حالقىمىز ەجەلدەن قاريالارىن قازىنا ساناپ, «الپىستان اسقاننان اقىل سۇرا» دەگەن ناقىل ءسوز قالدىرعان. تەك اتا سالت-داستۇرىمىزدەن ايرىلا جازداعان كەشەگى كەڭەس زامانىندا بەلەڭ الىپ, بۇگىنگى پايدا قۋعان نارىقتىق قاتىناستار كەزەڭىندە ءتىپتى تەرەڭدەي تۇسكەن تەرىس ءۇردىس – ەگدە تارتقان ادامداردى جۇمىسقا الماۋ, ولاردى زەينەت جاسىنا جەتىسىمەن «قۇرمەتتى دەمالىسقا» تەزدەتىپ شىعارىپ سالىپ «قۇتىلۋ» قارتتاردىڭ قاباعىنا كىربىڭ تۇسىرەتىنى راس.
بۇل رەتتە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلعى 11 قاڭتاردا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە: «بارلىق شەنەۋنىكتى بىردەن جاستارمەن اۋىستىرا سالۋعا بولمايدى. ەگەر 60 جاستاعى شەنەۋنىك ءوز قىزمەتىن ويداعىداي اتقارسا, ينستيتۋتسيونالدىق جادقا يە بولسا, مەملەكەتتىك قىزمەت ءۇشىن وتە پايدالى بولسا, ونى جۇمىستان شىعارۋعا بولمايدى. ياعني اقىلعا قونىمدى, سارالانعان كوزقاراس بولۋى كەرەك. ۇكىمەت پەن مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنە ءتيىستى تەتىكتەردى ازىرلەپ, ەنگىزۋدى تاپسىرامىن», دەگەن ەدى. وسىعان وراي «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتى تۋرالى» زاڭعا كەلىسىمشارتتىق قىزمەتشىلەر ينستيتۋتىن ەنگىزۋ تۋرالى تولىقتىرۋ ەنگىزىلدى. الايدا بۇل جاڭاشىلدىقتىڭ بۇگىندە مەملەكەتتىك ورگانداردا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە قاتىسى جوق. سەبەبى اتالعان زاڭداعى ءوز قىزمەتىن ويداعىداي اتقارىپ جۇرگەن اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتشىنى زەينەت جاسىنا كەلگەن سوڭ ءبىر-اق جىل قىزمەتىندە قالدىرۋعا بولاتىنى تۋرالى باپ وزگەرتىلگەن جوق.
شىنتۋايتىندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ الپىس جاستان اسقان شەنەۋنىكتەرگە بايلانىستى ايتقان پىكىرى ەلىمىزدىڭ قاي سالاسىندا بولسىن ابىرويمەن قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن ازاماتتارعا قاتىستى بولۋعا ءتيىس دەپ ويلايمىز. ويتكەنى قازىر كوپتەگەن ۇيىمدا, اسىرەسە, ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىندە ءبىلىمدى دە بىلىكتى كادرلار جەتىسپەيدى.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ (بۇۇ) حالىق سانى قورىنىڭ (يۋنفپا) تەحنيكالىق جانە قارجىلىق قولداۋىمەن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا قوعامدىق پىكىردى زەرتتەۋ ورتالىعى جۇرگىزگەن «قازاقستانداعى قارت ادامداردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى مەن قاجەتتىلىكتەرىن باعالاۋ» تاقىرىبىنداعى كەشەندى ۇلتتىق الەۋمەتتىك زەرتتەۋگە سۇيەنسەك, 2020 جىلدىڭ باسىندا رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 12 پايىزى 60 جاستان اسقان ادامدار بولعان. ال 65 جاستان اسقان ازاماتتاردىڭ ۇلەسى 7,7 پايىزعا جەتكەن. بۇل – بۇۇ-نىڭ 2007 جىلى بەلگىلەگەن ولشەمشارتى بويىنشا ءبىزدىڭ ەل دەموگرافيالىق قارتايۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىنە اياق باستى دەگەن ءسوز. قارت ادامدار قاتارى, اسىرەسە, سولتۇستىك قازاقستان, شىعىس قازاقستان, قوستاناي, پاۆلودار, قاراعاندى جانە اقمولا وبلىستارىندا جىلدان-جىلعا كوبەيىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ 14-17 پايىزىنان استامى زەينەتكەرلەر بولىپ وتىر. اتالعان وڭىرلەردە بالا تۋ ازايعان, قايتىس بولعان ادامدار سانى كوپ, ال جاستاردىڭ كوبى جوعارى ءبىلىم الۋ مەن تابىسى مول جۇمىسقا ورنالاسۋ ءۇشىن باسقا جاققا, سونىڭ ىشىندە كورشىلەس رەسەيگە كەتىپ جاتىر.
