اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ەكونوميكانىڭ جاڭا قوزعالتقىش كۇشىنە اينالۋى ءۇشىن اگرارلىق عىلىم الدىندا بۇگىنگى زاماننىڭ شىندىعىن تەوريالىق, ادىستەمەلىك تۇرعىدان تەرەڭ ءتۇسىنۋ مىندەتى تۇر. دەسەك تە عىلىمي الەۋەت پەن ينفراقۇرىلىمنىڭ ءون بويىندا توقسانىنشى جىلدارداعى قيىن-قىستاۋ كەزەڭنىڭ جارىقشاعى ءالى سىر بەرەدى.
سالالىق عىلىمنىڭ العا ورلەۋىن سۇيەمەلدەيتىن وزىق تەحنولوگياعا, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاعا مۇقتاجدىق, كادرلىق, قۇرىلىمدىق پروبلەمالار ەلدەگى ءاربىر عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا ەتەنە تانىس. وسى تۇرعىدا «اۋىل» پارتياسىنىڭ دەپۋتاتتارى قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا بارىپ, داڭقتى مەكەمەنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن نازارعا الدى. ۇجىممەن كەزدەسىپ, عالىم-سەلەكتسيونەرلەردىڭ ۇسىنىس-تىلەكتەرىنە قۇلاق ءتۇردى.
ەل اۋزىندا «كيز» دەگەن اتاۋعا يە بولىپ, بيىل توقسان جىلدىق تاريحىن تۇيىندەپ وتىرعان وتاندىق اگروعىلىمنىڭ كوشباسشىسى تەك رەسپۋبليكادا عانا ەمەس, ودان تىس جەرلەردە دە كەڭىنەن تانىمال بولعان وسىمدىك شارۋاشىلىعىن, اگرونوميا عىلىمىن قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋدا سالماقتى ءرول اتقاردى.
توقسان جىل ەگىنشىلىك, وسىمدىك, تۇقىم شارۋاشىلىعى, سەلەكتسيا, اگروحيميا جانە اگروتوپىراقتانۋ سالاسىنداعى عىلىمي مەكتەپتەردىڭ ىزدەنىستەرىنە, تەرەڭ زەرتتەۋگە, قالىپتاسۋ مەن دامۋ ماقساتىنداعى تالپىنىسقا تولى كەزەڭ بولدى. «ادام اقىلىمەن باي, جەر داقىلىمەن باي» دەپ حالىق دانالىعى ايتقانداي, عيبراتتى عۇمىرىن عىلىم جولىنا ارناعاندار جاسامپاز جەتىستىكتەرىمەن جەرىمىزدى كوركەيتۋگە, ەل بايلىعىن ەسەلەۋگە ەرەن ۇلەس قوستى. اكادەميك-عالىمدار م.ەرلەپەسوۆ, ءا.ابۋعاليەۆ, ر.ورازاليەۆ, ا.كۇرىشباەۆ, ت.مەيىرمان, ا.ابۋعاليەۆا, س.كەنەنباەۆ, م.ەسىمبەكوۆا جانە تاعى باسقا كوپتەگەن مارقاسقا ماماننىڭ تاباندى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ەگىنشىلىك پەن وسىمدىك شارۋاشىلىعىن تۇراقتى دامىتۋعا بەرىك نەگىز قالاندى.
