قازاقستان ءۇشىن قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك كەزەڭى تەك ساياسي باسقارۋ ۋاقىتى عانا ەمەس, جاھاندىق تۇراقسىزدىق پەن كۇردەلى گەوساياسي وزگەرىستەر جاعدايىندا مەملەكەتتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان جاڭعىرۋ قابىلەتىن ايقىنداعان ماڭىزدى تاريحي كەزەڭگە اينالدى. سوڭعى جىلدارى الەمدىك ەكونوميكاداعى قۇبىلمالىلىق, ينفلياتسيالىق قىسىم, لوگيستيكالىق تىزبەكتەردىڭ قايتا قۇرىلۋى جانە ءىرى دەرجاۆالار اراسىنداعى باسەكەنىڭ كۇشەيۋى قازاقستان الدىنا تەك تۇراقتىلىقتى ساقتاپ قالۋ ەمەس, سونىمەن قاتار جاڭا ساپالى دامۋ مودەلىن قالىپتاستىرۋ مىندەتىن قويدى. وسى ۇدەرىستەر اياسىندا ەل ىشكى رەفورمالاردى توقتاتپاي, كەرىسىنشە ولاردى مەملەكەتتىك دامۋدىڭ ستراتەگيالىق وزەگىنە اينالدىرىپ وتىر.
قازىرگى تاڭدا جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالار قازاقستاننىڭ دامۋ تراەكتورياسىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتىپ, ونىڭ حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالىپ وتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە ەل 2025-2026 جىلدارى بىرقاتار ماڭىزدى كورسەتكىشتەر بويىنشا ەلەۋلى ىلگەرىلەۋگە قول جەتكىزدى: قازاقستان IMD-ءدىڭ الەمدىك باسەكەگە قابىلەتتىلىك رەيتينگىندە 34-ورىنعا كوتەرىلىپ, بۇۇ-نىڭ ەلەكتروندىق ۇكىمەتتى دامىتۋ يندەكسىندە 193 ەلدىڭ ىشىندە 24-ورىنعا تۇراقتادى, ال ونلاين قىزمەتتەر يندەكسى بويىنشا الەمنىڭ ۇزدىك 10 ەلىنىڭ قاتارىنا ەندى. بۇعان قوسا, World Happiness Report 2026 دەرەكتەرىندە ەل 147 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 33-ورىنعا شىعىپ, ايتارلىقتاي ءوسىم كورسەتتى. ال ماكروەكونوميكالىق دەڭگەيدە 2025 جىلى قازاقستاننىڭ ءجىو كولەمى العاش رەت 300 ملرد دوللاردان اسىپ, 6,5% وسىمگە قول جەتكىزدى.
مونوپوليالاردى شەكتەۋ, قۇقىق ۇستەمدىگىن كۇشەيتۋ, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە تسيفرلاندىرۋ سياقتى باعىتتار ەلدىڭ ينستيتۋتسيونالدىق ساپاسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ كەلەدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاننىڭ دامۋ مودەلى ەندى تەك ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرمەن ەمەس, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىمەن, قۇقىقتىق تۇراقتىلىقپەن جانە جاھاندىق سەنىم دەڭگەيىمەن باعالانىپ وتىر.
وسى تاقىرىپ اياسىندا ءبىز ءباا-دەگى Media International Hub ۇيىمىنىڭ توراعاسى, دوكتور ابدۋلراحيم ابدۋلۆاحيدپەن سۇحباتتاستىق. سۇحبات بارىسىندا ساراپشى قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياسي باعىتى, ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالار, كوپۆەكتورلى ديپلوماتيا, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك تۇجىرىمداماسى جانە ەلدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ورنى تۋرالى جان-جاقتى پىكىر ءبىلدىردى.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ساياسي باعىتىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى نەدە؟
– مەنىڭ ويىمشا, پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ ساياسي باعىتىنىڭ باستى ارتىقشىلىعى – ويلانباي جاسالاتىن رەۆوليۋتسيالىق سەكىرىستەر ەمەس, كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءارى جان-جاقتى ويلاستىرىلعان ينستيتۋتسيونالدىق دامۋىندا. ونىڭ ۇستانىمى ساياسي رەاليزممەن جانە جوعارى يكەمدىلىكپەن ەرەكشەلەنەدى. ول كەيىن قايتا قۇرۋ ءۇشىن جۇيەنى كۇيرەتۋگە ۇمتىلمايدى, كەرىسىنشە, مۇراعا قالعان قۇرىلىمدىق تەڭگەرىمسىزدىكتەردى جۇيەلى تۇردە تۇزەتىپ كەلەدى. بۇل باعىت, ءبىر جاعىنان, زاڭ ۇستەمدىگىن نىعايتۋ مەن ساياسي قاتىسۋدى كەڭەيتۋگە, ەكىنشى جاعىنان, ىشكى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا نەگىزدەلگەن نازىك تەپە-تەڭدىككە سۇيەنەدى. بۇل – ينستيتۋتتار مەن كونستيتۋتسيا ارقىلى جۇزەگە اساتىن «ىشكى رەفورمالار» جولى.
