حالقىمىزدىڭ تاريحىندا ەل باسقارعان جانە بيلىككە ارالاسقان ايەلدەر از بولماعانى ءمالىم. تۇمار, زارينا پاتشايىمدار, ايعانىم حانشا, بوپاي حانىم سياقتى اتاقتى ارۋلاردىڭ ىزدەرىن باسقان بۇگىنگى سىڭلىلەرى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ نەگىزگى جۇگىن ارقالاپ, نارداي ورگە تارتىپ ءجۇر.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىل 20 اقپاندا وتكەن پرەزيدەنتتىك جاستار كادر رەزەرۆىنىڭ فورۋمىندا: «مەملەكەتتىك اپپاراتتاعى ايەلدەردىڭ ۇلەسى 55 پايىزعا جۋىقتاعانىنا قاراماستان, باسشىلىق قۇرامدا بۇل كورسەتكىش 39 پايىزدان اسپايدى. ءوز تاجىريبەمنەن بىلەتىنىم, ايەلدەردى قىزمەتكە تارتۋ كەرەك. بىرىنشىدەن, ەر ادامدار رەنجىمەسىن, ايەلدەر جۇمىسقا وتە مۇقيات, تياناقتى. ەر ادامدارمەن سالىستىرعاندا, جەمقورلىق ارەكەتتەرگە بەيىم ەمەس. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ ستاتيستيكاسى سوعان مەڭزەيدى. ساياسي قىزمەتشىلەر اراسىندا دا ەلەۋلى تەڭسىزدىك بايقالادى. ولاردىڭ قاتارىنداعى ايەلدەردىڭ سانى 10 پايىزعا جەتپەيدى. مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى جاستاردىڭ ۇلەسىنە قاتىستى دا ديسپروپورتسيا بار. مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى ايەلدەردىڭ, جاستاردىڭ جانە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتاردىڭ سانىن كوبەيتۋ كەرەك. ولاردىڭ, اسىرەسە, باسشىلىق قۇرامدا قىزمەت ەتۋىنە بارىنشا مۇمكىندىك بەرگەن ءجون», دەگەن ەدى.
وسى ماسەلەمەن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى قاراقات ابدەننىڭ بىلتىر 27 قىركۇيەكتە ۇكىمەتكە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىنا تومەنگى پالاتاداعى ءتورت پارتيالىق فراكتسيانىڭ بارلىعىنىڭ وكىلى قول قويىپ, تولىق قولداۋ بىلدىرگەن بولاتىن. وندا قازاقستان گەندەرلىك تەڭدىك يندەكسى بويىنشا الەمنىڭ 146 ەلىنىڭ ىشىندە 62-ورىندى مىسە تۇتىپ وتىرعانى سىنالعان-دى.
«اۋىل» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پاتريوتتىق پارتياسى 17 وبلىس پەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 3 قالا بويىنشا جيناعان مالىمەتتەرگە قاراعاندا, تۇركىستان وبلىسى اكىمىنىڭ 5 ورىنباسارىنىڭ ىشىندە بىردە-ءبىر ايەل جوق, وسى وڭىردەگى 17 اۋدان اكىمىنىڭ 1-ەۋى عانا ايەل, 21 باسقارمانىڭ 1-ەۋىنە عانا ايەل جەتەكشىلىك ەتەدى. بۇل كەمشىلىك باسقا وڭىرلەرگە دە ءتان. وڭىرلىك اكىمدىكتەردەگى باسشى ايەلدەردىڭ جالپى ۇلەسى 17,8 پايىز عانا. ءتىپتى ەڭ مىقتى كادرلار شوعىرلانعان استانا قالاسىنىڭ وزىندە اكىمنىڭ بىردە-ءبىر ايەل ورىنباسارى جوق, سونداي-اق 5 قالالىق اۋداننىڭ ەشقايسىسىنا ايەل اكىم تاعايىندالماعان. ەگەر ارامىزدا «ايەل باستاعان كوش وڭبايدى», «شاشى ۇزىننىڭ – اقىلى قىسقا» دەگەن ارحايكالىق, پاتريارحالدىق ۇستانىمداعىلار بولسا, ولار كەلەسى فاكتىلەردى ەسكەرۋلەرى قاجەت. «الەمدەگى ەڭ باقىتتى ەلدەر» رەيتينگىندە كوش باستاپ تۇرعان فينليانديانىڭ 18 ادامنان قۇرالعان مينيسترلەر كابينەتىنىڭ 10-ى – ايەلدەر. ال مينيسترلەر كابينەتىنىڭ تەڭ جارتىسى قىز-كەلىنشەكتەردەن تۇراتىن ءال-اۋقاتى مىقتى يسلانديا ۇكىمەتىن ايەل باسقارادى. كەرەك دەسەڭىز, ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ۇلدارعا قاراعاندا, ۇزدىك وقيتىن قىزدار كوپ. ساياسات ساحناسى بىلەك ەمەس, ءبىلىم سىنالار مايدان ەمەس پە؟ ورىنباسارلىق قارا جۇمىستىڭ ءبارىن ىستەيتىن ايەلدەر بولسا, اتاقتىڭ ءبارىن الاتىن ءبىرىنشى باسشى – ەر-ازاماتتار. وسى ادىلەتتى مە؟», دەگەن بولاتىن ق.ابدەن.