ينستيتۋتتاعى كوپقىرلى سەلەكتسيالىق جۇمىس بيوتەحنولوگيالىق ادىستەردى, فيزيولوگيالىق-بيوحيميالىق سىنامالاردى جانە ءونىم ساپاسىن تەحنولوگيالىق باعالاۋدى پايدالانۋمەن جوعارى ساپالى, ءونىمدى, سترەستىك فاكتورلارعا, جاڭا ورتالارعا, اۋرۋلار مەن زيانكەستەرگە ءتوزىمدى استىق, ءداندى-بۇرشاقتى, تەحنيكالىق, جەمشوپ, مايلى, جارما داقىلدارىنىڭ سورتتارى مەن بۋداندارىن شىعارۋ بويىنشا جۇرگىزىلەدى. سەلەكتسيونەرلەردىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قازىرگى كۇنى وندىرىستە اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ 206 سورتتارى مەن بۋداندارىن پايدالانۋعا رۇقسات ەتىلگەن. سونىمەن قاتار تاياۋ شەتەلدەر وندىرىسىندە وتاندىق 48 سورت قولدانىلادى. قازەوعزي سەلەكتسياسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ سورتتارى مەن بۋداندارى رەسپۋبليكامىز بەن تمد ەلدەرىندە شامامەن 3 ميلليون گەكتاردى الىپ جاتىر. جەتەكشى سەلەكتسيالىق ورتالىقتىڭ بارلىق رەسۋرسى مەن مۇمكىندىگى 3.0 سەلەكتسياسىنا كوشۋگە جۇمىلدىرىلعان. وسىمدىكتەردىڭ تولىق گەنومدارىنىڭ ماعىناسىن اشۋ تەحنولوگيالارىنىڭ ۇدەمەلى دامۋى, ميكروچيپتەردەگى گەنومدى تالداۋدىڭ گەنەتيكالىق تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋ, مولەكۋلالىق ماركەرلەرمەن قانىققان گەنەتيكالىق كارتالاردى جوبالاۋ سەلەكتسيانىڭ قايتا جاراقتاندىرىلۋىنا, ياعني 3.0 سەلەكتسياسىنا كوشۋگە اكەلدى. سەلەكتسيونەرلەردىڭ, بيوحيميكتەردىڭ جانە بيوتەحنولوگتاردىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرىمەن قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى «سەۆەرنوە سيانيە», سىڭىمدىلىگى جوعارى «ميلكا», رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق ايماعىندا وسىرۋگە بولاتىن بىرەگەي فوتوكەزەڭدى, بەيتاراپ سويا سورتتارى جاسالدى. العاش رەت ينستيتۋت بازاسىندا 29 اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلىنىڭ 21 مىڭنان استام ۇلگىسىنىڭ گەندىك قورى قۇرىلدى. ينستيتۋت بازاسىندا بۋدانداستىرۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. وسى رەتتە وسىمدىكتەردىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن كەڭ كولەمدە پايدالانۋ نەگىزىندە ەكونوميكالىق ماڭىزى بار اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن ىرىكتەۋدىڭ تيىمدىلىگىن, دالدىگىن ارتتىرىپ, جەدەلدەتۋ ءۇشىن جەتەكشى سەلەكتسيالىق ورتالىقتاردىڭ بازاسىندا تسيفرلىق فەنوتيپتەۋ, گەنومدىق جانە جەدەلدەتىلگەن سەلەكتسيا سياقتى زاماناۋي پلاتفورمالار قۇرۋ قاجەت.
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك سەرىك كەنەنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە اگرارلىق عىلىم قارقىندى دامىپ كەلەدى, كوپتەگەن جاڭا يدەيا عىلىمي دالەلدەنىپ, وندىرىستە ءوز ورنىن تاۋىپ جاتىر. دەگەنمەن سالادا قوردالانعان ماسەلە كوپ. «الەمدىك تاجىريبەگە جۇگىنسەك, شەت ەلدەردە اگرارلىق عىلىمدى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ سالانىڭ ىشكى جالپى ءونىمى ء(ىجو) كولەمىنىڭ كەمىندە 1 پايىزىن قۇرايدى. بىزدە بۇل كورسەتكىش 2022 جىلى 0,17 پايىز عانا بولدى. سونىمەن قاتار وتاندىق جانە شەتەلدىك عىلىمي ۇيىمدار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جەدەل دامىتۋ ماقساتىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ماماندار اراسىنداعى بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر مەن ءبىلىم بەرۋ جوبالارىن قولدايتىن باعدارلامالارىن قارجىلاندىرۋ قۇرالى كوزدەلۋگە ءتيىس», دەيدى عالىم.
