قاتىگەز بالا – قوعامنىڭ بىتەۋ جاراسى

بالدىرعاندار بۇزاقىلىعى

وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن قاراعاندى وبلىسىندا قۋىرشاققا تالاسقان بالدىرعاندار قۇربىسىن بۋىندىرىپ ءولتىرىپ, ءمايىتىن سۋعا لاقتىرىپ كەتكەن ەدى. بىلتىر تالدىقورعاندىق توبەلەسقۇمار ءجاسوسپىرىم قىزداردىڭ سۇمدىعى مەن وسكەمەندىك كامەلەت جاسقا تول­ماعان ءبىر توپ قىزدىڭ قاتار­لا­سىنا الىمجەتتىك جاساپ, اياۋسىز سوققىعا جىعىپ جاتقان كورىنىسىن جۇرت ءالى ۇمىتا قويعان جوق. ەكى وقيعادا دا جۇدىرىقتى اياماي سىلتەپ جاتقاندار – جاسوسپىرىمدەر. ونىڭ ارتىن الا بەرە قىزىلوردالىق جەتكىنشەكتەردىڭ ارەكەتى جۇرت­تى شوشىتتى. بيىل ءدال وسى قىزىلوردادا بۇرىن-سوڭدى قۇلاق ەستىپ, كوز كورمەگەن جاسوس­پىرىم­دەر­دىڭ جاساعان قىلمىسى ەلدى ەسەڭگىرەتىپ تاستادى. وسى وقيعادا قالا مەكتەپتەردىڭ بىرىندە ءبىر توپ جوعارى سىنىپ وقۋشىسى اقپان ايىنان بەرى سىنىپتاس قىزىن سەكسۋالدىق قۇلدىقتا ۇس­تاپ, جەزوكشەلىككە سالعان. ەڭ سۇم­دىعى, قاتارلاسىن ساتىپ پايدا تاپقان قاسكويلەرگە اتا-انالارى دا اتسالىسقان.

ال جاقىندا ءۇش اي بۇرىن كور­شى­نىڭ دارەتحاناسىنا ءتۇسىپ قايتىس بولدى دەگەن 3 جاسار اسىلىمنىڭ ولىمىنە قاتىستى جاڭا دەرەك شىقتى. كەيبىر دەرەككە سۇيەنسەك, تۇركىستان وبلىسىنىڭ شاعىن عانا سىرگەلى اۋىلىندا تاعى ءبىر بالدىرعان دارەتحانا شۇڭقىرىنا قۇلاي جازداپ, امان قالىپتى. ءبىر اجالدان امان قالعان 5 جاسار قىز نۇراي سول كۇنى ءوزىن كىم قورقىتقانىن, قايدا شاقىرعانىن, بۋىندىرىپ ۇرعانىن ايتىپ بەرگەن ەكەن. سويتسە, اياداي عانا اۋىل جۇرتىن كۇندىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان ايىرعان اۋىر قىل­مىستىڭ ءارتىندا ۇش جاسار اسىلىمنىڭ ءوز كورشىسى 16 جاستاعى قىز تۇرعان.

ەستىگەن جۇرتتىڭ ساي سۇيەگىن سىر­­قىراتار سوراقىلىقتاردى جىپ­كە تىزە بەرسەك, بۇگىن بىتپەس. بۋىنى بەكىپ ۇلگەرمەي جاتىپ جا­ۋىز­دىقتى بويىنا ءسىڭى­رىپ, قولىن قانعا مالىپ جاتقان جاس­وسپى­رىم­دەردى جونگە سالۋدىڭ جولىن ىزدەپ جۇرگەندە, بالا­باق­شا­داعى الىمجەتتىكتىڭ دە ازايماي وتىرعانى كوڭىل قۇلا­زى­تادى. ماسەلەن, اتىراۋ وبلى­سىن­دا­عى بالاباقشا بالدىرعاندارى ۇيىق­تاپ جاتقان بالدىرعاندى تۇرعىزىپ الىپ, جارتى ساعات بويى جابىلىپ ساباپ تاستاعان. ءتىپتى بالالاردىڭ ءبىرى جابىرلەنۋشىنىڭ ۇستىنە شىعىپ سەكىرگەن. مۇندايدا بالا دەيمىز عوي, باياعى. بىراق كەيدە «بالا عوي» دەپ باستان سيپاپ, بۇزا­قىلىعىن باتىرلىققا بالاي­تىن تاربيەنىڭ ءبىر ۇشى باسقا تي­گەن­دە بالەنىڭ قايدان كەلگەنىن تۇسىن­بەي اڭ-تاڭ قالاتىنىمىز دا بار.

