كۇز – وزگەرىستەر ماۋسىمى. تامىز بىتە سالىسىمەن ەكونوميكامىزدا دا تىڭ باستامالار پايدا بولادى دەپ ۇمىتتەنەتىنىمىز بەلگىلى. ويتكەنى شەشىمىن كۇتىپ تۇرعان تۇيتكىلدەر بارشىلىق. سونىڭ العاشقىسى ءارى ماڭىزدىسى – مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ جايى.
ۇلتتىق قوردان جاپپاي قاراجات الۋ دەگەن ماسەلەنى شەشۋ قاجەت. كەيىنگى 4-5 جىلدا ۇلتتىق قوردان ترانسفەرت جاساۋ كولەمى كوبەيە ءتۇستى. بۇل دەگەنىمىز بيۋدجەت تاپشىلىعىنىڭ ۇلعايىپ بارا جاتقانىن اڭعارتادى.
مەملەكەتتىك قارجىداعى, بيۋدجەتتەگى داعدارىستىڭ كەيبىر بەلگىلەرىن شۇعىل تۇردە شەشۋ كەرەك. ونىڭ ىشىندە بيۋدجەتتىك تارتىپتىلىك, جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەلەرى بار. جالپى, ۇكىمەتتىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تابەتى تىم ۇلعايىپ كەتتى. ەكونوميكانىڭ مۇمكىندىگى ونداي تابەتتى كوتەرە بەرمەيدى. سوندىقتان بيۋدجەت ساياساتى رەفورمانى قاجەت ەتەدى. بيۋدجەت ساياساتىن جەتىلدىرۋگە قاتىستى كەلەسى ويدى ايتقان ءجون سياقتى. ءبىز بيۋدجەتتىڭ تاپشىلىعىن ۇلتتىق قورمەن جاۋىپ كەلە جاتىرمىز. مەنىڭ ويىمشا, ۇكىمەت ۇلتتىق بانكپەن جانە باسقا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرىگىپ ۇلتتىق قوردان ترانسفەرت الۋدى ازايتۋدى ويلاستىرۋى كەرەك. نەگىزى مۇنىڭ ەكى جولى بار. قازىرگى سالىق كودەكسىندەگى ءتۇرلى جەڭىلدىكتىڭ سانى 280-گە جەتەعابىل. سونىڭ سالدارىنان بيۋدجەت جىلىنا 4-6 ترلن تەڭگەنى جوعالتادى ەكەن. ياعني ۇلتتىق قوردان قاراجاتتى الا بەرگەنشە, سالىق كودەكسىندەگى قاپتاعان جەڭىلدىكتى جويعان دۇرىس. ەكىنشى تەتىك – كولەڭكەلى ەكونوميكامەن كۇرەس. بىزدە قازىر ەكونوميكانىڭ شامامەن 18 پايىزى كولەڭكەلى ەكونوميكاعا تيەسىلى. ەگەر ەكونوميكانىڭ بۇكىل اينالىمىن 100 ترلن تەڭگە دەپ الار بولساق, سونىڭ 18 تريلليونىنان سالىق ۇستالماي جاتىر دەگەن ءسوز. 18 ترلن-نىڭ سالىق جۇكتەمەسى شامامەن 20-30 پايىز بولادى دەپ ەسەپتەيتىن بولساق, وندا كەمى 4 ترلن تەڭگە قازىناعا تۇسپەي تۇر. بىزگە وسى ەكى تەتىكپەن جۇمىس ىستەۋ ماڭىزدى. وكىنىشكە قاراي, بۇعان قاتىستى ازىرگە ءتيىستى شارالار قابىلدانىپ جاتقان جوق.
سونىمەن بىرگە مەملەكەت باسشىسى بىلتىرعى جولداۋىندا ەكونوميكانى ەكى ەسە ۇلعايتۋدى مىندەتتەدى. بىراق ۇكىمەت وعان ءتيىستى دەڭگەيدە جاۋاپ بەرە الماي وتىر. سول سەبەپتى, ءدال قازىر ەكونوميكا كولەمىن ەكى ەسەلەيتىن ناقتى باعدارلامانى ازىرلەۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ارتىپ تۇر. سول كەزدە ەلدەگى ەكونوميكالىق احۋال جاقسارماق. بۇل ورايدا ۇكىمەتتىڭ جانە تاعى دا باسقا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءوزارا بىرلەسە وتىرىپ, ەكونوميكانى ەكى ەسە ۇلعايتۋ جونىندەگى ۇكىمەتتىڭ ورتامەرزىمدى باعدارلاماسىن ازىرلەگەنى دۇرىس.
بۇعان قوسا ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامى ساياساتىنا وزگەرىس ەنگىزۋ كەرەك دەپ ويلايمىز. مىسالى, 2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورت كولەمى 15 ملرد دوللارعا ازايىپ كەتتى. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ بۇل ىشكى باعالاردىڭ قىمباتتاپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا باسەكەگە قابىلەتتىلىگىمىز تومەندەپ كەتكەنىن بىلدىرەدى. مەنىڭشە, قازىرگى ۋاقىتتا ءىشىنارا, ءالسىن-ءالسىن جاسالاتىن دەۆالۆاتسيا قاجەت. ەگەر ول جاسالماسا, باسەكەگە قابىلەتتىلىگىمىز تومەندەي بەرەدى. بۇل دا ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك بىرلەسە وتىرىپ شەشەتىن ماڭىزدى ماسەلە.
قوڭىر كۇزدە كۇتىلەتىن تاعى ءبىر باسىم باعىت – جۇرگىزىلىپ وتىرعان ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ساپاسىن كوتەرۋ. بۇل ەكى ەلەمەنتتەن تۇرادى: ءبىرىنشىسى – ەكونوميكالىق رەفورمالار پاكەتى كەرەك, ەكىنشىسى – قۇرىلىمدىق رەفورمالار پاكەتى قاجەت. وكىنىشكە قاراي, ۇكىمەت تاراپىنان ونداي پاكەتتەر ازىرلەنگەن جوق. تاعى ءبىر باسىمدىق – سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىسقا قاتىستى, ياعني تولەم بالانسىنداعى تاپشىلىقتى دەرەۋ جويۋ بويىنشا تاپسىرما بەرىلگەنى دۇرىس. ماسەلەن, وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىندا تولەم بالانسىنداعى اعىمداعى ەسەپشوت بويىنشا بىزدە 9 ملرد دوللارعا تاپشىلىق بايقالدى. بۇل – ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان ۇلتتىق مۇددەگە سايكەس كەلمەيتىن كورسەتكىش.