ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ قۇرىلعانىنا ءۇش جىلعا اياق باستى. وڭىردەگى ەكونوميكالىق دامۋ قانداي دەڭگەيدە؟ ىركىلىستەر مەن ىلكىمدى ىستەر تۋرالى ايماق باسشىسى نە دەيدى؟ وسى ورايدا ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بەرىك ابدىعالي ۇلىمەن سۇحباتتاستىق.
– 2022 جىلى ۇلىتاۋ وبلىسى قۇرىلدى. ايماق حالقى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ شەشىمىن شاتتانا قارسى الدى. سودان بەرى ەكى جىل كەيىن قالدى. شىنى كەرەك, كوپشىلىكتىڭ اراسىندا قازىرگى كەزدە ەكىۇداي كوڭىل كۇي بار. سوندىقتان ۇلىتاۋ وبلىسى قۇرىلعان كەزدەگى ناقتى جاعداي قانداي ەدى؟ ءسوزدى وسىدان باستاساق...
– 1997 جىلى تاراتىلعان جەزقازعان وبلىسىن قايتا قۇرۋ تۋرالى قوعام وكىلدەرى دۇركىن-دۇركىن ماسەلە كوتەرىپ ءجۇردى. 2022 جىلى ناۋرىز مەرەكەسى قارساڭىنداعى حالىققا جاريالاعان جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ باسشىسى بۇل ءتۇيىندى تارقاتتى, «بۇرىنعى جەزقازعان وبلىسىنىڭ تەرريتورياسىندا ۇلىتاۋ وبلىسىن قۇرۋ تۋرالى» شەشىمىن جاريالادى. حالىق بۇل جاڭالىقتى زور قۋانىشپەن قابىلدادى. بۇل تۇسىنىكتى ەدى. شيرەك عاسىردان اسا ءتيىستى قامقورلىقتان قاعاجۋ قالعان ءوڭىر حالقىنا وبلىستىڭ قۇرىلۋى كەرەمەت اسەر سىيلادى. بىراق ۋاقىت دامۋدىڭ داڭعىل جولى بولمايتىنىن, كەدەرگىلەر مەن قيىنشىلىقتاردى ەڭسەرۋگە تۋرا كەلەتىنىن كورسەتتى.
2022 جىلى ەكى وبلىستىڭ بيۋدجەتىن ءبولۋ كەزىندە ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ بيۋدجەتى نەبارى 97,8 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ال بۇل سول كەزدەگى 560 ملرد تەڭگە قۇرايتىن قاراعاندى وبلىسى بيۋدجەتىنىڭ 18%-ى عانا بولاتىن.
سول جىلى ءبىزدىڭ وڭىردە جەزقازعان قالاسىندا جىلۋ جەلىلەرىن اۋىستىرۋدان باسقا جوعارىدان قوسىمشا قاراجات سۇرايتىن بىردە-ءبىر جوبا بولعان جوق. باسقاشا ايتقاندا, 2022 جىلى ءوڭىردى دامىتۋدىڭ جوبالارىن تۇزۋمەن ءوتتى. ناتيجەسىندە, ۇلىتاۋ وبلىسىن دامىتۋدىڭ كەشەندى باعدارلاماسى جاسالدى, باعدارلاما ەل پرەزيدەنتىنە تانىستىرىلدى, قولداۋ تاپتى, ۇكىمەت تاراپىنان بەكىتىلدى. وتكەن جىلدان باستاپ سول باعدارلامانى ىسكە اسىرا باستادىق.
ءسىزدىڭ «وبلىس تۋرالى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىندە ەكىۇداي كوڭىل كۇي بار» دەگەنىڭىزدى جاقسى ءتۇسىنىپ وتىرمىن. كەيبىر كىسىلەر وبلىستى تەك جەزقازعان قالاسىنا قاراپ باعالايتىن ءتارىزدى. بۇل دۇرىس ەمەس. ال وبلىس ورتالىعىنداعى ناقتى جاعداي قانداي؟ مۇندا نەگىزگى ءۇش وتكىر ماسەلە بار, بۇل حالىققا تازا اۋىزسۋ بەرۋ, جىلۋ ماسەلەسىن شەشۋ جانە ەكولوگيا احۋالىن دۇرىستاۋ دەپ سانايمىن.