سەلەكتسيا مەن تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن ەلىمىز ۇلكەن مۇمكىندىكتەرگە يە. قولايلى تابيعي كليماتتىق جاعداي, سۋارمالى جەرلەر, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى تۇقىمدارىنىڭ ەكسپورتتىق نارىقتارىنىڭ جاقىندىعى ەلىمىزدىڭ تابيعي باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىن اينا-قاتەرسىز ۇسىنىپ وتىر. الايدا عالىمدار بۇگىندە تۇقىم شارۋاشىلىعى جۇيەسىنىڭ بۇزىلۋى, وسى سالادا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىنداردىڭ بىتىراڭقىلىعى بايقالاتىنىن ايتادى. وسىعان بايلانىستى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ كەيبىر تۇقىمدارى بويىنشا يمپورتقا تاۋەلدىلىگىمىز جوعارى جانە بۇل فاكت ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە تەرىس اسەر ەتەدى. جۇگەرى, جەمىس-جيدەك, جاڭعاق, كۇزدىك قارا بيداي, كوكونىس, باقشا, كارتوپ تۇقىمى جانە قانت قىزىلشاسى سياقتى داقىلدار بويىنشا وتاندىق سەلەكتسيانىڭ تۇقىمىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى 10 پايىزعا جەتپەيدى.
جىل بويى جۇيەلى سيپات العان پروبلەمالاردى ايرىقشا نازارعا الا وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسى باستاپقى تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, سەلەكتسيا جانە تۇقىم شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرىنىڭ جابدىقتارىن جاڭارتۋ جانە اگرارلىق عىلىمدى ىنتالاندىرۋ جونىندە شارالار قابىلداۋدى تاپسىردى. وسىعان بايلانىستى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ سەلەكتسياسى مەن تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ 2028 جىلعا دەيىنگى كەشەندى جوسپارى ازىرلەندى. ونى ىسكە اسىرۋ سەلەكتسيا مەن تۇقىم شارۋاشىلىعىنىڭ زاڭنامالىق جانە نورماتيۆتىك بازاسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە, سۋبەكتىلەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاڭارتۋعا, سالاعا جاس كادرلاردىڭ كەلۋى ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋعا, تۇقىم شارۋاشىلىعىنىڭ ۇيلەسىمدى جۇيەسىن قۇرۋعا, سونداي-اق تۇقىمداردى قاداعالاۋدىڭ تسيفرلىق جۇيەسىن ازىرلەپ, ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
قازىردە ەلىمىزدە اگروونەركاسىپتىك كەشەندى تۇراقتى دامىتۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن كوپتەگەن بەيىندى ينستيتۋت جۇمىس ىستەيدى. سولاردىڭ قاتارىندا قازەوعزي ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى بارلىق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن ۇيلەستىرەتىن ەڭ ءىرى رەسپۋبليكالىق عىلىمي ورتالىق سانالادى. «اۋىل» پارتياسىنىڭ دەپۋتاتتارى الماتى وبلىسىنداعى المالىباق ەلدى مەكەنىنە ارنايى ات باسىن بۇرىپ, 340 ادام ەڭبەك ەتەتىن ينستيتۋتتىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىنە تەرەڭىرەك ءۇڭىلدى. پارتيا توراعاسى س.ەگىزباەۆ, توراعا ورىنباسارى ج.دايراباەۆ, پارتيا مۇشەسى ە.ساۋرىقوۆ ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ بۋدانداستىرۋ جولىمەن الىنعان وسىمدىك سورتتارىنىڭ تۇقىمدارىن ساقتاۋعا ارنالعان گەندىك بانكپەن تانىسىپ, بانككە ۇلتتىق مارتەبە بەرۋ ماسەلەسىن تالقىلادى. ينستيتۋت ماماندارى زەرتحانالىق جەلى جۇمىسى, ورگانيكالىق ەگىن شارۋاشىلىعى, سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى تۋرالى بايانداپ بەردى. سونداي-اق دەپۋتاتتار تاجىريبە الاڭىندا بولىپ, ەگىندىك جانە باسقا دا وسىمدىكتەردىڭ ءوسۋ ۇدەرىسىن كوردى. مايبۇرشاق, كۇزدىك, مال ازىقتىق داقىلداردىڭ وتاندىق جاڭا سورتتارى, قانت قىزىلشاسىنىڭ, جۇگەرى جانە قۇماي داقىلدارىنىڭ جاڭا سورتتارى مەن بۋداندارى تانىستىرىلدى.