مامانداردىڭ بولجامىنا قاراعاندا, 2050 جىلعا قاراي ەلىمىزدەگى قارت ادامدار سانى ەكى ەسەگە جۋىق ۇلعايۋعا ءتيىس. ارينە, بۇل – بۇگىندە بۇكىل الەمگە ورتاق الاڭداتارلىق ءۇردىس. سوندىقتان قارت ادامداردىڭ كوبەيۋ پروبلەماسىن وسى باستان جان-جاقتى ويلاستىرىپ شەشۋ قاجەت. ماسەلەن, بيىل ەل تۇرعىندارىنىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 75 جاستان اسقانىمەن, ازاماتتاردىڭ ءبىر بولىگى زەينەتكەرلىككە شىعۋ جاسىن تومەندەتۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ وتىرعانىن ەسكەرمەسكە بولمايدى. سونداي-اق حالىقتىڭ قارتايۋى الداعى ۋاقىتتا تەرىسكەي وڭىرلەردەگى جۇمىس كۇشىنىڭ تاپشىلىعىن ودان سايىن كۇشەيتۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى ادامداردىڭ بەلسەندى ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ ماسەلەسىنىڭ وزەكتىلىگى بارعان سايىن ارتا تۇسپەك.
بۇل رەتتە ءبىر نازار اۋدارارلىق جايت – 2008 جانە 2020 جىلدارى جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر زەينەتكەرلىككە شىققان ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگى بۇرىنعى جۇمىسىن ودان ءارى جالعاستىرعىسى كەلمەيتىنىن راستاعان. وسى ەكى زەرتتەۋگە سايكەس جۇمىس ىستەيتىن زەينەتكەرلەردىڭ ۇلەسىندە دە ءسال عانا وزگەرىس بار: 2008 جىلى – 14 پايىز جانە 2020 جىلى – 14,3 پايىز, ياعني زەينەتكەرلەردىڭ 86 پايىزعا جۋىعى اقىلى ەڭبەك قىزمەتىمەن اينالىسپايدى. دەگەنمەن ەگەر قولايلى مۇمكىندىك بولسا, جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىن زەينەتكەرلەردىڭ ۇلەسى 2008 جىلعى 10 پايىزدان 2020 جىلى 25 پايىزعا دەيىن نەمەسە 2,5 ەسە وسكەن. مۇنىڭ ءوزى قازىر ەگدە جاستاعى ازاماتتار ەڭبەك نارىعىندا باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى ءۇشىن قايتا دايارلاۋ كۋرستارىن اشۋ, يكەمدى كەستەمەن, تولىق ەمەس جۇمىس كۇنى بويىنشا ەڭبەك ەتەتىن جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى. حالىقارالىق تاجىريبەگە زەر سالساق, ءبىزدىڭ ەل باعدار تۇتىپ وتىرعان ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر – گەرمانيا, جاپونيا جانە باسقا مەملەكەتتەردە زەينەتكەرلەردى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ بەلسەندى شارالارى زاڭنامالىق نەگىزدە قولدانىلىپ جاتىر. مىسالى, جاپونيادا بيزنەسمەندەرگە 70 جاسقا دەيىنگى ەگدە جاستاعى ادامداردى جۇمىسپەن قامتۋدى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, وسى ساناتتاعى كادرلاردىڭ ۇسىنىلعان جۇمىس ورىندارىندا تۇراقتاۋىنا تالداۋ جۇرگىزۋ مىندەتتەلگەن. گەرمانيادا قارت ادامداردى جۇمىسپەن قامتۋدى جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا «شاعىن» جۇمىسقا ورنالاستىرۋ فورماتى ازىرلەنىپ, يكەمدى كەستەمەن جۇمىس ىستەيتىن زەينەتكەرلەرگە ەڭ تومەنگى جالاقى تولەنەدى.