جەزقازعان قالاسىندا 1995 جىلدان بەرى اۋىستىرىلماعان جىلۋ قۇبىرلارى بار ەكەن. قازىر قالانىڭ 8 نۇكتەسىندە ەسكىرگەن جەلىلەر اۋىستىرىلىپ جاتىر. مۇنىڭ ءوزى ءبىر توقتاپ, ءبىر ءجۇرىپ جاتادى. نەگە؟ ويتكەنى ماتەريالداردىڭ باعاسى قىمباتتاپ كەتەدى, كەيدە قاجەتتى بولشەكتەر تاپتىرماي قالادى. قوسىمشا قارجى تارتۋ, كەرەكتى قۇرال-جابدىقتاردى جەتكىزۋ كادىمگىدەي ۋاقىت الادى. مۇنى ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى.
ءسىز بىلەسىز بە, 2022 جىلى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلۋگە دايىن تۇرعان ءۇيدى تۇرعىندارعا بەرگەن جوقپىز. ويتكەنى ول ۇيلەردى جىلۋ جەلىسىنە قوساتىن بولساق, سول اۋماقتا ورنالاسقان ۇيلەر جەتكىلىكتى دەڭگەيدەگى جىلۋسىز قالاتىن ەدى.
بيىل وبلىس ورتالىعىندا 60-قا جۋىق كوشە جوندەۋدەن وتكىزىلدى. بۇلاردىڭ ءبارى دەرلىك – شاعىن ءارى قالانىڭ شەتكەرى ايماقتارىندا ورنالاسقان كوشەلەر. باستى كوشەلەردەگى جولداردى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ ءۇشىن الدىمەن جىلۋ, سۋ, كارىز جۇيەلەرىن دۇرىستاپ الماساق بولمايدى. قازىر بۇل ماسەلەلەر شەشىمىن تاۋىپ جاتىر.
ەندى ارادا وتكەن ەكى جىلداعى وبلىستىڭ قارجىلىق قۋاتى تۋرالى ايتار بولسام, بيىلعى بيۋدجەت 203,7 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. مۇنىڭ ىشىندە 89 ملرد تەڭگە نىسانالى ترانسفەت دەسەك, 114,7 ملرد تەڭگە نەمەسە بيۋدجەتتىڭ 56,3%-ى – مەنشىكتى كىرىستەر. بۇل 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا وبلىس بيۋدجەتىنىڭ 2 ەسەگە وسكەنىن كورسەتەدى.
– وسى رەتتە الەمگە ايگىلى الىپ «قازاقمىس» كومپانياسىنىڭ, جايرەم كەن بايىتۋ كومبيناتتارىنىڭ وبلىستىڭ دامۋىنا قوسىپ جاتقان ۇلەستەرى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– ارينە, وندىرىستىك كومپانيالاردىڭ وبلىس ەكونوميكاسىنداعى ورنى ايرىقشا. «قازاقمىس» قازاقستانداعى ەڭ ءىرى مىس ءوندىرۋشى جانە الەمدەگى جەتەكشى 10 مىس ءوندىرۋشىنىڭ ءبىرى سانالادى. پايدالى قازبالاردى وندىرۋگە جانە وڭدەۋگە ماماندانعان جايرەم كەن بايىتۋ كومبيناتى دا – قورعاسىن-مىرىش, تەمىر-مارگانەتس كەن ورىندارىن بىرىكتىرەتىن ەلىمىزدەگى پوليمەتالل كەندەرىنىڭ ەڭ ءىرى ۋچاسكەلەرىنىڭ ءبىرى. بۇل كومپانيالاردا 40 مىڭنان اسا ادام جۇمىس ىستەيدى. ۇلىتاۋ وبلىسى قۇرىلعالى بەرى جالپى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە اتالعان كومپانيالاردان 285 ملرد تەڭگەدەن اسا, سونىڭ ىشىندە 90 ملرد تەڭگەدەن استامى ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ بيۋدجەتىنە ءتۇستى. ناقتىلاپ ايتقاندا, تەك «قازاقمىستان» تۇسەتىن 48,7 ملرد تەڭگە سالىق وبلىس بيۋدجەتىنىڭ 42%-ىن قۇرايدى. ءبىر قاراعاندا دۇپ-دۇرىس, تاپ-تاماشا. بۇدان تىس اتالعان كومپانيالار الەۋمەتتىك-مادەني باعىتتاعى نىساندار سالۋ, اباتتاندىرۋ جۇمىستارىنا دا قاراجات قۇيىپ جاتىر. بۇعان العىستان باسقا نە ايتاسىڭ؟
بىراق ەكونوميكانىڭ ءبىردى-ەكىلى كومپانيالارعا تاۋەلدى بولۋى دۇرىس ەمەس. نەگە؟ وتكەندە «قازاقمىستىڭ» ءبىر تسەحى جوندەۋگە قويىلىپ ەدى, وبلىستاعى ءونىم ءوندىرۋ كورسەتكىشى بىردەن تومەندەپ كەتتى. بۇعان ءتىپتى ۇكىمەت تاراپىنان دا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىلدى. سوندىقتان وبلىس ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىن ۇستانىپ وتىرمىز. «قازاقمىستىڭ» وزىنە دە ناقتى ءونىم شىعاراتىن جوبالار جاساۋ تۋرالى تالاپ قويىلا باستادى. ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىنداعى تالپىنىستىڭ ناتيجەسىندە جاڭاارقا اۋدانىنىڭ اۋماعىندا اشىقتاس كەن ورنىندا التىن ءوندىرۋ جولعا قويىلدى. بولاشاقتا شاعىن مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ دا جوسپاردا بار. الداعى ۋاقىتتا مۇمكىندىگىنشە وسىنداي ءوندىرىس ورىندارىن كوبەيتە تۇسەمىز.
