇرادى.
– قازىر ساۋدا جەلىلەرىندەگى سورەلەردە وتاندىق ونىمدەردى قويۋ ماسەلەسى وتكىر تۇر. وتاندىق ازىق-ت ۇلىك وندىرۋشىلەرى «نارىقتا يمپورتتىق ونىمدەر قاپتاپ كەتتى, ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىزدى ساۋدا جەلىلەرىنىڭ باسشىلارى ەسكەرمەيدى. تىم قىمبات اقى سۇرايدى» دەپ دابىل قاعىپ جاتىر. جانە بۇل نەگىزسىز دە ەمەس. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى جولداۋدا «مەملەكەت وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەردى قورعاۋعا مىندەتتى. بۇل – ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز وزگەلەر ءۇشىن جابىق دەگەن ءسوز ەمەس. ەكونوميكامىز باسقا ەلدەرگە ءاردايىم اشىق بولۋعا ءتيىس. بىراق ۇلتتىق بيزنەستىڭ مۇددەسىن قورعاۋ كەرەك» دەدى. وسى سوزگە توقتايتىن ءسات كەلگەن سىڭايلى. وتاندىق ونىمدەردى يمپورتتىق ونىمدەرگە جىعىپ بەرۋ قاشان توقتايدى؟
– نەگىزى ساۋدا جەلىلەرىندە وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ونىمدەرى جەتكىلىكتى كولەمدە ۇسىنىلعان. الايدا بىزگە كەلىپ تۇسكەن شاعىمداردا دۇكەن سورەلەرىنە ءوز تاۋارىن قوياتىن كەزدە قيىندىقتار بار ەكەنى, جەكەلەگەن تاۋارلىق پوزيتسيالار بويىنشا شەكارالىق اۋدانداردا قيىندىق بارى كوپ ايتىلادى. ءار جاعدايدى تولىق تەكسەرىپ, ولارعا جاعداي جاسالادى.
ىشكى نارىقتى قورعاۋ جانە وتاندىق بيزنەستى قولداۋ باعىتىندا جوسپارلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. وتكەن جىلى وتاندىق ءونىمدى قولداۋ مىندەتتەمەلەرى ارقىلى كوزگە تۇسەتىن سورەلەرمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بالامالى تەتىگىن ىسكە قوستىق. ساۋدا وبەكتىلەرى مەملەكەتتىك قولداۋ العان جاعدايدا, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن 50%-عا دەيىن جانە ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلاردى كەمىندە 20%-عا دەيىن كوزگە تۇسەتىن سورەلەردە ورنالاستىرۋى ءتيىس.
وسى جىلدان باستاپ ساۋدانى دامىتۋ ءۇشىن ساۋدا سۋبەكتىلەرىن مەملەكەت تاراپىنان قولدايتىن ەرەجەنى قابىلدادىق. ول جەردە وتاندىق تاۋارلار ءۇشىن سورەلەر بەرۋ بويىنشا مىندەتتەمەلەر بەكىتىلدى.
بىرىنشىدەن, مەن «وتاندىق ونىمدەردى يمپورتتىق ونىمدەرگە جىعىپ بەرۋ» دەگەن تىركەس نەگىزسىز ءارى قاتە ايتىلعان دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل – تىم تاپتاۋرىن تۇسىنىك. ەكىنشىدەن, ءبىز ەۋروپالىق ەركىن ساۋدا قاۋىمداستىعىنا مۇشە ەلمىز. قاۋىمداستىق تالاپتارى بويىنشا وسى ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ تاۋارلارى ءوزارا ەركىن ساۋدا-ساتتىقتا بولۋى كەرەك. يمپورت – ول تەك قانا تاۋار ەمەس. بۇل – ءوزارا مادەنيەت الماسۋ, ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق ورناتۋ. ال بۇل تۇستاعى ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – ەلدەگى يمپورتتىڭ دەمپينگىنە جول بەرمەۋ, ياعني يمپورتتىق تاۋاردىڭ نارىقتا ۇستەم بولماۋىن باقىلاۋ. ءبىزدىڭ مينيسترلىكتىڭ ەڭ ماڭىزدى ميسسيالارىنىڭ ءبىرى دە وسى – ىشكى نارىقتى وتاندىق ونىممەن قامتۋ, تولتىرۋ جانە ىشكى نارىقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ.
ءبىز وسى باعىتتا بىرنەشە اۋقىمدى ىستەردى اتقاردىق. ماسەلەن, ماۋسىم ايىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا جۇمىس ساپارىمەن باردىم. بۇل ءوڭىر شەكارالاس ايماقتا ورنالاسقان ايماق بولعاندىقتان بيزنەس وكىلدەرىمەن, ازىق-ت ۇلىك تاۋار وندىرۋشىلەرمەن كەزدەسىپ, اشىق ديالوگ قۇردىق. تامىزدا شەكەرا ماڭىندا ورنالاسقان باتىس وڭىرىندەگى تاۋار وندىرۋشىلەرمەن, ساۋدا جەلىلەرىنىڭ وكىلدەرىمەن ونلاين جيىن وتكىزدىك. وندا وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەرمەن ولاردىڭ تاۋار سورەلەرىنە شىعۋ جولىنداعى كەدەرگىلەرى تۋرالى سويلەستىك. بارلىق تاراپقا دا ءتيىمدى بولاتىن تاسىلدەردى مەيلىنشە قولدانۋعا, ىسكە اسىرۋعا تىرىسىپ جاتىرمىز.