ۇلكەننىڭ ۇستانىمى كىشىگە «ۇلگى»

پسيحولوگتەردىڭ پايىمىنشا, جاسوسپىرىمدەر اراسىندا كۇش-قۋاتى تۇرعىسىنان بەدەلدى بولۋ بىلىمدىلىكتەن الدەقايدا پارمەندى كورىنەدى. قازىرگى اتا-انالاردىڭ ءوزى دە سپورت سەكتسيالارىنا بالالارىن توبەلەسىپ ۇيرەنۋ مەن قورعانۋ ماقساتىندا بەرەدى ەكەن. ەكىنشى جاعىنان وتباسىندا سۇيىسپەنشىلىك پەن مەيىرىمدى سەزىنبەي, نازاردان تىس قالىپ جۇرگەن جاس­وس­پى­رىمدەردىڭ مىنەزى قيىنداۋ بولادى. ال قيىن بالانىڭ ءتۇبى قىلمىسقا باراتىنىن پسيحولوگتەر ءجيى ايتىپ ءجۇر. ماسەلەن, ەلىمىزدە بيىل العاشقى ءتورت ايدا كامەلەتكە تولماعاندارعا قا­تىستى مىڭعا جۋىق قىلمىس, 11 مىڭعا جۋىق اكىمشىلىك ءىس تىركەلگەن. وسىدان ەكى جىل بۇرىن استانادا جاسوسپىرىمدەردىڭ قاتىسۋىمەن بولعان 200-دەن اسا قىل­مىسقا جاسالعان تالداۋ قۇقىق بۇزۋ­شى­لىق­تىڭ باسىم كوپ­شىلىگىن جاعدايى جاقسى وتباسىنان شىققان بالالار جاساعانىن كور­سەتكەن. ياعني 150-گە جۋىق ءارتۇرلى قۇقىق بۇزۋشىلىققا وسىن­داي باقۋاتتى وتباسىندا تار­­بيە­لەنگەن جاسوسپىرىمدەردىڭ قاتىسى بار ەكەنى انىقتالىپتى. بالا­لار كوبىنە ۇرلىق, اقشا بوپ­سالاۋ مەن وزىنەن كىشىلەرگە الىم­جەتتىك كورسەتۋ سيپاتىنداعى قىل­مىس­تارعا بارعان.

«بۋللينگتىڭ ءتۇرى كوپ», دەيدى پسيحولوگ ايگۇل راقىمجانقىزى. بۇگىنگى بالالار ء«وزىن كورسەتۋگە» كوبىرەك جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ارتىندا مىقتى ەكەنىن سەزىندىرۋ, وزىنە كوڭىل اۋدارتۋ تۇر. مامان­نىڭ ايتۋىن­شا, اگرەسسور كوبىنە السىزدەرگە الىمجەتتىك كور­سە­تۋ­گە ۇمتىلسا, اتا-اناسىنان الىم­جەتتىك كورىپ وتىرعان بالا مەكتەپتە السىز­دەرگە قاتىگەزدىك كورسەتۋ ار­قىلى وزىندىك ىشكى ءۋاجىن قانا­عات­تان­دىرۋعا تالپىنادى. «كوپ بالالار ءوزىنىڭ ىشكى الەۋەتىن دامىتۋدا قيىندىق كورىپ جاتادى. ىشكى الەۋەتىن تولتىرا الماعان بالالار جەڭىلدىڭ ۇستىمەن, اۋىردىڭ استىمەن جۇرۋگە بەيىم. كوبىنە الەۋمەتتىك جەلىلەردە تەز قارالىم جيناپ, تەز اتاقتى بولۋعا تالپىنادى. قازىرگى قوعامنىڭ نازارى وسىنداي رەزونانس تۋعىزاتىن وقيعاعا اۋەس ەكەنىن ولار دا جاقسى بىلەدى. سوندىقتان كوزگە ءتۇسۋدىڭ توتە جولى – قاتىگەزدىك دەپ بىلەدى. وسىنداي ارەكەتى ارقىلى جارناما جاساپ, «مىقتى» ەكەنىن كورسەتكىسى كەلەدى. شىن مانىندە ولاردىڭ نەگىزگى پسيحولوگيالىق وزگەرىستەرىندە قاتىگەزدىك جوق بولۋى دا مۇمكىن. ولار تەك ۇلكەن­دەر­دىڭ ومىرلىك ۇستانىمدارى مەن ستسەناريلەرىن قايتالايدى», دەيدى ا.راقىمجانقىزى.