– ءوندىرىس تۋرالى تۇسىنىكتى. نەگىزى ۇلىتاۋ اگرارلىق وبلىس بولىپ سانالماي ما؟ ءسىزدىڭ ءبىر جيىندا «الەۋمەتتىك ازىق-ت ۇلىكتىڭ وبلىستا 3 ءتۇرى عانا وندىرىلەدى. نەگە بۇلاي؟» دەگەن ءسوزىڭىز ەسىمدە...
– وبلىستاعى ءوندىرىستى عانا ەمەس, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دا ءارتاراپتاندىرۋ قاجەت. بىزدە بۇرىن تەك بيداي ەگۋمەن عانا اينالىسىپ كەلسە, ەندى ءداندى داقىلداردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن كوبەيتۋ كەرەك. ال بۇل ءۇشىن سۋارمالى شارۋاشىلىقتى دامىتپاسا بولمايدى. سۋدى ۇنەمدى پايدالانۋ – ۋاقىت تالابى. دەمەك تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن يگەرە ءبىلۋىمىز ءجون. وسى باعىتتاعى جۇمىستار ەندى-ەندى قولعا الىنا باستادى. وتكەن جىلى وبلىستاعى شالعيا, موناقا سۋ قويمالارىن رەتكە كەلتىردىك. سول ارقىلى «ميراس», «يسمايىل» شارۋا قوجالىقتارى جەمشوپ بازاسىن جاساۋ, كارتوپ, ءسابىز ءوسىرۋدى, ت.ب. جۇمىستاردى قولعا الدى. بۇلار اۋىل شارۋاشىلىعىن ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىنداعى العاشقى قارلىعاشتار دەسەك تە بولادى. ماقسات – وسىنداي شارۋاشىلىقتاردىڭ قاتارىن كوبەيتۋ. وبلىستا ەت, ءسۇت كومبيناتتارى جوق. مال باسى بارشىلىق. ەندەشە, نەگە اتالعان كومبيناتتاردى قۇرىپ تاستاماسقا؟ نە كەدەرگى, قانداي قولبايلاۋ بار؟ مىسالى, ەت كومبيناتىن تۇراقتى تۇردە قامتاماسىز ەتىپ تۇرۋعا كەپىلدىك بەرەتىن ارنايى مال بورداقىلاۋ الاڭى بولۋ كەرەك. ال مۇنداي الاڭ سالۋ ءۇشىن ونىڭ تۇراقتى جەمشوپ بازاسىنىڭ بولۋى تالاپ ەتىلەدى. دەمەك بىرىمەن-ءبىرى بايلانىستى شارۋالاردى رەتتەۋىمىز قاجەت. ءسۇت كومبيناتىنا دا وسىعان ۇقساس تالاپتار بار.
