اقبوكەن اپاتى «سارىارقا قويناۋلارىندا كيىكتەردىڭ 132329 ءولى دەنەسى تابىلىپ, كومىلدى...» گازەت حابارى
كوشكەندەي قۇتىم ۇيىقتى قىردان, كومەيگە قاپا, كۇيىك تىعىلعان. اي مەنەن كۇننىڭ امانىندا مىنا الباتى ناۋبەت: كيىك قىرىلعان؟! وكىنىشىمنىڭ ءورتىن قۇشامىن, سارى ساقارادا كولكىگەن ساعىم. ەلەستەتەم كوزگە ەركىن دە ەركە اقبوكەندەردىڭ جوڭكىلگەن شاعىن. قىرىندا كيىك ويناعان ەدى, قىزىعىنا قازاق تويماعان ەدى. اداماتادان بەرى اقبوكەندەرىم اتامەكەنىن جايلاعان ەدى. دالامنىڭ كيە, كوركىندەي ەدى, بوزبالا كيگەن بوركىندەي ەدى. ارقانىڭ ءتورى – كيىك جايلاۋى, بەتپاقتىڭ ءشولى توركىندەي ەدى. سۇلۋلىقتى ءسۇيۋ سەرتىم دەپ ەدىم, بەلىمە ساداق بەركىنبەپ ەدىم. سارى جازىقتا ساعىمداي اققان كيىك ءنوپىرلى تولقىن كورەمىن. دينوزاۆرلاردىڭ بەل قۇرداسىنداي, قازاعىم ءۇشىن ءتول جىر باسىنداي. كيىكتىڭ لاعى – لاعىل تازالىق, كوزىمنەن اققان ءمولدىر جاسىمداي. اعادى بۇگىن كوزىمنەن جاسىم, الاپات كوردىم وزىمنەن باسىم. ەسكەن سامالداي ەركىن كيىكتى ەڭسەدەن باستى ءبىر ءزىل قورعاسىن. باعزىدان بەرگى تابيعات ءتولى, باقيعا كەتەر جاميعات شەرى. جاسىنداي اعىپ جايلاۋعا جەتپەي جەزكيىكتەرىم دامىلداپ پا ەدى؟! قۇرالاي سالقىن توڭعاعى ما ەكەن, جولىندا الەم ورنادى بوتەن. سۇق كوزدەردەن بە ەكەن, سىرت كوزدەردەن بە ەكەن, كەسىر قىرسىققا بولمادى بەكەم. جەرىمنىڭ ازدى جەلەگى نەگە؟ كەۋدەدەن ءتولىن تەبەدى نەگە؟ قازاققا تاعى قاسىرەت جۇكتەپ, كيىك قىرىلعاننىڭ سەبەبى نەدە؟! تويا ءبىر جەگەن شوبىنەن بە ەكەن, توسىننان سوققان جەلىنەن بە ەكەن. اتىرابىما ءزاھارىن جايعان ايداھار اران لەبىنەن بە ەكەن؟! كيىكتىڭ نەدەن قازاسى, كوكەم, قازاققا قاتقىل نازاسى ما ەكەن؟ جەرۇيىعىمىزدى مانسۇق ەتكەنگە جاراتۋشىنىڭ جازاسى ما ەكەن؟ ۇلان دالامىز ۋلاندى نەدەن, جان-جۇرەگىمىز مۇڭداندى نەدەن؟ اقبوكەنىمدى ادىرا قىلىپ, بۇلدىراپ كوزىم بۋلاندى نەدەن؟ كوكتە شاقىرايعان وت كۇنى مە ەكەن؟ كوبىك اۋىزداردىڭ كوپتىگى مە ەكەن؟ سۋدان دا تازا, سۇتتەن دە اق-مىس, پروتون, الدە گەپتيلى مە ەكەن؟ اۋادان, سۋدان, توپىراقتان با؟ شاڭ قاۋىپ قالعان تاپىراقتان با؟ ساۋىسقان ەكەش ساۋىسقان قۇرلى ساقتىعىن بىلمەس شوقىراقتان با؟ قىرىلىپ جاتىر كيىگىم نەگە؟ تاپپايمىز ونىڭ تىيىمىن نەگە؟ جانىنا جالاۋ جانۋارىن جوقتاپ, جەتىمسىرەيدى ۇيىعىم نەگە؟! ءۇزىلدى كۇدەر ۇيىقتى قىردان, كەۋدەمە شەرلى كۇيىك تىعىلعان. قۇرالايلارىم, كەشىرە كورشى, كۇيىكتىڭ اتى – كيىك قىرىلعان...قورعانبەك امانجول.