پسيحولوگ سەرىكگۇل سالي دا ارىپ­­تەسىنىڭ ايتقانىمەن تولىق كەلى­­سەدى. ويتكەنى بالالار ەرەسەك­تەر­دىڭ ءاربىر قادامىن اينا قاتەسىز قايتالاۋعا ءۇيىر. سۇمدىق وقي­عا­لاردىڭ ءتۇپ سەبەبىنە ۇڭىل­سەك, قا­تىگەز بالانى بۇگىنگى اتا-انا, قازىرگى قوعام تاربيەلەگەن. «بالا­لار سەكسۋالدىق سيپاتتاعى ەروتيكالىق بەينەروليكتەرگە ءتۇرلى اقپارات قۇرالى مەن الەۋ­مەتتىك جەلىدە وڭاي ءارى اشىق قول جەت­كىزە الادى. 12-13 جاستاعى بالا­لاردا مۇن­داي كورىنىسكە قۇش­تارلىق بول­ما­عانىمەن, كور­­گەنىن قىزىق رە­تىندە قايتا­لاۋعا قۇمارلىق سەزى­مى ارتادى. مۇنداي دۇنيەلەردى كورۋ­دىڭ ءوزى بالانىڭ تاربيەسىندەگى سەزىمنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن كورسەتەدى. اتا-انانىڭ ماحابباتىن تولىق سەزىنبەگەن بالالاردا سەكسۋالدىق سيپاتتاعى ءىس-ارەكەتتەردى جاساۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىق ويانىپ تۇ­رادى. بىرەۋگە سەكسۋالدىق ءجابىر كورسەتۋ وسىدان باستالادى. بۇل باسسىزدىققا جول بەر­مەۋدىڭ جولى – بالاعا كىتاپ وقىتۋ, اڭگىمەلەسۋ ارقىلى تاربيە­لەۋ», دەيدى مامان. بۇدان بولەك, ەرەسەكتەر بالالاردىڭ كوزىنشە بالاعات سوزدەر ايتىپ, اشىق ۇرىسا بەرۋدىڭ, ءتۇرلى وتىرىس­تاردا جىنىستىق قاتىناس تۋرالى ءارتۇرلى اڭگىمەنى ايتۋعا بول­ماي­تىنىن ەسكەرمەيدى. پسيحو­لوگتىڭ ايتۋىنشا, بۇل بالانىڭ كوزىنشە جىنىستىق قاتىناسقا تۇسۋمەن پارا-پار. سەبەبى ۇلكەن­دەر­دىڭ ومىرلىك ۇستانىمى بالانىڭ بويىنداعى ار-ۇياتتى جوعال­تادى. ال ۇياتى جوعالعان بالادان ارلى ءىس كۇتۋگە بولمايتىنى بەلگىلى.