وبلىس قۇرىلعان سوڭ, ساراپتاما جاساپ كورگەندە بايقاعانىم, الەۋمەتتىك ازىق-ت ۇلىكتەن ءبىزدىڭ وزىمىزدە 1 سۇرىپتى بيداي ۇنى, 1 سۇرىپتى نان جانە سيىر ەتى عانا وندىرىلەدى ەكەن, قالعانىنىڭ ءبارىن باسقا جاقتاردان اكەلەدى ەكەنبىز. سونى ايتقانىم ەسىڭىزدە قالعان عوي. بۇل باعىتتا ىزدەنىستەر بار, بىراق ءالى ناقتى وزگەرىس بولا قويعان جوق. پرەزيدەنت اۋىلدىڭ جاعدايىن, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ تۋرالى ناقتى تاپسىرمالار بەردى. قازىر بۇل باعىتتا 2,5 پايىزدىق جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر بەرىلەدى. وبلىس قۇرىلعان سوڭ, «قازاگرو», «دامۋ», ت.ب. نەسيەلىك كومپانيالار وسىندا كەلدى. دەمەك شارۋالارعا نەسيە الۋ, راسىمدەۋ جەڭىلدەدى. كاسىپكەرلەرىمىز جەڭىلدىكتى نەسيەلەر الۋ ارقىلى الگىندە ايتقان ەت, ءسۇت كومبيناتتارىن قۇرۋدىڭ العىشارتتارىن جاساپ جاتىر. قولعا الىنعان ناقتى جوبالار تۋرالى ايتار بولسام, جاڭاارقا اۋدانىندا «قايىپ» شارۋا قوجالىعى قۇنى 1,5 ملرد تەڭگە تۇراتىن 5 مىڭ باسقا ارنالعان بورداقىلاۋ الاڭىن سالىپ جاتىر. ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ اۋماعىندا «يسمايىل» شارۋا قوجالىعى سۋ ۇنەمدەگىش تەحنولوگيانى پايدالانۋ ارقىلى 400 گەكتار جەردە جەمشوپ داقىلدارىن, كارتوپ پەن كوكونىستەردى ءوسىرۋ جوباسىن باستادى. جوبانىڭ قۇنى – 1,2 ملرد تەڭگە. جەزقازعان قالاسىندا بۇرىن وندىرىلگەن نەمەسە سىرتتان اكەلىنگەن كوكونىس ساقتايتىن قويما دا بولماعان عوي. سوندىقتان قازىر «سامادي-2030» جشس سىيىمدىلىعى 5 مىڭ توننا بولاتىن, قۇنى 1,2 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن زاماناۋي كوكونىس ساقتاۋ قويماسىن سالىپ جاتىر. «احتياموۆ» جەكە كاسىپورنى تاۋىق ەتى مەن جۇمىرتقاسىن ءوندىرۋدى ۇلعايتا ءتۇستى. مۇندا جىلىنا 1 000 توننا قۇس ەتى وڭدەلەدى جانە جىلىنا 20 ملن دانا جۇمىرتقا شىعارىلادى. ساراپتاپ كورسەك, «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى بويىنشا جالپى سوماسى 4,6 ملرد تەڭگەگە 558 ءوتىنىم كەلىپ تۇسكەن بولسا, سونىڭ 3 ملرد تەڭگەدەن اساتىن 423 ءوتىنىمى ماقۇلدانعان ەكەن. ورتاشا نەسيە بەرۋ سوماسى – 7,8 ملن تەڭگە. بۇل وبلىسىمىزدا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىرۋدىڭ بىرقالىپتى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايعاقتايدى. ۇلىتاۋ وبلىسىندا ءداستۇرلى مال شارۋاشىلىعى كەڭىنەن دامىعاندىقتان, نەسيەلەندىرۋدىڭ 90%-ى مال شارۋاشىلىعىنا باعىتتالعانى دا تۇسىنىكتى. وسى ەكى جىلدىڭ ىشىندە شارۋالارىمىز 1 200 سيىر, 3 900 جىلقى, 900 قوي ساتىپ الىپتى.
جوعارىدا اتالعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ەسەبىنەن كارتوپ پەن كوكونىس, قۇس ەتى جانە جۇمىرتقا بويىنشا وبلىستىڭ ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋى 30%-عا ۇلعايادى.
– شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى رەتىندە باعالانادى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ رەتى قالاي؟
– نارىقتىق ەكونوميكاعا قالاي جول اشىلدى, مىنە, سودان بەرى مەملەكەت تاراپىنان شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا بارىنشا قامقورلىق جاسالىپ كەلەدى. وبلىستىڭ جۇمىسقا قابىلەتتى تۇرعىندارىنىڭ ءاربىر بەسىنشىسى, ياعني 155 مىڭ ادام كاسىپكەرلىك سالاسىندا ەڭبەك ەتەدى. جىل ساناپ كاسىپكەرلىك قاناتىن جايىپ كەلەدى. بۇعان بىلتىر عانا وسى باعىتتا وبلىس بويىنشا جاڭادان 69 نىسان اشىلعانى دالەل. ناقتىلاپ ايتقاندا, جەزقازعاندا – 32 , ساتباەۆ قالاسىندا – 19, قاراجالدا – 4, جاڭاارقا اۋدانىندا – 11, ۇلىتاۋ اۋدانىندا 3 نىسان اشىلعان. بۇل 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 26 پايىزعا ارتىق. كاسىپكەرلىكتىڭ وبلىستاعى دامۋ دەڭگەيىن بولشەك تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى 2024 جىلدىڭ قاڭتار – مامىر ايلارى بويىنشا 39,3 ملرد تەڭگەنى قۇراپ, 4,3 پايىزعا وسكەنىنە قاراپ تا باعامداۋعا بولادى. سونداي-اق وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا وندىرىلگەن ءونىم كولەمى 232 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, ياعني 32 پايىزعا ءوستى.
«دامۋ» قورى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قولداۋ مەن دامىتۋ ماقساتىندا «2021–2025 جىلدارعا ارنالعان كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جونىندەگى ۇلتتىق جوبا» شەڭبەرىندە 2023 جىلى جالپى سوماسى 19,3 ملرد تەڭگەگە 378 جوبا قارجىلاندىردى. سونىمەن قاتار جوعارىداعى كورسەتىلگەن باعدارلاما اياسىندا 2024 جىلى مامىر ايىنداعى كورسەتكىش جالپى سوماسى 6,6 ملرد تەڭگەگە جەتىپ, 233 جوبانى قۇرادى. بۇدان بولەك, 2023–2024 جىلدارعا كاسىپكەرلەرگە 550 ملن تەڭگە گرانت تۇرىندە قولداۋ كورسەتىلدى, «جاستارعا ارنالعان شاعىن نەسيە» باعدارلاماسى اياسىندا 545 ملن تەڭگە تولىعىمەن يگەرىلدى.
مۇنى ايتىپ وتىرعانىم, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا كورسەتىلىپ جاتقان قامقورلىق ودان ءارى جالعاسىن تابادى. دەمەك وبلىس ەكونوميكاسىنداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دەڭگەيى ارتا تۇسەدى. بۇل دا – سايىپ كەلگەندە, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ جولدارىنىڭ ءبىرى.
– وڭىرگە ينۆەستيتسيا, اسىرەسە شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋ جاعى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟ ۇلىتاۋعا شەتەلدىكتەر ينۆەستيتسيا سالۋعا سونشالىقتى مۇددەلى ەمەس ەكەن دەگەن دە ءسوز بار. بۇل قانشالىقتى راس؟
– وبلىس ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. بيىلعى العاشقى جارتىجىلدا 77,4 ملرد تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا سالىندى, مۇنىڭ 90%-ى – جەكە سەكتوردىڭ ۇلەسى, ءوسىم 17%-دى قۇرادى. دەگەنمەن جاۋاپتى سۇراقتىڭ كەيىنگى بولىگىنەن باستايىن. قازىر وبلىستا شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن, جالپى قۇنى 560 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 3 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل قانداي جوبالار؟
ءبىرىنشىسى – وسى جىلدىڭ قاراشاسىندا ىسكە قوسىلاتىن, قۇنى 35 ملرد تەڭگە بولاتىن جەزقازعان جانە ساتباەۆ قالالارىن قامتيتىن جەل ەلەكتر ستانساسى. ستانسا پايدالانۋعا بەرىلگەندە 50 تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلادى. قالعان ەكى جوبانى تاعى دا قىتايلىق ارىپتەستەرىمەن بىرگە «تەحنوگرۋپپسەرۆيس» كومپانياسى جۇرگىزىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبىرى جاڭاارقا اۋدانىندا قۋاتى 3,4 ملرد كيلوۆاتت/ساعات قۇرايتىن جەل ەنەرگەتيكالىق ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى بولسا, ەكىنشىسى – جەل ەنەرگەتيكالىق ستانسالارى مۇنارالارىنىڭ مەتالل كونسترۋكتسيالارىن وندىرەتىن جەزقازعان قالاسىنداعى سالىنىپ جاتقان زاۋىت. وسى جوبالاردى ىسكە اسىرعاننان كەيىن 300-گە جۋىق جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلادى. بۇل وبلىس ەكونوميكاسىن ارتاراپتاندىرۋعا جانە وبلىستا عانا ەمەس, جالپى ەل بويىنشا «جاسىل» ەكونوميكانى دامىتۋعا ۇلكەن سەرپىن بەرەدى.