وسى ورايدا جۋىردا الماتى قالاسىندا اكىم ەربولات دوساەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن العاش رەت زەينەتكەرلىك جاستاعى ادامداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا ارنالعان «التىن جاس» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ قولعا الىندى. بۇل الەۋمەتتىك جوبانىڭ ماقساتى – زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن ادامداردىڭ كوڭىلى قالاعان جۇمىستارعا بەلسەندى دە ناتيجەلى قاتىسۋىن, جۇمىسپەن قامتىلعان تۇرعىندار سانىن كوبەيتۋدى جانە تالىمگەرلەر ءرولىن نىعايتۋدى قامتاماسىز ەتۋ.
«التىن جاستىڭ» ەرەكشەلىگى – وسى باعدارلاماعا قاتىسۋشىلارعا قالا بيۋدجەتىنەن سۋبسيديالاناتىن جالاقى تولەنەتىنى. ونىڭ مولشەرى بيۋدجەت كودەكسىنە سايكەس بيىلعى قارجى جىلىنا بەلگىلەنگەن ەڭ تومەنگى جالاقىدان, ياعني 85 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى. ال زەينەتكەر ادامدى جۇمىسقا قابىلداعان جۇمىس بەرۋشى وعان وزىندەگى بوس جۇمىس ورنىنا تاعايىندالعان جالاقىنىڭ كەمىندە 50 پايىزىن تولەۋگە ءتيىس. مىسالى, بوس جۇمىس ورنىنا بەلگىلەنگەن جالاقى مولشەرى 200 مىڭ تەڭگە بولسا, كەمىندە 100 مىڭ تەڭگە تولەيدى. سوندا زەينەتكەردىڭ ايلىق جالاقىسىنىڭ مولشەرى 185 مىڭ تەڭگەدەن كەم بولمايدى. بۇعان زەينەتاقىسىنىڭ سوماسىن قوسقاندا ول اجەپتاۋىر تابىس تابادى.
الماتى اكىمدىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ حابارلاۋىنا قاراعاندا, «التىن جاس» الەۋمەتتىك جوباسىن 2024-2028 جىلدار ارالىعىندا ىسكە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. زەينەتكەرلىك جاستاعى ادامداردىڭ وسى باعدارلاماعا قاتىسۋ مەرزىمى 36 ايدان اسپايدى. بيىل 500 زەينەتكەرگە ارنالعان جۇمىس ورىندارىن سۋبسيديالاۋعا قارجى بولىنگەن. كەلەسى جىلى 1 000 زەينەتكەردى, ال 2026 جىلى 1 500 زەينەتكەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ كوزدەلىپ وتىر.
قازىرگى كەزدە الماتىدا 247 844 زەينەتكەر تۇرادى. ولاردىڭ قالا حالقىنىڭ جالپى سانىنداعى ۇلەسى – 11 پايىز. بىلتىر مەگاپوليس بويىنشا 44 378 زەينەتكەر جۇمىسپەن قامتىلعان. بۇل – جۇمىس ىستەيتىن الماتىلىقتاردىڭ جالپى سانىنىڭ 4,4 پايىزى. ونىڭ ىشىندە 33 731 زەينەتكەر ءارتۇرلى ۇيىمداردا جالدامالى جۇمىستاردى اتقارعان, 10 436-ى – جەكە كاسىپكەر, 736-ى – ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار. قالانىڭ جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسى جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك ساۋالناماعا قاتىسقان 80 جاسقا دەيىنگى 1 076 زەينەتكەردىڭ 48 پايىزى ەڭبەك قىزمەتىن جالعاستىرۋعا جانە مەگاپوليس ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسۋعا نيەتتى ەكەنىن بىلدىرگەن. ونىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – قوعامعا پايدالى بولۋعا ۇمتىلىس (15 پايىز), تالىمگەرلىك قىزمەت اتقارۋعا ىقىلاستىلىق (40 پايىز) جانە قوسىمشا تابىس تابۋ (45 پايىز). جۇرگىزىلگەن مونيتورينگ قورىتىندىسى بويىنشا الماتىداعى ۇيىمدار مەن كاسىپورىنداردا 1 753 زەينەتكەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنى انىقتالعان. ونىڭ 47 پايىزى دارىگەرلەر, ورتا جانە كىشى مەديتسينالىق پەرسونال, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقىتۋشىلارى, مەكتەپتەردىڭ مۇعالىمدەرى, تاربيەشىلەر, ينجەنەرلەر, ەلەكترشىلەر, مونتەرلەر جانە باسقا بىلىكتى ماماندار بولىپ شىقتى.
تۇيىندەي ايتقاندا, الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ «التىن جاس» الەۋمەتتىك جوباسى – ارداگەرلەرگە شىنايى قامقورلىق ۇلگىسى.