«قاتىگەزدىكتى كورگەن بالا ونى قايتالاۋعا قۇمار»

استانا قالاسى بايقوڭىر اۋداندىق پوليتسيا باسقارما­سى­نىڭ يۋۆەنالدىق پوليتسيا بولىمشەسىنىڭ ۋچاسكەلىك ينس­پەكتورى گۇلزادا ساتىباەۆا بۇزا­­قى­لىقتىڭ سەبەبىن شەكتەۋى جوق ينتەرنەتتەگى ادەپسىز بەينە­كو­رىنىستەردىڭ كوپ اسەر ەتەتىنىن جاسىرمايدى. «قازىر بالالار ينتەرنەتتەگى ءارتۇرلى روليكتەردى, الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ءتۇرلى ماز­­­مۇنداعى جازبالاردى كورەدى, وقيدى. ولاردىڭ نە كورىپ, نە وقىپ جاتقانىن تەكسەرىپ جاتقان اتا-انا, نە مۇنداي سوراقى دۇنيەلەردىڭ جاريالانۋىن قاداعالاپ جاتقان ەشكىم جوق. زاڭدى تۇردە تى­يىم سالىنباعان. سول قاتىگەزدىكتى كور­گەن بالا ەستىگەن, كورگەنىن قاي­تالاۋعا قۇمار. كەيبىر كىش­كەنتاي بالالاردىڭ جادىندا كور­گەنى تەز ساقتالىپ قالادى. كۇن­دەردىڭ كۇنىندە وسى جادىندا ساق­تالعان اقپاراتتى شىعارادى. اسىرەسە اشۋلانعان كەزدە كورگەن دۇنيەسىن قايتالايدى. ەكىنشىدەن, قازىرگى اتا-انالاردىڭ قولى بوس ەمەس. تىرشىلىكتىڭ قامىمەن ءجۇ­رىپ بالانى سمارتفونعا باي­لاپ بەردىك», دەيدى گۇلزادا سابىرقىزى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيىل باس بوس­تان­دى­عىنان ايىرۋ جانە باس بوس­تان­دى­عىنان شەكتەۋ جازاسى كوبەيىپ وتىر. سونداي-اق ۋچاسكەلىك ينس­پەكتور بالالار جا­سايتىن قىل­مىس­تاردىڭ اراسىندا اۋىر قىل­مىس­تار­عا باراتىن وقي­عا­لار جيى­لەپ كەتكەنىن دە جەتكىزدى.

«ەكى جىل بۇرىن ءوندىرىس شاعىن اۋدانى تۇرعىنى كورشى ءۇي بالا­سىنىڭ ۇستىنەن شاعىم تاس­­تا­دى. ۇرعان بالانىڭ جاسى بار بولعانى سەگىزدە ەكەن. ونىڭ مۇنداي ارەكەتكە با­رۋىن بىلە كەلە, ونىڭ قاتىگەزدىگى ۇيدەگى تاربيەگە كەلىپ تىرەلەتىنىن تۇسىندىك. اتا-اناسى دا كىناسىن مويىندادى. سويتسە, كوپبالالى وتباسىنىڭ ۇلكەن ۇلىنا اناسى بار ماحابباتىن ارناعانىمەن, اكەسى جەتكىلىكتى كوڭىل بولمەگەن. ۇلكەن بالانى « ۇلىم» دەپ باۋىرىنا باسپاعان. ال پسيحولوگتەر ۇل بالانىڭ وسى جاستا مىنەزى قالىپتاسادى. وسى ۋاقىتتا اكەسى قاسىندا جوق بولسا, ونىڭ ۇستىنە ماتەريالدىق جاعدايى جاسالماعان بالانىڭ بويىندا قاتىگەزدىك پايدا بولادى», دەيدى گ.ساتىباەۆا. سونداي-اق ول بۋللينگ جاساۋعا بەيىم بالالاردىڭ كوبى جاعدايى جاقسى وتباسىلاردان شىققانىن ايتادى.