وبلىس ەكونوميكاسىنا شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋعا بىزدەگى لوگيستيكانىڭ سىن كوتەرمەيتىن جاي-كۇيى كەرى اسەر ەتەتىنىن اشىق ايتۋعا ءتيىسپىز. تاسىمال شىعىندارى وتە قىمباتقا ءتۇسىپ كەتەدى. جولداردىڭ جاعدايى ناشار. بۇدان وزگە دە فاكتورلار بار. مىسالى, قىتاي كاسىپكەرلەرى گاز پايدالانۋ ارقىلى جۇمىس ىستەيتىن جەزقازعان, ساتباەۆ قالالارىنا ورتاق جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىن سالۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتتى. بىراق بىزدەگى گاز تاپشىلىعى بۇعان مۇمكىندىك بەرمەدى. باسقاشا ايتقاندا, شەتەلدىك كومپانيالار تاراپىنان قىزىعۋشىلىق جوق ەمەس, بارشىلىق. بىراق جەمە-جەمگە كەلگەندە, ەسەپ-قيساپ جاساعاندا سالعان ينۆەستيتسيانىڭ اقتالمايتىنىن بايقايدى دا, كەرى قايتۋعا ءماجبۇر بولادى. بىزگە لوگيستيكانى بارىنشا جىلدامداتىپ جاقسى جولعا قويماساق, بولمايدى.
ال جەرگىلىكتى ينۆەستيتسيا تارتۋ ارقىلى بىرنەشە جوبا ىسكە قوسىلىپ, ەندى ءبىرى كەزەگىن كۇتىپ تۇر. بيىلدىڭ وزىندە جالپى قۇنى 27 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 15 جوبا ىسكە قوسىلادى. سونىڭ ناتيجەسىندە 900-دان اسا جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى.
– لوگيستيكا تۋرالى ايتىپ قالدىڭىز. وسى تاقىرىپتى تەرەڭدەتە تۇسسەك. جەزقازعان – قىزىلوردا, جەزقازعان – قاراعاندى, جەزقازعان – ارقالىق باعىتىنداعى اۆتوجولداردى قازىرگى زامانعى تالاپتارعا ساي ەتىپ كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان قانداي تابىس اكەلۋى مۇمكىن؟
– ۇلىتاۋ – ەلىمىزدىڭ 6 وبلىسىمەن شەكارالاس جاتقان وبلىس. وسىنىڭ ءوزى بىزگە كوپ مۇمكىندىك بەرەدى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, وبلىس ورتالىعى جەزقازعان كۇنى كەشەگە شەيىن «تۇيىقتاعى قالا» دەپ سيپاتتالىپ كەلدى. جەزقازعان – بەينەۋ تەمىرجولى ىسكە قوسىلعان سوڭ عانا بۇل «اتاۋدان» ءسال-ءپال ارىلعانداي بولدىق, بىراق تولىق ەمەس. بىزدەگى اۆتوكولىك جولدارى قاي باعىتتى الساق تا سىن كوتەرمەيدى. ءبىر قۋانىشتىسى, وبلىستىڭ قۇرىلۋى قانشاما جىلدار بويى جولعا قاتىستى سىرەسىپ جاتقان سەڭدى قوزعادى. ەلدىڭ اۋزىنان تۇسپەيتىن جەزقازعان – قىزىلوردا باعىتىنداعى جولدى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋدىڭ تەندەرى وتكىزىلدى, مەردىگەرلەر ناقتىلاندى. قۇنى 145 ملرد تەڭگە تۇراتىن جوبانى جۇزەگە اسىرۋ قىركۇيەك ايىنان باستالادى. جەزقازعان – ارقالىق باعىتىنداعى جولدا دا جوندەۋ جۇمىستارى بىرقالىپتى ءجۇرىپ جاتىر. قاراعاندى باعىتىنداعى جول الداعى ۋاقىتتا تورتجولاقتى جولعا اينالادى.