سونداي-اق جاقىندا وتاندىق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ ءار وڭىردەگى ساۋدا سورەلەرىندەگى ۇلەسىنە مونيتورينگ جۇرگىزدىك. ەلىمىزدەگى ساۋدا زاڭناماسىنا ساي بارلىق ساۋدا نىسانىندا وتاندىق ازىق-ت ۇلىك ءونىمىنىڭ ۇلەسى 30%-دان كەم بولماۋى كەرەك بولسا, بۇل زاڭناما تالاپتارى تولىق ساقتالىپ, كورسەتكىش 30%-دان الدەقايدا جوعارى ەكەنىن سەنىممەن ايتا الامىن. ناقتى مىسالدارمەن كەلتىرەر بولسام, اقتوبە وبلىسىندا وتاندىق ءسۇتتىڭ ۇلەسى – 83%, شۇجىق ونىمدەرى – 78%, كۇنباعىس مايى – 43%, سارى ماي – 67%, تاۋىق ەتى 60%-دى قۇراپ وتىر. باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى ساۋدا سورەلەرىندەگى وتاندىق ءسۇت ءونىمى – 48%, شۇجىق ونىمدەرى – 71%, كۇنباعىس مايى – 51%, سارى ماي – 71%, تاۋىق ەتى 90%-دى پايىزدى قۇرايدى.
اقمولا وبلىسىندا ساۋدالانىپ جاتقان ءسۇت ونىمدەرى مەن بيداي ۇنىنىڭ 70%-ى – وتاندىق ءونىم. وسى وبلىستا ساتىلاتىن قۇس ونىمدەرى – 100% وتاندىق ءونىم. وسى وڭىردەگى كۇنباعىس مايىنىڭ 50%-ى, شۇجىق ونىمدەرىنىڭ 60%-ى – ا ءوزىمىزدىڭ كاسىپكەرلەر وندىرگەن تاۋارلار. قوستاناي دۇكەندەرىندەگى ءسۇتتىڭ 91%-ى وزىمىزدە وندىرىلگەن. پاۆلوداردا بۇل كورسەتكىش 63%-دى قۇرايدى. ەكى وڭىردە وتاندىق قۇس ەتىنىڭ ۇلەسى – 80%. ءيا, كەيبىر ءونىم وندىرۋشىلەردىڭ ونىمدەرى تاۋار سورەلەرىنە جەتە الماي جاتاتىن جاعدايلار كەزدەسەدى. ءبىز ونداي جاعدايلاردى تۇبەگەيلى جوققا شىعارا المايمىز. دەگەنمەن وسىنداي جاعدايعا تاپ بولعان كاسىپكەرلەرگە قولداۋ ءبىلدىرىپ, ءتىپتى كەيدە سوتقا جۇگىنىپ, ساۋدا جەلىلەرىمەن ءوزارا كەلىسسوز جاساپ جاتامىز.
قازان ايىنان باستاپ ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى كاسىپكەرلەرگە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋدى باستايدى. ساۋدا بازارلارىن سالاتىن, ساۋدا نىسانىنا جاڭارتۋ جاسايتىن, ءۇي جانىنان دۇكەن اشاتىن جانە وسى ساۋدا سالاسىنا IT باعدارلاما جاسايتىن كاسىپكەرلەرگە 2 ءتاسىل ارقىلى مەملەكەتتىك قارجىلاي قولداۋ كورسەتەمىز. ءبىرىنشىسى – نەسيەنىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسىن سۋبسيديالايمىز. ەكىنشىسى – نەسيەگە كەپىل بولامىز. وبلىس ورتالىعىنان ساۋنا نىسانىن سالامىن نەمەسە مودەرنيزاتسيا جاسايمىن دەگەن كاسىپكەرگە ماكسيمالدى 3,5 ملرد تەڭگەگە دەيىن, مونوقالا مەن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە وسىنداي جۇمىس جۇرگىزەمىن دەگەن كاسىپكەرلەرگە ماكسيمالدى سوما 1,5 ملرد تەڭگەگە دەيىن بەرىلەدى.