كەزدەسۋ بارىسىندا ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرى وزدەرىن تولعاندىراتىن بىرقاتار ماسەلەنى كوتەرىپ, ونى شەشۋ جولدارىن قاراستىرۋعا كومەكتەسۋدى سۇرادى. قازەوعزي باسقارما توراعاسى شولپان باستاۋباەۆا وسىمدىكتەردىڭ گەندىك قورى قىزمەتىنىڭ بارلىق اسپەكتىسى بويىنشا زاڭنامالىق بازانى جەتىلدىرۋ, جيناقتار مەن كوللەكتسيانى, ونىڭ يەلەرىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن زاڭداستىرۋ, گەنەتيكالىق رەسۋرستاردى ساقتاۋعا نەگىزگى قارجىلاندىرۋ جونىندە ماسەلە قوزعادى. سونىمەن قاتار جارعىلىق كاپيتالدى ۇلعايتۋ ەسەبىنەن سەلەكتسيالىق-بيوتەحنولوگيالىق زەرتتەۋلەر ءۇشىن شاعىن كولەمدى مامانداندىرىلعان سەلەكتسيالىق-تۇقىم شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىمەن, فيتوتروندارمەن, زاماناۋي اسپاپتارمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ وزەكتىلىگىن اتاپ كورسەتتى. جاس عىلىمي كادرلار مەن مامانداردىڭ تاپشىلىعىن جويۋ ءۇشىن بەيىندى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن جانە تۇلەكتەرىمەن جۇمىستى جانداندىرۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. بۇل ورايدا ينستيتۋت باسشىسى جاس عالىمداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, ولارعا ارنالعان تۇرعىن ءۇي, جاتاقحانا, الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن قاراستىرۋ ماسەلەلەرىنە توقتالدى. سونداي-اق تۇقىم شارۋاشىلىعى جۇيەسىنىڭ بۇزىلۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن وريگيناتورلار مەن ەليتالىق شارۋاشىلىقتاردىڭ وتاندىق سەلەكتسيا سورتىنىڭ ناقتى وندىرىلگەن بىرەگەي جانە ەليتالىق تۇقىمدارىنا شىعىندارىن وتەۋگە سۋبسيديالار كەرەك. اگرارلىق عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ بيزنەسپەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن, سەنىمدى سەرىكتەستىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىن ءتيىمدى ماركەتينگتىك كۇش-جىگەردى دامىتۋ دا ماڭىزدى. سەلەكتسيالىق زەرتتەۋلەر بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جەتكىلىكسىز قارجىلاندىرۋ پروبلەماسىنىڭ ءبىر شەشىمى – جاس عالىمداردى دايارلاۋدى (گەنەتيكا, بيوينفورماتيكا ءىت بويىنشا) ۇيىمداستىرا وتىرىپ, جەتەكشى شەتەلدىك سەلەكتسيونەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن ۇزاقمەرزىمدى مەگاجوبانى ىسكە اسىرۋ, دەپ ەسەپتەيدى ماماندار.
دەپۋتاتتار ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءوتىنىش-تىلەكتەرىن دەن قويا تىڭداپ, كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ ءبارى پارلامەنت قابىرعاسىندا جان-جاقتى تالقىلاناتىنىن جەتكىزدى.