جولدار جوندەلگەن سوڭ, جۇك تاسىمالى سىندى قارىم-قاتىناس ارتادى. ءتىپتى جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ باستالۋى دا وبلىسىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا ءوزىنىڭ زور اسەرىن تيگىزەدى. قالايشا؟ مىسالى, جەزقازعان – قىزىلوردا جولىنىڭ قۇرىلىسىنا قاتىساتىن مەردىگەرلەر قازىر ۇلىتاۋ وبلىسىنا كەلىپ تىركەلىپ جاتىر. دەمەك وبلىس بيۋدجەتىنە قوسىمشا قاراجات تۇسەدى. سونداي-اق قۇرىلىس جۇمىسىنا جەرگىلىكتى ماماندار, قاراپايىم جۇمىسكەرلەر تارتىلادى. جولعا قاجەتتى ماتەريالدار دا وزىمىزدەن تابىلىپ جاتىر. ءارتۇرلى قىزمەت كورسەتۋ كومپانيالارى دا قۇرىلادى. ءبىرى جانار-جاعارمايمەن قامتاماسىز ەتسە, ەندى ءبىرى اس-سۋىن ۇسىنادى دەگەندەي.
ال كەڭىرەك ايتاتىن بولساق, اتالعان جول-لوگيستيكالىق جوبالار وبلىس ورتالىعىن باسقا وبلىستارمەن بايلانىستىرىپ قانا قويماي, سولتۇستىك پەن شىعىستان «ترانسكاسپي» حالىقارالىق كولىك باعىتىنا جۇك تاسىمالىن تارتۋعا كومەكتەسەدى, تۋريزم باعىتىنداعى بيزنەستى دامىتۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى, جاڭا ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا جول اشادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ دەموگرافيالىق احۋالى جاقسارۋىنا, جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ قالىپتاسۋىنا زور سەپتىگىن تيگىزەتىنى انىق. ەلىمىزدىڭ شىعىسى مەن باتىسىن, وڭتۇستىگى مەن سولتۇستىگىن جالعاپ جاتقان بۇل جوبالاردىڭ تيىمدىلىگى كوزگە ۇرىپ-اق تۇر, تەك سوعان تەزىرەك قول جەتكىزۋ كەرەك.
– ۇلىتاۋدىڭ التى وبلىسپەن شەكتەسىپ جاتقانىن ايتتىڭىز. سول كورشىلەس وبلىستارمەن بايلانىس جاعى قالاي؟ بىرىمىزدەن ءبىرىمىزدىڭ ۇيرەنەتىنىمىز جوق ەمەس شىعار...
– البەتتە, وتە دۇرىس ماسەلە كوتەرىپ وتىرسىز. پرەزيدەنت اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تاجىريبەسىنەن ۇيرەنۋدى تاپسىردى. ءساتىن سالسا, جاقىن ارادا وبلىستىڭ ءبىر توپ كاسىپكەرىن سول جاققا اپارامىن. بارسىن, كورسىن, ۇيرەنسىن. مۇندا, اسىرەسە, ءسۇت فەرمالارى جاقسى جۇمىس ىستەپ تۇر. ال ءبىزدىڭ دۇكەندەرىمىزدە شەتەلدەردەن كەلگەن ءسۇت ساتىلىپ جاتقانى بەلگىلى. جاعدايدى تۇزەتۋگە مۇمكىندىك بار, ەندەشە, نەگە سونى ىسكە قوسپاسقا؟
سول سياقتى كورشىلەس قوستاناي وبلىسىندا, سونىڭ ىشىندە ارقالىق قالاسىندا ەت كومبيناتى جاقسى جۇمىس ىستەيدى. مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن يگەرۋدە بۇل جاقتا دا جاقسى ىستەر جەتكىلىكتى. ءۇي قۇرىلىسى كومبيناتىنىڭ جۇمىسىنان دا الاتىن ۇلگى بارشىلىق.
وسىلايشا, ىرگەلەس وبلىستارمەن بايلانىستى نىعايتامىز. مىسالى, وبلىسىمىز وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە كوشىرۋ باعدارلاماسىنا ەندى, سونىڭ ناتيجەسىندە 2023 جىلى وڭتۇستىك وڭىرلەردەن وبلىسقا 13 وتباسى قونىس اۋداردى. بيىل دا بۇل باعدارلاما جالعاسىن تابادى.