– مەملەكەت باسشىسى بىلتىرعى جولداۋىندا ىشكى نارىقتى قورعاۋ دەڭگەيى تومەن, نەبارى 128 تاريفتىك ەمەس شارا بار ەكەنىن ايتىپ, «سوندىقتان ساۋدا-ساتتىق ساياساتىندا جاڭا ءارى باتىل قادام جاساۋىمىز كەرەك» دەگەن بولاتىن. پرەزيدەنت ايتقان جاڭا ءارى باتىل قادامنىڭ قانداي دا ءبىر كونتسەپتسياسى جاسالدى ما؟ ساۋدا ساياساتىن جۇرگىزۋدە ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا قانداي وزگەرىستەر جاسالۋى مۇمكىن؟ شىنىن ايتۋ كەرەك, ءبىز باتىل قادامدى ءالى كورمەي وتىرمىز. نە بولماسا سوعان وراي جاسالعان تۇجىرىمداما نەمەسە باعدارلامانى دا كوزىمىز شالمادى.
– 128 شارانىڭ 97-ءسى – سانيتاريالىق-فيتوسانيتاريالىق شارالار. 29 شارا – ەاەو كەدەندىك اۋماعىندا قولدانىلاتىن تاريفتىك ەمەس رەتتەۋدىڭ بىرىڭعاي شارالارى. ءدال وسى شارالاردى قازاقستان 2015 جىلدان باستاپ دسۇ-عا كىرگەن ساتتە نوتيفيكاتسيالادى. سونىمەن قاتار ىشكى نارىقتى قورعاۋ جانە وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداۋ ماقساتىندا ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن اكەلىنەتىن تاۋارلارعا جۇرگىزىلەتىن باقىلاۋ شەڭبەرىندە 2016 جىلدان باستاپ ىشكى نارىقتى قورعاۋدىڭ 300-دەن استام شارالارىن سانيتاريالىق, فيتوسانيتاريالىق, ۆەتەريناريالىق شارالار بويىنشا, تەحنيكالىق تالاپتار بويىنشا, ونەركاسىپ تاۋارلارىنا قاتىستى 35 دەمپينگكە قارسى جانە 7 ارنايى قورعاۋ شارالارىن ەنگىزدى.
ايتا كەتۋ كەرەك, تۇراقسىز گەوساياسي جاعدايدا, رۋبل باعامىنىڭ السىرەۋى ىشكى نارىقتى قورعاۋ ماقساتىندا كەدەندىك-تاريفتىك, تاريفتىك ەمەس رەتتەۋ شارالارىن, سونداي-اق ارنايى قورعاۋ, دەمپينگكە قارسى جانە وتەماقى شارالارىن, سونداي-اق ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك مۇددەلەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ شارالاردى ەنگىزۋگە بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا اتالعان شارالاردى ەنگىزۋ ءتارتىبى ۇلتتىق زاڭنامامەن رەتتەلگەن, تيىسىنشە مۇنداي شارالاردى قولدانۋ بويىنشا قولدانىستاعى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تالاپ ەتىلمەيدى.
ماسەلەن, 2004 جىلعى 12 ساۋىردەگى № 544 زاڭعا سايكەس «ساۋدا قىزمەتىن رەتتەۋ تۋرالى» تاريفتىك ەمەس رەتتەۋ شارالارىن (تىيىم سالۋلار مەن ساندىق شەكتەۋلەردى (كۆوتالاردى) ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, ىشكى نارىقتا ازىق-ت ۇلىك نەمەسە وزگە دە ماڭىزدى تاۋارلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن بولعىزباۋ نەمەسە ازايتۋ, ادام ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن قورعاۋ, قوعامدىق مورال مەن قۇقىقتىق ءتارتىپتى قورعاۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردى قورعاۋ, حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ ماقساتىندا مينيسترلىكتىڭ كەلىسىمى مەن قۇزىرەتى بويىنشا ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ەنگىزەدى. ماسەلەن, ىشكى نارىقتا تاپشىلىقتى بولدىرماۋ, قايتا وڭدەۋ كولەمىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا اعاش ماتەريالدارىن, مۇناي ونىمدەرىن, قانتتى, قارا جانە ءتۇستى مەتالداردىڭ سىنىقتارى مەن قالدىقتارىن, ىرىقارا مەن ۇساق مالدىڭ انالىق باسىن اكەتۋگە تىيىم سالىندى, تىڭايتقىشتار مەن كومىردى اكەتۋگە ايرىقشا قۇقىق ەنگىزىلدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا كوكتەمگى-جازعى كەزەڭدە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋ جانە ىشكى نارىقتى قورعاۋ ماقساتىندا قابىلدانعان جۇمىرتقا اكەلۋگە ۋاقىتشا تىيىم سالۋ قولدانىلادى. سونداي-اق وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردى قولداۋ جانە سۇر سحەمالاردى بولدىرماۋ ماقساتىندا بيداي يمپورتى كەزىندە بيداي اكەلۋگە تىيىم سالىندى.
وسى شارالاردى قولدانۋ جەكەلەگەن تاۋارلاردىڭ تاپشىلىعىنا جول بەرمەۋگە, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرگە ۋاقتىلى قولداۋ كورسەتۋگە, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جانە باسقا دا تاۋارلاردىڭ باعاسىن تەجەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– راقمەت!
اڭگىمەلەسكەن –
اباي ايماعامبەت,
«Egemen Qazaqstan»