ادۆوكات ايگەرىم تەمىرتا­سوۆا قاداعالاۋدىڭ باسى بالدىر­عان­داردىڭ تاماشالاپ جۇرگەن مۋلتفيلمدەرىنەن باستالۋ قاجەت ەكەنىن ايتادى. ونىڭ سوزىنشە, كىشكەنتاي بالدىرعاندارعا ارنال­عان مۋلتفيلم­دەردىڭ دەنى ماعى­­نا­سىز ءارى وزبىرلىقتى دارىپ­تەي­دى. ياعني وسىنداي ءبىر-ءبىرىن اتۋ, ۇرۋ, الداۋ, وتىرىك ايتۋعا ۇندەي­تىن كەيىپكەرلەرگە ۇقساپ باققى­سى كەلەتىن بالالار كوپ. «بالاباق­شا­داعى بالالاردىڭ ارەكەتى سۇيىكتى كەيىپكەرىنىڭ وزبىرلىعى مەن ۇيدەگى ەستىگەن, كورگەنىن قايتا­لاۋ­دان پايدا بولادى. ال بالا بالا­باقشادا بىرەۋدى ۇرسا, بۇل ءۇشىن ونىڭ ارەكەتى دۇرىس ەمەستىگى تۇسىندىرىلمەسە, مەكتەپتە بىرەۋگە بۋللينگ جاساسا, بۇل ءۇشىن تاعى اتا-انا تاراپىنان جازا بولماسا, جاۋاپكەرشىلىكتى ۇمىتقان بالا بۇدان دا اۋىر ارەكەتكە بارادى. سەبەبى ونىڭ ارەكەتىنىڭ دۇرىس ەمەستىگىن ءتۇسىندىرىپ, قاداعالاپ, جاۋاپكەرشىلىك ارتىپ وتىرعان ەشكىم جوق. وسىنداي بالالارمەن جۇرگەن بالالاردىڭ دا ويى بۇزىلۋى مۇمكىن. ماسەلەن, ۇرعان بالاعا ەشقانداي جازا بەرىلمەسە, دەمەك ونىڭ ارەكەتىن وزگە بالا دۇرىس سەكىلدى قابىلدايدى. قول­دا­نىستاعى زاڭ­دارعا قىلمىسقا بارعان بالا­نىڭ وزىمەن بىرگە تولىق تاربيە بەرە الماعان اتا-اناسىن دا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ كەرەك. ال مەكتەپ پەن بالا­باق­شادا, جۇمىس ورىندارىندا اتا-انالارمەن بالا تاربيە­­سىنە قاتىستى تۇسىندىرمە جۇمى­سىن تۇراقتى وتكىزىپ, مەكتەپ پەن بالا­باقشا پسيحولوگتەرىنىڭ بىلىك­تى­لىگىن ارتتىرۋعا جۇمىس ىستەگەن ءجون», دەيدى زاڭگەر.

قاتەلىككە كوز جۇمۋ قىلمىسقا جول اشادى

«تاربيە – ادام تاعدىرىن شە­شەدى. قولدانىستاعى زاڭناما­لا­رى­مىزدا بالاعا دۇرىس ءتالىم-تاربيە بەرۋدە اتا-انانى مىندەت­تەي­تىن ارنايى باپ بولا تۇرا, بالا تاربيەسىنىڭ تىزگىنىن بوس جىبەرىپ الدىق». استانا قالاسى كامەلەتكە تولماعاندار ىس­تە­رى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتىنىڭ توراعاسى جانارگۇل الپىسباەۆا وسىلاي دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اعاشتىڭ جەمىسى كوپ بولۋى باعباننىڭ باۋ-باقشاسىن باپتاۋىنا بايلانىستى بولاتىنى سەكىلدى, بالانىڭ قاتىگەزدىگى وتبا­سىن­داعى ءتالىم-تاربيەنىڭ السىز­دى­گىن­دە جاتىر. ويتكەنى قازىرگى اتا-انالار بالانىڭ ماتەريالدىق قاناعاتىن وتەۋدى ءتالىم-تاربيە بەرۋ­مەن شاتاستىرىپ الدى. وكى­نىش­تىسى, بالا تاربيەسى تۇگىلى ەرلى-زايىپ­­تى­لار­دىڭ وزدەرى وتباسى قۇن­دى­لى­عى­نان حابارى جوق.