– كوپشىلىك مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەكە ۇستامدىلىعىن, ينتەللەكتۋالدىق مادەنيەتىن جانە پوپۋليزمگە جات كوزقاراسىن جوعارى باعالايدى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, مۇنداي باسقارۋ ءستيلى قازىرگى قوعامدا قانشالىقتى ماڭىزدى ارتىقشىلىق بولىپ سانالادى؟
– پرەزيدەنتتىڭ بيلىككە كەلگەن ساتىنەن بەرگى ساياساتىن ۇنەمى باقىلاي كەلە, اسىرەسە الەمدىك ساياساتتا پوپۋليزم مەن بوس ۋادەلەر ۇستەمدىك قۇرعان كەزەڭدە, توقاەۆتىڭ ايرىقشا ءستيلى – جەكە ۇستامدىلىق, اكادەميالىق ينتەللەكت جانە دەماگوگيادان تولىقتاي باس تارتۋ – ونىڭ بىرەگەي باسەكەلىك ارتىقشىلىعىنا اينالعانىن بايقاۋعا بولادى.
– سەنىم مەن تۇراقتىلىقتى قالىپتاستىرۋ:
پوپۋليزم ۋاقىتشا ناتيجە بەرۋى مۇمكىن, ال سابىرلى ءارى پراگماتيكالىق ۇستانىم بيلىك وكىلدەرى مەن قوعام تاراپىنان ۇزاقمەرزىمدى سەنىم قالىپتاستىرادى.
راتسيونالدى شەشىم قابىلداۋ:بۇل ەموتسياعا بەرىلمەي, ماڭىزدى شەشىمدەردى قوعامدىق كوڭىل كۇيگە ەمەس, ناقتى فاكتىلەر مەن دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
حالىقارالىق تارتىمدىلىق:سابىرلى ءارى بايىپتى كوشباسشىلار الەمدىك نارىقتار مەن حالىقارالىق سەرىكتەستەر ءۇشىن قاۋىپسىزدىك پەن بولجامدىلىق سەزىمىن قالىپتاستىرادى. بۇل ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى ءۇشىن اسا ماڭىزدى.
– قاسىم-جومارت توقاەۆ پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەڭ ينتەللەكتۋالدى كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە ءجيى اتالادى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, ونىڭ جەكە ديپلوماتيالىق تاجىريبەسى, بۇۇ-داعى قىزمەتى جانە ديالوگ جۇرگىزۋ داعدىلارى جاھاندىق بەلگىسىزدىك جاعدايىندا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ مودەلىنە قالاي اسەر ەتتى؟
– الەمدەگى ساياسي ساراپشىلاردىڭ باسىم بولىگى توقاەۆتى قازىرگى زاماننىڭ ەڭ ءبىلىمدى ءارى ينتەللەكتۋالدىق تۇرعىدان تەرەڭ كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە باعالايدى. ونىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى جانە بۇۇ-نىڭ جەنەۆاداعى بولىمشەسىنىڭ باسشىسى قىزمەتىندەگى تاجىريبەسى (بۇل لاۋازىمعا تاعايىندالعان العاشقى ازيالىق وكىل) ديالوگ جۇرگىزۋ مەن تاراپتار اراسىندا كوپىر ورناتا ءبىلۋ داعدىلارىن قالىپتاستىردى. بۇل قاسيەتتەر قازىرگى جاھاندىق تۇراقسىزدىق جاعدايىندا ەرەكشە سۇرانىسقا يە بولىپ, وعان:
قازاقستاننىڭ ايماقتىق قاقتىعىستارعا تارتىلۋىنا جول بەرمەۋگە, مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگىن قۇرمەتتەۋگە جانە ءپرينتسيپتى بەيتاراپ ۇستانىمدى ساقتاۋعا; قازاقستاندى كەلىسسوزدەر مەن بەيبىت پروتسەستەر الاڭى بولا الاتىن بەدەلدى «ورتا دەرجاۆاعا» اينالدىرۋعا; ءبىر گەوساياسي بلوكتى ەكىنشىسىنە قارسى قولداۋعا ەمەس, ورتاق مۇددە مەن ءوزارا تۇسىنىستىك نۇكتەلەرىن ىزدەۋگە نەگىزدەلگەن «ديناميكالىق تەپە-تەڭدىك ديپلوماتياسىن» جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى.– ساياسي وزگەرىستەردەن بولەك, پرەزيدەنت توقاەۆ الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك پەن ادامي كاپيتالدى دامىتۋعا باعىتتالعان «ادىلەتتى قازاقستان» تۇجىرىمداماسىن ىلگەرىلەتىپ كەلەدى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, بۇل شارالار ەلدىڭ ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىعى ءۇشىن جاھاندىق تۇرعىدان قانداي ءرول اتقارادى؟
– قازىرگى قازاقستان ساياساتىنا ستراتەگيالىق تالداۋ تۇرعىسىنان قاراعاندا, پرەزيدەنت توقاەۆ باستاماشى بولعان الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك پەن ادامي كاپيتالدى دامىتۋعا باعىتتالعان «ادىلەتتى قازاقستان» تۇجىرىمداماسى جاي عانا ساياسي ۇران ەمەس, ۇزاقمەرزىمدى ۇلتتىق تۇراقتىلىقتىڭ ناقتى كەپىلى. تاريح كورسەتكەندەي, يگىلىكتەردىڭ ءادىل ءبولىنۋىنسىز جانە ادامي الەۋەتتى دامىتۋسىز جۇزەگە اساتىن ەكونوميكالىق ءوسىم مىندەتتى تۇردە الەۋمەتتىك جىكتەلۋ مەن قوعامدىق شيەلەنىسكە الىپ كەلەدى. ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مۇناي وندىرەتىن جانە شالعاي وڭىرلەردى قولداۋ, سونداي-اق ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋعا باسىمدىق بەرە وتىرىپ, توقاەۆ ازاماتتاردى جاي عانا «تۇتىنۋشىدان» ەل دامۋىنىڭ «سەرىكتەسىنە» اينالدىرۋعا ۇمتىلىپ كەلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە مەملەكەتتىڭ سىرتقى سىن-قاتەرلەر الدىنداعى ىشكى تۇراقتىلىعىن نىعايتادى.
