تۇركىستان عۇلامالارى

وسى كۇنى قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەميا­سى ورتالىق عىلىمي كiتاپحاناسى مەن ۇلتتىق كiتاپ­حانا قورىندا يسمايىل عاسپىرالىنىڭ  «حودجا-ي سىبيان» اتتى الiپپەسi (باقشاساراي, 1892 جانە 1902), ء«اداب-ي شاركيا ۋا ءاداب-ي عاربيا» اتتى ەستە­تيكا تۋرالى كiتابى (جىلى كورسەتiلمەگەن), «كۋتيب-حانا-ي ءجاديدا» اتتى بيبليوگرافيالىق-انىق­تا­مالىق سيپاتتاعى ەڭبەگi (باقشاساراي, 1902), ء«ماش­ھۇر ءپايتاحلار» اتتى تاريحي-جاعرافيالىق انىق­تامالىعى (باقشاساراي, 1901), «مۋباد-ي ءتاماددان يسلاميان رۋس» اتتى رەسەي مۇسىلماندارى مادەنيەتiنiڭ   تاريحى تۋرالى زەرتتەۋi (باقشاساراي, 1901), «مير الي شەر ناۋاي» اتتى عۇمىربايان وچەر­كi (جىلى بەلگiسiز), «ناسيحات تيببيا» اتتى دارi­گەر­لiك (مەديتسينا) حاقىنداعى جيعان-تەرگەنi (جىلى بەلگiسiز), «تاتار حاياتيدان مەڭ يكنچە كيچا» اتتى كiتا­­بى (باقشاساراي, 1907), «تاريح اعلامات ۋا يحتي­راعات» اتتى iرi تۇلعالار مەن وقيعالار تۋرالى ەڭ­بەگi (جى­­لى بەلگiسiز), «تۇركستان عاليماسى» اتتى عۇلا­ما­لار جونiندە تانىمدىق ەڭبەگi (باقشاساراي, 1900) تۇر.

«حۋكاماي-ي يسلام» اتتى مۇسىلمان فيلوسوفتارى حاقىندا, «حۋكاماي-ي يۋنان» اتتى گرەك فيلوسوفتارى تۋ­رالى ەڭبەكتەرi (جىلدارى بەلگiسiز), «كىرىك ەدي ءحاديس ءشاريف» اتتى جيناعى, «حاتۋنلار ءدۇنياسى» اتتى كiتابى (باقشاساراي, 1905), «كادينلار» (حاتۋن – اتاق­تى ايەل, كادين – جالپى ايەل دەلiنگەن) اتتى كiتا­بى, «كرىلوۆ ءتامسيلاتيدان ءتارجۋمالار» اتتى اۋدار­ماسى, «زوراكي تابيب» اتتى 3 اكتiلi كومەديا­سى, «دار-ۋر-راحات مۋسۋلمانلارى» اتتى كوركەم شىعار­ماسى (مۇنى كەيدە پوۆەست, كەيدە رومان دەيدi) ساقتال­عان. ناقتى ايتۋعا بولاتىن نارسە: وسى ەڭبەكتەر اۋەلگi­دەن قازاقستان جەرiنە جەتكەن (كەيبiر كiتاپتاردا قىزىل­جار­لىق مۇسىلمان ازاماتتارىنىڭ ءمورi باسىلعان), ياعني كi­تاپحانا كەيiن ساتىپ, ياكي اۋىستىرىپ العان دۇنيەلەر ەمەس.

يسمايىل عاسپىرالىنىڭ وسىناۋ وقۋلىقتارى, تانىمدىق كiتاپتارى, اعارتۋشىلىق اۋدارمالارى جانە رەسەيلiك تۇرiك دۇنيەسiندەگi العاشقى ءھام باعىتى جۇيەلi ء«تارجiمان» گازەتi – قايراتكەردiڭ «ورىس مۇسىلماندىعى», «ورىس – شىعىس كەلiسiمi» ەڭبەكتەرiندە ايتقان ارمان-مۇددەسiنiڭ ۇدەسiنەن شىققانىن كورسەتەدi.

وسى مۇرانىڭ ىشىندە «تۇركiستان عۇلاماسى» («تۇركستان عاليماسى. تۋركستاندا ەتيشiن عافان ۋا ما­شايىق دين باعزالارى», باقشاساراي: ءتارجiمان, 1900) ەڭبەگىنىڭ ورنى ەرەكشە. اتالعان كiتاپتىڭ العى­سوزiندە اۆتور: «بiز تۇركiستاندا تۋىپ-وسكەن عۇلامالار تۋرالى بiلمەيمiز. كەيبiرەۋلەر «مۇنىڭ كەرەگi نە؟» دەپ قارايدى. وقىعان ازامات بۇلاي دەمەسە كەرەك. سول ءۇشiن تۇركiستان مەن ماۋرەناحردا تۋعان اتاقتى اتا-بابامىز تۋرالى مالiمەت بەرۋدi كوزدەدiك. ەۋروپا عىلىمى ءوسiپ-وركەندەدi, بiز قالىپ قويدىق. سوندىقتان كەمiستiكتi تولتىرىپ, ماعلۇمات بەرۋدi قالادىق», دەپ جازادى. وكىنىشكە قاراي, بۇل ەڭبەك وسى كۇنگە دەيىن عىلىمي اينالىمعا ەنبەگەندىكتەن, ۇلى اعارتۋشى توپتاستىرعان تۇلعالاردى ءجيى-ءجيى ەسكە سالۋ – پارىز.