«بۇگىنگى جاستار وتباسىن قۇ­رۋعا دايىن بولماي تۇرىپ شا­ڭى­راق كوتەرەدى. اسىرەسە ەر ادامداردىڭ دەنىندە وتباسى الدىنداعى جاۋاپ­كەر­شىلىك جوق. بارلىعىنا توپىراق شاشۋدان اۋلاقپىن. بىراق كەيبىر ەر ادامدار وتباسىنداعى مىندە­تى­نە نەمقۇرايدى قارايدى. وكى­نىش­كە قاراي, ايەلى مەن بالا­لارىنىڭ جاعدايىن جاساپ الماي تۇرىپ ىشىم­دىك ءىشىپ, قۇمار ويىندارعا اۋەس­تەنەدى. بالالا­رى­نىڭ كيىمى بۇتىن­دەل­مەي, تاماعىن تويىندىرماي كوشە كەزىپ جۇ­رە­تىن ەركەكتەر ەل تۇتقاسىن ۇس­تايتىن ۇلدى تاربيەلەي الماي­دى. اناسىنىڭ ايتقانى وسەك, كورگەنى كورگەنسىز باعدارلاما بولسا, ءوزى ۇيدە, قىلىعىن تۇزدە كورسەتەر قىز كوبەيە بەرەدى. ايت­پەگەندە الدىمىزعا كەلەتىن ىستەردە تولىق جانە تولىق ەمەس وتبا­سى­نان شىققان جانۇيالارداعى بالالاردىڭ ءتارتىبى 50/50. ماسەلە بالانىڭ ماتەريالدىق جاعدايىن جاساۋ ەمەس, ونىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنا, مىنەز-قۇلقىنداعى وزگە­رىستەرگە دەر كەزىندە كوڭىل بولۋدە جاتىر. بالالارعا كىشكەنتاي كۇننەن باس­تاپ دەنە جاراقاتىن كەلتىرمەۋ كەرەك ەكەنىن تۇسىندىرگەن ءجون», دەيدى ول. مىسالى, اۋلەتتىڭ كىشكەنتايى بۇزىقتىق جاساپ ۇلكەندەردى ۇر­عاندا, بۇل ەركەلىك رەتىندە قا­بىل­­دان­باعانى دۇرىس. ويتكەنى بۇل كەيىن بارلىعىن ۇرۋعا بولاتىنداي تۇيسىكتى قالىپتاستىرادى.

سۋديانىڭ سوزىنشە, قولدانىس­تاعى زاڭدارىمىزدا 16 جاسقا تول­عان, ەسى دۇرىس ادام قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا تارتىلادى. ال كەيبىر اۋىر قىلمىس جاساعان جاع­دايدا 14 جاسىنان باستاپ قىل­مىس­تىق جازا قاراستىرىلادى. سونداي-اق ءوزى مىن­دەتىن ورىن­دا­ماعان اتا-انالارعا 10 اەك ايىپپۇل سالىنادى. الايدا بۇل زاڭدار قىلمىس جاساعان بالالارعا ەكى جىلدان ون جىلعا دەيىنگى ارا­لىق­تا عانا قىلمىستىق جازا بەرۋگە قاۋقارى بار. ءتىپتى ەگەر بالا ءبىرىنشى رەت اۋىر قىلمىس جاساسا, قازاعا ۇشىراپ نەمەسە دەنساۋلىعىنا اۋىر زيان كەلمەسە, جابىرلەنۋشى كەشىرىم بەرگەن جاع­دايدا قىلمىسكەر قىل­مىستىق جاۋاپ­­تىلىقتان بوساتىلۋى مۇم­كىن.

دەمەك بۇل دا سول, باسىندا ايت­قانداي «بالا عوي» دەپ باستان سيپايتىن ۇلكەندەردىڭ ارەكەتى سەكىلدى, جاسىنا بولا جازادان بوساتىلىپ كەتىپ جاتادى. ولاي بولسا, وتكەننەن ساباق الماعان, ساباق الۋدى مىندەتى ساناماعان جۇگەنسىز جاسوسپىرىمدەردىڭ زاڭ الدىندا ادىلەتتى تۇردە جاۋاپ­كەر­شىلىككە تارت­قىزۋ قاجەت پە؟ بالا قا­تى­گەز­­دىگى كانىگى قىلمىسكەردىڭ ارە­­كەتىنەن اسىپ ءتۇسىپ جاتقاندا, بالانىڭ ءىسىن شالاعا بالاۋ قانشا­لىقتى دۇرىس؟