اتالعان دەپۋتاتتىققا ساۋالعا ۇكىمەتتىڭ بەرگەن رەسمي جاۋابىندا 2030 جىلعا دەيىنگى وتباسىلىق جانە گەندەرلىك ساياسات تۋرالى تۇجىرىمدامادا اتقارۋشى, وكىلدى جانە سوت ورگاندارىندا, مەملەكەتتىك, كۆازيمەملەكەتتىك جانە كورپوراتيۆتىك سەكتورلارداعى ايەلدەردىڭ شەشىم قابىلداۋ دەڭگەيىندەگى ۇلەسىنە قاتىستى نىسانالى ينديكاتور 2027 جىلعا قاراي – 27 پايىز, 2030 جىلعا قاراي 30 پايىز بولىپ بەلگىلەنگەندىگى ايتىلعان. ال 2023 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا 726 ساياسي قىزمەتشىنىڭ 59-ى (نەمەسە 8,1 پايىزى), «ا» اكىمشىلىك كورپۋسىنداعى 92 مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ 9-ى (9,8 پايىزى), «ب» كورپۋسىنداعى 83 145 مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ 46 478-ءى (55,9 پايىزى) ايەلدەر بولعان.
الايدا دەپۋتات ق.ابدەننىڭ دەپۋتاتتىق ساۋال جاساعانىنا ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە, ءادىل سىنعا ىلىككەن تۇركىستان وبلىسى مەن استانا قالاسىنداعى جاعداي ەش وزگەرگەن جوق. بۇرىنعىشا تۇركىستان وبلىسىنىڭ ارىس قالاسى مەن جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىن عانا ايەل شەنەۋنىكتەر باسقارىپ ءجۇر. ەلورداداعى جاعداي ودان دا تومەن كۇيىندە قالىپ وتىر. قالا اكىمىنىڭ 4 ورىنباسارى مەن 5 قالالىق اۋدان اكىمىنىڭ ءبارى دە – ەر-ازاماتتار. سونداي-اق 23 قالالىق باسقارمانىڭ باسشىلارىنىڭ ىشىندە 1-اق ايەل بار. قاي ماسەلەدە بولسىن ەلگە ۇلگى بولۋعا ءتيىس استانا قالاسى باسشىلىعىنىڭ گەندەرلىك تەڭدىك ماسەلەسىنە نازار اۋدارماي وتىرعاندىعى قايران قالدىرادى.
بۇل رەتتە «وڭتۇستىك استانادا» ءبىرشاما ىلگەرىلەۋ بار. الماتى قالاسى اكىمىنىڭ 5 ورىنباسارىنىڭ 1-ەۋى – ايەل. بۇعان قوسا, 8 قالالىق اۋداننىڭ 2-ەۋىن باسقارۋ نازىك جاندارعا جۇكتەلگەن.
وڭىرلەردىڭ ىشىندە پاۆلودار, اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان, ماڭعىستاۋ, قوستاناي, باتىس قازاقستان, شىعىس قازاقستان وبلىستارىنداعى جاعداي ءبىرشاما ءتاۋىر. ناقتى ايتساق, پاۆلوداردا وبلىس اكىمىنىڭ 4 ورىنباسارىنىڭ 2-ەۋى – ايەل. اقمولا وبلىسى اكىمىنىڭ 1 ورىنباسارى جانە 1 اۋدان اكىمى – قىز-كەلىنشەكتەر. سولتۇستىك قازاقستانداعى 2 اۋداندى ايەل اكىمدەر باسقارىپ ءجۇر. ماڭعىستاۋ جانە قوستاناي وبلىستارى اكىمدەرى ورىنباسارلارىنىڭ ىشىندە ءبىر ايەلدەن بار. باتىس قازاقستان مەن شىعىس قازاقستاننىڭ ارقايسىسىندا ءبىر اۋداندى باسقارۋ مىندەتى ايەل اكىمدەرگە جۇكتەلگەن.
وكىنىشكە قاراي, وزگە وڭىرلەردە ايەلدەرگە ازىرگە وبلىستىق باسقارما باسشىسىنان جوعارى قىزمەت بۇيىرماي تۇر. اسىرەسە جەتىسۋ, قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ باسشىلارى قىز-كەلىنشەكتەرگە قىرىن قارايتىن سياقتى. سەبەبى ولار قاراماعىنداعى جيىرما شاقتى وبلىستىق باسقارمانىڭ بىرەۋىن عانا ايەل ادامعا سەنىپ تاپسىرىپتى.