 

تۇركiستاننىڭ اسا بiلگiرلەرi

شاح ناعىشباند

شايىح نادجiمەددين كۋبرا

عابدۋل حالىق عاجداۋاني

عالي راماديني بۇحاري

عازيز ءناسiفي

شايح يبراگيم ءباداحشاني ءناحشاباندي

شايح ماسعۇت بۇحاري

مۋاياددين جۇمدي

ءماۋلانا شايح ساددريدين كۋنۋي

 

Iزباسارلارى

ابiلقاسىم ءمۇحامماد بين عۇمار ءاززامحاجاري

ءماۋلانا كاشiعي ءسابزاۋاري

ءماۋلانا جاماليددين ءابۋ عابدۋللا ءبالحي

ءماۋلانا شايىح شاعابۋددين

ءابۋللاياس سامارقاندي

ءابي حافاس عۇمار ءانناسفي

يمام ءابۋمانسۇر ماتريدي

ءماۋلانا شايىح عالي ءاس-سامارقاندي

ءابۋ حافيز عۇمار بين ىسحاح بين احماد ءال-عازناۋي

حافيزۋددين ابۋلباراكات عابدوللا بين احماد بين ماحمۇت ءان-ءناسفي

 

تۇركiستاننىڭ اتاقتى حاديستانۋشىلارى

ءابۋ عابدۋللا مۇحاممەد بين يسماعيل ءال-بۇحاري

مۇحاممەد بين عايسا تەرمەزي

يبراھيم شاكيستاني

ءابۋ عابدۋراحمان احماد بين شۇعايىپ ءان-ءناساي

يسماعيل بين ءمۇسiلiم شاكاني

يمام احمەد بين حاننبال

ءابۋ مۇحامماد عابدۋللا بين عابدراحمان ديرامي

ءابۋ باكiر شاشي (تاشكەندي)

ءابۋ باكiر احمەد بين مۇحاممەد ءال-حورەزمي

 

تۇركiستاندا تۋعان ءسوز ونەرi بiلگiرلەرi (يدەولوگتەر)

ءابۋ مانسۋر ماتريدي

ءماۋلانا باحاي حورەزمي

ءابۋليلياس سامارقاندي

ءماۋلانا عابدۋللا بين ماسعۇت بۇحاري

عابدۋللا بين عۇمار بين عايسا ابۋ سايد ءدابۋسي

سادرۋ شاريحا عابدۋللا بين ماسعۇت ھارۋم

ءامiر كاتiپ يبن عۇمار ءال-عاميدي

 

تۇركiستاننىڭ ادەبيەت عالىمدارى

ءابۋ ناسىر يسماعيل بين ءال-حامادي ءال-جاۋھاري

سيراجدين يۋسۋپ اسكاكي

عۇلاما ماحمۋد عازناۋي

ءابۋ عابدۋللا مۇحاممەد بين عالي تەرمەزي

ءابۋ يبراھيم فارابي

ءماۋلانا حاسان ءسابزاۋاري

راشيددين ۋتۋات ءبالحي

ناسىر بين عابدۋساعيت بين عالي ءال-ماتارازي

ابiلقاسىم ءبالحي

 

تۇركiستاننىڭ اتاقتى شايىرلارى

حاكiم ءساناي عازناۋي

شاح باداحشاني

ساعير فاريابي

فاتاۋل حورەزمي

كامالاددين جۇماندي

شاۋكات بۇحاري

سۇلتان حۇسايىن بايعارا

عالي شير ناۋاي

اسiرەددين احاستاكي

سەيفۋددين ەسفاراني

ماقتۇمقۇلي

ءماۋلانا لۇتفي

ءابۋلفاتتاح ءباستي

ءامiر حۇسراۋ ءداحلاۋي

مۇحاممەد ساليح

 

تۇركiستاننىڭ حاكيمدەرi مەن تابيپتەرi (دارiگەر-ەمشi)

يبن سينا

فارابي (مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين ۋزلاح

بين تارحان) اتى ءابۋناسىر

حوجا فاحرەددين بين ءاۋحادي ءسابزاۋاري

حاكيم ءازراحي مارۋاي

بادرەددين سامارقاندي

ءناجيبۋددين ءابۋ حاما سامارقاندي

عابدرامان ءال-حاسان ءال-حاتان ءال-مارزاۋي

ءابدi يبراھيم گۋرگاني

شاريف شارافۋددين

ابۋلعابباس احمەد بين تابيپ سارحاجي

 