الماتى.
كيىكتەر نەگە قىرىلدى؟
ۇمىتپاسام 1970 جىلدىڭ جازىندا اقمولا وڭىرىندە قۋاڭشىلىق ورناپ, ەگىن القابىنان ءجوندى ءونىم الا المادىق. نەبارى ءار گەكتاردان 5,4 تسەنتنەر ءداندى داقىلدار جينادىق. سودان بارىپ ەگىن شارۋاشىلىعى, ءوزىم ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن «شالقار» كەڭشارى اجەپتاۋىر كولەمدە شىعىنعا باتتى. مالدىڭ جەم-ءشوبى دە سول جىلى كەڭشار بويىنشا 57-58 پايىزدان اسپادى. التى اي قىستا قولعا قاراعان شارۋاشىلىقتىڭ 10 مىڭ قارا مالىن مۇنداي جاعدايدا قالاي اسىراپ, قىستان امان الىپ شىعۋعا بولادى؟ ءارى تابىس كوزىن سۋالتىپ الماۋ قاجەت-اق. تىعىرىققا تىرەلگەندەي حالگە كەلدىك. اۋدان, وبلىس باسشىلارى تاتارستاننان سۇرلەم, سابان تاسى دەيدى. بۇلاردى قانشاما قاراجات جۇمساپ ۆاگونمەن اكەلگەنمەن, مالعا قورەگى شامالى, قۇر بەرەكەسىز دۇنيە. نە ىستەۋ كەرەك؟ ويلانىپ-تولعانىپ ءجۇرىپ تاپقانىمىز, مالدىڭ جەم-ءشوبىن ۇنەمدى جۇمساپ, 4 مىڭداي سيىردى اش-قۇرساق ۇستاپ, بار ءتاۋىرىن مولىنان جاس مالدارعا بەرىپ, ولاردىڭ وزىندىك سالماعىن تاۋلىك بويى جۇدەتپەي ءوسىرىپ, تىعىرىقتان امان-ەسەن شىعۋ. ءيا, سولاي بولدى دا. 6 مىڭداي جاس مال قىس بويى سالماعىنا سالماق قوسىپ قىستان شىقسا, سيىر جارىقتىقتاردىڭ باقايلارى سىرتىلداپ قۇر سۇلدەرى قالدى. تۋعان بۇزاۋلارى 35-40 كيلو ورنىنا, نەبارى 18-20 كيلودان اسپادى. ارىقتىعى سونداي, شارباقتىڭ اراسىنان ەمىن-ەركىن شىعىپ كەتىپ ءجۇردى... جاز شىعا كوككە اۋزى تيىسىمەن ارىق سيىرلار دا, بۇزاۋلار دا تەز ەسىن جيىپ, قيىنشىلىق بولماعانداي سالماقتارىنا سالماق قوسىپ, تۇلەپ, تەڭەلىپ كەتتى. سول جىلى اينالاداعى مۇيىزدەرى قاراعايداي, اتاق دارەجەلەرىنەن ات ۇركەتىن اتاقتى كەڭشار ديرەكتورلارى شارۋاشىلىقتارىن كۇيزەلتىپ الدى. ال, ءبىز بولساق جىل قورىتىندىسىن ويداعىداي اتقارىپ, شارۋاشىلىعىمىزدى تازا تابىسپەن اياقتادىق. بۇل دەگەنىڭ نونسەنس بولاتىن. مۇمكىن ەمەس-ءتىن! وبلىس باسشىلارى باسقا ۇلت وكىلدەرى بولعاندىقتان, مىنا قازاقتار ءبىر زاڭسىز ايلا-ءتاسىل جاساۋى مۇمكىن دەپ بىزدەردى ءبىر جارىم ايداي تەكسەردى. مۇنداعى ايتپاعىم, ءبىز قارا مالدىڭ فيزيولوگياسىن جاقسى بىلگەندىكتەن, جوعارىداعى تاسىلگە