بىراق بۇگىنگى ءومىر شىندىعى ايەل باسشىلاردىڭ كوبى وزدەرىنە جۇكتەلگەن سەنىم ۇدەسىنەن شىققاندىعىن كورسەتىپ وتىر. سولاردىڭ ءبىرى – تۇركىستان وبلىسىنداعى ارىس قالاسىنىڭ اكىمى گۇلجان قۇرمانبەكوۆا. ول وسى قىزمەتىن 2021 جىلدان بەرى ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى. وعان دەيىن سەگىز جىل بويى شىمكەنت قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولعان. تاجىريبەلى ايەل باسشىعا 2019 جىلى جاقىن ورنالاسقان اسكەري ءبولىمنىڭ قويمالارىنداعى وق-ءدارى جارىلىسىمەن اتى شىققان شاھاردى باسقارۋ سەنىپ تاپسىرىلعاندىعى بەكەردەن-بەكەر ەمەس.
گ.قۇرمانبەكوۆا جاڭا دا جاۋاپتى قىزمەتىن ارىس قالاسى مەن وعان قاراستى 6 اۋىلدىق وكرۋگ تۇرعىندارىن جەكە ماسەلەلەرى بويىنشا قابىلداۋدان باستاپ, ءبىر اي بويى ولاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تاڭ اتقاننان كۇن باتقانعا دەيىن تىڭداعان ەكەن. ناتيجەسىندە, جارىلىستان زاقىمدانعان 20 ءۇيدىڭ يەلەرى مەن بيزنەس نىساندارى ب ۇلىنگەن 42 كاسىپكەرگە وتەماقى تولەۋدىڭ بيۋروكراتيالىق سوزباققا سالىنعان ماسەلەسىن دەرەۋ شەشىپ بەرگەن. توقسانىنشى جىلدارى جابىلىپ قالعان قوعامدىق كولىك باعىتتارىن جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردىڭ كومەگىمەن قايتادان اشقىزعان. ەڭ باستىسى – وڭىردە گازداندىرىلماي قالعان جالعىز قالاعا كوگىلدىر وتىن تارتۋ پروبلەماسىنىڭ دا شەشىمىن تاپقان. قازىر ارىس قالاسى مەن بايىرقۇم جانە جيدەلى اۋىلدىق وكرۋگتەرىن گازداندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. باسقا وكرۋگتەر كەزەگىن كۇتۋلى.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ارىستىقتار گ.قۇرمانبەكوۆا قالا اكىمى بولىپ تاعايىندالعاندا «ايەلدىڭ قولىنان نە كەلۋشى ەدى؟..» دەسىپ, ونىڭ ىسكەرلىگىنە ءشۇبا كەلتىرگەن كورىنەدى. ۋاقىت وتە كەلە ولاردىڭ قالا باسشىسىنا كوزقاراستارى مۇلدەم وزگەرگەن. «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان ايەل اكىم, شىنىندا دا, ەرەن ەڭبەك ۇلگىسىن كورسەتىپ ءجۇر.
اقمولا وبلىسىنداعى جاقسى اۋدانىنىڭ اكىمى الماگۇل قادىرالينا دا وسى قىزمەتىن 2021 جىلدان بەرى ويداعىداي اتقارىپ ءجۇر. جۇرەك قالاۋىمەن اگرونوم ماماندىعىن تاڭداپ, كاسىبىن جەتىك مەڭگەرگەن ول قازىرگى قىزمەتىنە دەيىن سەگىز جىل بويى وبلىستىق جەر قاتىناستارى باسقارماسىن باسقارعان. بىلتىر كۇزدە وتكەن اۋدان اكىمدەرىنىڭ ەكسپەريمەنتتىك سايلاۋىندا ا.قادىراليناعا اۋدان تۇرعىندارىنىڭ 83 پايىزى داۋىس بەرىپ, زور سەنىم كورسەتكەن.
شىنتۋايتىندا, قازىر ءوڭىر اكىمىنىڭ ورىنباسارى, اۋدان اكىمى سياقتى ساياسي قىزمەتشىلەردىڭ اراسىندا ايەلدەر از بولعانىمەن, وسىنداي جاۋاپتى لاۋازىمدارعا لايىقتى نازىك جاندار جەتكىلىكتى ەكەنى انىق. الايدا ولاردىڭ مانساپ باسپالداعىمەن ورلەپ-وسۋىنە باستى كەدەرگى ءوڭىر اكىمدەرىنىڭ «كومانداسىنا كىرۋدىڭ» وڭاي ەمەستىگى بولسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە, كەي اكىمگە, مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, ايەلدەردىڭ «جەمقورلىق ارەكەتتەرگە بەيىم ەمەستىگى» دە ۇناي قويماۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا بۇگىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردا ءارتۇرلى باسشىلىق قىزمەتتەردى ءمىنسىز اتقارىپ جۇرگەن قىز-كەلىنشەكتەردىڭ ودان ءارى جوعارىلاۋى ءۇشىن ارنايى باسشى ايەل كادرلار رەزەرۆىن جاساقتاۋعا, ولاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرۋعا جەتە كوڭىل بولگەن ءجون. بۇعان قوسا, ايەلدەردى باسشىلىق قىزمەتتەرگە جوعارىلاتۋ كورسەتكىشىن وڭىرلەر اكىمدەرىنىڭ رەيتينگىسىنە ەنگىزۋ قاجەت.