سونىمەن قاتار ءوڭىردىڭ تۋريستىك الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا باسقا وبلىستارمەن, ءىرى قالالارمەن بايلانىس ارتىپ كەلەدى. وتكەن جىلى شىمكەنت قالاسى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن وڭىرىمىزگە اتالعان قالا ارداگەرلەرىنە تۋريستىك ساياحات ۇيىمداستىرىلدى. بيىل دا بۇل ءۇردىس جالعاسىپ, جۋىردا عانا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ 55 ارداگەرى وڭىرىمىزگە تۋريستىك ساياحاتپەن كەلىپ كەتتى. بۇل قارىم-قاتىناستار ودان ءارى تۇراقتى ارىپتەستىككە ۇلاسىپ, داستۇرگە اينالادى دەپ سەنەمىز. باسقا وبلىستارمەن بايلانىس ورناتۋ, ارىپتەستىكتى نىعايتۋ بويىنشا قادامدار بىرنەشە سالا بويىنشا جۇرگىزىلە بەرەدى.
– ءسوز سوڭىندا جاڭا وبلىستىڭ الدىندا تۇرعان باستى جوسپارلارى تۋرالى بولىسە كەتسەڭىز.
– ەڭ باستى ماقسات – ابدەن توزىعى جەتكەن ينفراقۇرىلىمدى جولعا قويۋ, دامىتۋ. بۇل دەگەنىمىز – ءسوز باسىندا ايتىپ وتكەنىمدەي, اۋىزسۋ, جىلۋ, ەكولوگيا ماسەلەسىن شەشۋ. قازىرگى كەزدەگى بارلىق كۇش-جىگەر, قارجىلىق قۋات وسى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا باعىتتالعان.
ءوڭىر تۇرعىندارىن اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءۇيتاس-ايدوس, قوجامسەيىت سۋتارتقىشتارى قايتا جاڭارتىلادى, جاڭاارقا جانە ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ 12 اۋىلدىق ەلدى مەكەنىندە سۋ قۇبىرى جەلىلەرى سالىنادى.
جالپى سوماسى 264 ملرد تەڭگە قۇرايتىن 227 شاقىرىم وبلىستىق جانە 118 شاقىرىم قالاىشىلىك جانە كەنتىشىلىك جولدار قايتا جوندەلىپ, جاڭعىرتىلادى. ءتىپتى كەيبىر جەرلەردە جاڭادان سالىنۋى دا مۇمكىن. ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ەسەبىنەن جاقسى جانە قاناعاتتانارلىق جاعدايداعى وبلىستىق جانە اۋداندىق ماڭىزى بار اۆتوجولداردىڭ ۇلەسى 98%-عا دەيىن, ال قالاىشىلىك جانە كەنتىشىلىك جولداردىڭ ۇلەسى 90%-عا دەيىن جەتەدى.
ءوندىرىس پەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا قوسا وبلىسىمىز – تۋريستىك الەۋەتكە دە باي ولكە. سوندىقتان 2026 جىلعا دەيىن تۋريزم سالاسىن دامىتۋعا 1,5 ملرد تەڭگە باعىتتايمىز. جەزقازعان قالاسى مەن جاڭاارقا اۋدانىندا قوناقۇي كەشەندەرى, ۇلىتاۋ اۋدانىندا تۋريستىك ورتالىق, « ۇلىتاۋ» ساناتوري ۇلگىسىندەگى 100 ادامعا ارنالعان دەمالىس ءۇيى سالىنادى.
حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا 2026 جىلعا قاراي قورشاعان ورتاعا لاستاۋشى زاتتاردى 31 مىڭ تونناعا دەيىن تومەندەتۋ, گيدرولوگيالىق رەجىمدى جاقسارتۋ, ت.ب. شارالار اتقارۋىمىز كەرەك. ءاربىر سالا بويىنشا دامۋ جوسپارى بار. مۇنىڭ ءبارى « ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ كەشەندى دامۋ باعدارلاماسىندا» ناقتى كورىنىس تاپقان. باعدارلاماداعى جوبالار كەزەڭ-كەزەڭىمەن اتقارىلادى. بۇعان نىق سەنىم بار. ويتكەنى وبلىستىڭ الەۋەتى زور, مۇمكىندىگى مول.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت! ويداعىنىڭ ورايى وڭىنان كەلە بەرسىن!
اڭگىمەلەسكەن –
ابدوللا داستان,
«Egemen Qazaqstan»