باردىق. سيىرلاردىڭ راتسيونىن 40-45 پايىزعا كەمىتىپ جىبەرۋىمىز, كونبىس جانۋارلار ازار بولسا ارىقتاپ ءارى بۇزاۋلارى ۇساق تۋار, كەيىن جازدا تەڭەلىپ كەتەر دەگەن اكسيوماعا جۇگىنگەن ەدىك. قاتەلەسپەپپىز. كۇيىس قايىراتىن جانۋارلاردىڭ فيزيولوگياسى شامامەن بارىنە ورتاق دەپ تۇسىنسەك, سيىردىڭ جاتىرىندا جاتقان بۇزاۋدىڭ سالماعى 7 ايىندا مىسالعا 17-18 كيلو بولسا, تۋارعا قالعان ەكى ايىندا ەكى ەسە وسەتىنى ايدان انىق, زاڭدى. وسى ءبىر قاعيدانى ەسكەرسەك, سارىارقادا بيىل قىس ەرتە كەتتى دە كوك وسكىن ءشوپ تەز قاۋلاپ, بۋاز كيىكتەردىڭ جاتىرىنداعى تۋار الدىنداعى سوڭعى ايدا لاقتارىن ەسەلەتىپ تەز ۇلكەيتىپ جىبەردى. سودان بارىپ لاقتاي الماي قىرىلا باستاۋى ايدان انىق. اسىرەسە, تۋشالارى ەگىز تاپپاي جالقى تابار بولسا ءتول ىشتە جاتىپ ۇلكەيىپ كەتكەندىكتەن ءتىپتى قاۋىپتى. ميلليون جىلدان بەرى رەليكتى تۇردە ساقتالىپ بىزگە جەتكەن كيىكتىڭ تابيعاتىندا ىرىكتەلە كەلىپ 70 پايىزعا دەيىن ەگىز تاۋىپ, 2-3 پايىزى ءتىپتى ءۇش لاقتان تابۋى, الگىندەي كۇتپەگەن جاعدايلارعا جويىلىپ كەتپەي, امان ساقتالىپ قالۋداعى تابيعاتتىڭ ءوزىنىڭ يتەرمەلەي تاپقان ىرىكتەۋ ءتاسىلى بولماق. قازاقستاندا 1990 جىلدىڭ باسىنا دەيىن 2 ميلليونعا جۋىق وسىلاي ىرىكتەلىپ كەلگەن كيىكتەر ءمۇيىزى, تاعى باسقا جاعدايلارعا بايلانىستى انتروپوگەندىك جاعدايعا ۇشىراپ كۇرت كەمىپ كەتىپ, جۇيەلى قالىپتا بولعان گەنوفوندىنان ايىرىلدى. بۇل كۇندەرى قالعاندارىنىڭ قىرىلا باستاۋى الگىندەي تابيعاتتىڭ ەگىز تاۋىپ امان قالۋىنا يتەرمەلەي, ىرىكتەي باستاۋىنىڭ العىشارتى بولسا كەرەك. ەندى بىرەۋلەردىڭ اناەروبتىق ەنتەروتوكسەميا – «ءشوپ اۋرۋى» دەپ شاتاسىپ جۇرگەندەرى سوندىقتان. كۇيىس قايىراتىن كەز كەلگەن جانۋارلاردىڭ تابيعاتىندا ۇنەمى جايىلىپ, تەز قوڭ جيناۋ ماڭدايىنا جازىلعان. كەيبىرەۋلەردىڭ ايتىپ جۇرگەنىندەي, ولاردى قوماعايلىققا (وبجورستۆو) جاتقىزۋعا بولمايدى. ولاي ويلاساق بيولوگيا جاعىنان ۇرعاشىسىنان السىزدەۋ كەلەتىن كيىكتىڭ تەكەلەرى ءبىرىنشى بولىپ مەرت بولار ەدى عوي. جانە دە مىنا ەن دالانىڭ قاي جەرىندە اۋاسىز جاعدايعا, يكەمدەلگەن پاتوگەندىك تابيعي وشاقتا ونەتىن ميكروبتار وسپەك؟ ودان دا ۋلانىپ ولگەن دەسە ءبىر ءسارى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, «كيىكتىڭ قاسىنۋىنا, مىلتىقتىڭ شۇرىپپەسىنىڭ باسىلۋىنىڭ» دالمە-ءدال كەلۋىمەن جىعىلعان ۇستىنە جۇدىرىق بولىپ تۇرعان جايت بار. ول – سارىارقانىڭ سايىن دالاسىنىڭ ەكولوگيالىق جاعىنان مۇشكىل جاعدايعا ۇشىراپ جاتقاندىعى. جەزقازعاننىڭ ماڭايىنان قىستا ءجۇنى كىر-كىر ءارى تاقىرلانعان قاسقىر مەن تۇلكىلەردى مولىنان كەزدەستىرۋگە بولادى. بۇل نەنى مەڭزەيدى؟ ول رەسەيدىڭ ءبىزدىڭ جەرىمىزدەن ۇشىرعان راكەتالارىنىڭ زاردابى. كوپتەگەن ءوڭىر گەپتيلمەن, تاعى دا باسقا ۋلى زاتتارمەن بىلعانىپ, جىلدار بويى جويىلماي كەلەدى. سوندىقتان جارتى ايدىڭ ىشىندە 120 مىڭ كيىكتىڭ قىرىلۋى تابيعاتتىڭ ەشبىر زاڭدىلىعىنا سايكەس ەمەس. كەڭسەدە وتىرىپ اقىل ايتاتىن بىلگىشتەر مۇنى پاستەرەللەز دەيدى. پاستەرەللەز ءوز ەركىمەن جۇرگەن دالا حايۋاناتتارىنا ءتان كەزدەسە بەرەتىن اۋرۋ ەمەس. بۇل, ەسىك-تەرەزەسى بەكىتىلگەن اۋاسى از قورادا پايدا بولاتىن ساسىق, ۋلى اممياك (NH3) قولقاڭدى قاۋىپ, دەمىڭدى الدىرمايتىن شاقتا, نە تىم قاتتى سۋىق تۇسكەن كەزدە ءۇي شوشقالارىندا كەزدەسەدى. ال دالا قاباندارى ونداي اۋرۋمەن استە اۋىرمايدى. اۋەل باستان تىنىس جۇيەسىندە كۇندەلىكتى كەزدەسە بەرەتىن ميكروفلورالار سۋىقتا نەمەسە ءيىس-قوقىسى مول جەردە ميكروبتارعا دا جان كەرەك دەگەندەي وزدەرىنىڭ سول يەسى مەن ورتاسىنا قارسى كوتەرىلەدى. سودان بارىپ, بيپوليارلى زياندى پاتوگەندى ميكروب پايدا بولادى. ونى ايلاپ زەرتتەۋدىڭ دە قاجەتى جوق. كۇماندى جاعدايدا ولگەن مالداعى وكپەنىڭ كرۋپوزدى پاتماتەريالدىق جاراقاتتى جەرىنەن 1 مل. قان-جىنى ارالاس سۇيىقتى الىپ ءبىر قويانعا ەگىپ جىبەرسە بولدى, الگى قويان 18-20 ساعاتتا ءولىپ قالادى. قوياننىڭ ءىشىن جارىپ, وكپەسىنەن شىنىعا مازوك جاساپ ميكروسكوپپەن قاراساڭىز, بيپوليارلى پاتوگەندى ميكروبتاردى كورۋ قيىنعا سوقپايدى. وسىعان وراي ءبىر مىسال, اقمولا وبلىسىندا سوناۋ 1964 جىلدىڭ 21 قىركۇيەگىندە تۇسكە دەيىن كۇن ىسسى بولىپ, تۇستەن كەيىن اپاتتى قارلى بوران بولعاندا دا بىردە ءبىر كيىك قىرعىنعا, پاستەرەللەزگە ۇشىراعان جوق. بيىل, سارىارقادا جىلدا كەزدەسەتىن مامىر ايىنىڭ قار ارالاس اپتاسى, ياعني كيىكتىڭ لاعىن وربىتەتىن قارا سۋىعى دا بولعان جوق. سوندا قايدان كەلگەن پاستەرەللەز؟ ءار عىلىم سالاسىنىڭ وزىندىك فيلوسوفياسى بولادى. تەلەديداردى كورسەڭ دە, گازەت بەتتەرىنەن كومىلىپ جاتقان كيىك سۋرەتتەرىن كورسەڭ دە, ءبارىنىڭ ءىشى جارىلىپ تەكسەرىلمەگەن. نەگە ولاي ەتپەگەن؟ ەگەر سولاي تەكسەرىلسە تالاي وي تۋماي ما؟ وقىمىستىلاردى تولعاندىرماي ما! كاسپيدىڭ ەكولوگياسى دا مۇناي وندىرۋگە بايلانىستى سىن كوتەرمەيدى. جەرگىلىكتى ۇيرەك, قاز, قاسقالداق دەگەندەر قىرىلىپ سيرەپ كەتتى. سودان بارىپ بىرەۋلەردىڭ ءبىر ساتتىلىك قىزىعى ءۇشىن تىكۇشاقپەن ءار جەردەن ءبىر كولگە قاز-ۇيرەك جيناپ, تابيعاتقا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن قايشى قىلىقتارعا بارىپ, قۇستاردىڭ مىڭداعان جىلدار وزگەرمەي كەلە جاتقان ۇيرەنشىكتى ميگراتسيالىق جولىن بۇزىپ, بۇرمالاپ جاتىرمىز. رەتى كەلىپ تۇرعان سوڭ ايتپاعىم: ءاربىر مىسىق تۇرىپ جاتقان ءۇيىن, تەك ءوزىنىڭ عانا جەكە مەنشىگى سانايتىنىنداي, كيىكتەردى عاسىرلار بويى, باعىپ-قاعاتىن سىپتاي قىلىپ شىنىقتىرىپ, ويناقتاتا جايىپ كەلگەن قاسقىرلاردى, ءوزىمىز كورسوقىرلانا قۇرتتىق دەۋگە دە نەگىز بار. ەن دالانى جىلان جالاعانداي, ءتىپتى كاسپيدىڭ يتبالىقتارى دا قىرىلا باستاسا, پاستەرەللەز دەپ ولارعا دا سىلتاۋ ايتا باستايتىندى شىعاردىق. ەندەشە, نەگە اركتيكانىڭ يتبالىقتارى ءوزىنىڭ تۋعان مەكەنى مۇز, قار بولا تۇرا, قانى, ءتانى ءبىر كاسپيدىڭ يتبالىعىنداي پاستەرەللەزگە ۇشىرامايدى؟ تەگى ءبىر بايكالدىڭ يتبالىقتارى جازدا سۋى 6-7 گرادۋس جىلىلىقتان اسپاسا دا نەگە اۋىرمايدى؟ كيىكتەردىڭ باسپايتىن تاۋى, مىنا كەڭ دالادا جۇرمەيتىن, كەزبەيتىن جەرى جوق. ال ەن دالامىز بولسا, راكەتا جارىلىستارىنان, اپاتتارىنان گەپتيلمەن ۋلانعان, باسقا دا رادياتسيالىق اپاتتارعا ۇشىراعان. كيىكتەردىڭ بيىلعى ەرەكشە قىرىلۋىنا قاراعاندا گەپتيل سياقتى ۋلى زاتتاردىڭ, جانۋارلار دەنەسىنە جيناقتالىپ, ولاردىڭ كۋمۋلياتيۆتىك ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى, بۇل ۋ ەسەلەنە, كۇشەيە تۇسكەنگە ساياتىنداي. وسىنداي ويلارىمدى ورتاعا سالۋدى ءجون كوردىم, قۇرمەتتى وقىرمان. سىزدەر نە دەيسىزدەر؟ قاسىم تاۋكەنوۆ. استانا.