– قازاقستان حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىن بۇلجىتپاي ساقتاۋدىڭ ماڭىزىن ۇنەمى اتاپ كورسەتىپ كەلەدى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, قازىرگى كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا وسى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ جانە ءوز ۇستانىمىن قورعاۋ قانشالىقتى قيىن؟
– قازاقستان ەۋرازيانىڭ ءدال ورتاسىندا, ءىرى الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ قورشاۋىندا ورنالاسقان. رەسەي, قىتاي جانە باتىس ەلدەرىنىڭ مۇددەلەرى توعىسقان جاعدايدا حالىقارالىق قۇقىق قاعيداتتارى مەن بۇۇ جارعىسىنا قاتاڭ بەيىلدىلىك قازاقستان ءۇشىن ديپلوماتيالىق ءسان-سالتانات ەمەس, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن مەملەكەتتىلىكتى ساقتاۋدىڭ باستى شارتى. نەگىزگى كۇردەلىلىك – ەلدى ءوز جاعىنا تارتۋعا ۇمتىلاتىن ءارتۇرلى حالىقارالىق كۇش ورتالىقتارىنىڭ تۇراقتى ءارى پولياريزاتسيالىق قىسىمىندا. سونىمەن قاتار تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ دا ۇلكەن سىن-قاتەر سانالادى. توقاەۆ مۇنى ءپرينتسيپتى پراگماتيزمنىڭ ارقاسىندا ۇستاپ وتىر. ول بارلىق تاراپقا قازاقستاننىڭ اۋماقتىق تۇتاستىق پەن حالىقارالىق ەگەمەندىكتى قورعاۋى ەشكىمگە قارسى باعىتتالماعانىن, ەڭ الدىمەن ەلدىڭ ءوز قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قىزمەت ەتەتىنىن ناقتى كورسەتىپ كەلەدى. وسىنداي ايقىندىق پەن ساياسي اشىقتىق استاناعا ءتىپتى باسەكەلەس دەرجاۆالاردىڭ دا قۇرمەتىن قامتاماسىز ەتتى.
– قازىرگى تاڭدا قازاقستان اۋقىمدى ىشكى رەفورمالار مەن وزگەرىستەر جۇرگىزىپ جاتىر. بۇل ەكونوميكالىق رەفورمالار شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنا قالاي اسەر ەتىپ جاتىر؟
– ىشكى ەكونوميكالىق ساياسات تۇرعىسىنان العاندا, توقاەۆ اكىمشىلىگى كەزەڭىندە قازاقستان اۋقىمدى ترانسفورماتسيادان ءوتىپ جاتىر. بۇل وزگەرىستەر مونوپوليالاردى جويۋدى, جۇيەلى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستى جانە قۇقىقتىق اشىقتىقتى ارتتىرۋدى قامتيدى. اتالعان رەفورمالار ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن تىكەلەي كۇشەيتىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا:
ىسكەرلىك احۋالدى جاقسارتۋ:بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردى ازايتۋ, زياتكەرلىك جانە جەكە مەنشىك قۇقىعىن قورعاۋ ارقىلى شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن قاجەتتى قۇقىقتىق كەپىلدىكتەر قالىپتاستىرىلىپ جاتىر.
ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ:مۇناي مەن گازعا تاۋەلدىلىكتەن بىرتىندەپ باس تارتىپ, تەحنولوگيا, تۇراقتى اۋىل شارۋاشىلىعى, سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار, كولىك جانە لوگيستيكا سالالارىن (اسىرەسە ورتا ءدالىزدى) دامىتۋ حالىقارالىق كاپيتال ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىپ وتىر.
اشىقتىقتى ارتتىرۋ:زاڭسىز شىعارىلعان مەملەكەتتىك قاراجاتتى قايتارۋ جانە جەمقورلىققا قارسى قاتاڭ شارالار حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق قاۋىمداستىققا جاڭا قازاقستاننىڭ زاماناۋي باسقارۋ ستاندارتتارىنا باعىتتالعانىن ايقىن كورسەتتى.