تۇركiستان عارىششىلارى (استرونوم)

ءابۋ ماحشار ءبالحي

مۇحاممەد بين مۇسا ءال-حورەزمي

احمەد بين عازير فارعاني

مۇحاممەد بين مۇحاممەد جاعميني

ءماۋلانا عالي قۇسشى

شامسۋددين سامارقاندي

ءاۋلات شاح تەمۋردەن ۇلىعبەك

مۇحاممەد حوجاندي

عالي يبن ماجۋر جانە ونىڭ ۇلى ابۋلحاسان

عابدۋللا بين ساعيل ءال-فارعاني

ءابۋ رايحان ءال-بيرۋني ءال-حورەزمي

 

تۇركiستاندا تۋعان تاريحشىلار مەن جاعرافياشىلار

عياسۋدين مۇحاممەد

حافيز ابرۋ

جامالەدين عاتاۋللا نيزابۋري

ءابۋ ساعيت سامعاني ءال-مارۋازي

احمەد بين ات-تابيپ اس-سارحي

عالي قۇسشى

عابدۋرازاح سامارقاندي

ءابۋ جاعپار مۇحاممەد مۇسا ءال-حورەزمي

ءمىر عابدۋلكارiم بۇحاري

 

تۇركiستاننان شىققان يسلامنىڭ فيكح (شاريعات تۋرالى iلiم) عۇلامالارى

ءابۋ ماتفاح بالحي

كاكiم اس-شايد ءابۋل فازىل مۇحاممەد

بين مۇحاممەد احمەد ءال-مارۋا

ءابۋل قاسىم سافار بالحي

ءشامسۋل يما ساراحي

فاحرۋددين عالي يازداۋي

بۋرحانيددين ءمىر عاناني

ءنادجۋمۋددين ءابۋ حافيز عۇمار

بين ماحمۇت احمەد ءان-ناسفي

زەينۋددين گاتابي بۇحاري

 

مiنە, ايگىلى تۇلعالار تiزiمiنەن يسمايىل عاسپى­رالىنىڭ قانشاما iزدەنگەنiن بايقاۋعا بولادى. اعارتۋشى ەسiمدەردi قۇرعاق اتاماي, بۇلاردىڭ نەندەي iس اتقارعانىن جانە شىعىس عىلىمىندا قانداي ورنى بارىن جازدى. «ورىس مۇسىلماندىعىندا» ايتقانداي, ي.عاسپىرالى تۇرiك جۇرتىنا قارىشتاي دامۋعا نەگiز, ياكي قۇنارلى توپىراق بارىن جاقسى اڭعارعان.

حح عاسىر باسىنداعى ءجاديت مەدرەسەلەرىندە اعارتۋشىنىڭ «تۇركiستان عۇلاماسى» سىندى تانىمدىق ەڭبەكتەرi وقۋعا ۇسىنىلعان. ارينە, تىزىمدەگى تۇلعالاردىڭ ەلەۋلى بولىگى تاۋەلسىز وزبەكستاندا ءبىرشاما زەرتتەلىپ-زەردەلەنگەن. تۇركى دۇنيەسى وسى باستامانى جۇيەلى كەڭەيتۋگە مۇددەلى بولۋعا ءتيىستىمىز. ويتكەنى بۇل – جاديتشىلدەر اماناتى, تاريح اماناتى.

وزدەرىڭىزگە ءمالىم, ابايعا دەيiن دە, ودان كەيiن دە قازاق وقىعاندارى وزiنە ەتەنە شىعىستى مەڭگەرۋگە ۇمتىلعان, يسلام قايتا ورلەۋىنىڭ ءۇزiلiپ قالعانىنا وكiنiش بiلدiرگەن. عىلىمنىڭ ەكi دۇنيەگە دە قاجەتتiگiنە يمانى سەنگەن. مۇنى اباي: «عىلىمسىز احيرەت تە جوق, دۇنيە دە جوق. عىلىمسىز وقىعان ناماز, تۇتقان رۋزا, قىلعان قاج ەشبiر عيبادات ورنىنا بارمايدى», دەپ تۇيiندەگەنi ءمالiم. يسمايىل عاسپىرالى اتاعان عۇلامالاردىڭ بارلىعى دەرلiك دiن مەن عىلىمدى اجىراتىپ قاراماعاندار, ياكي بiرجاقتىلىق ويى­نا دا كiرiپ شىقپاعاندار ەدi. دالiرەك ايتساق, دiنگە اقىلمەن كەلگەندەر-تiن. شاكارiم قاجى قۇدايبەردi ۇلى:

«تازا اقىلمەن تاپپاعان دiن –

شىن دiن ەمەس, جىندىلىق»,

دەيدi. سونىمەن بiرگە وسى ويشىل اقىن بiرجاق­تىلىققا ۇرىنعان زامانداس «دiندارلار مەن وقى­عانداردىڭ» قاتەلiگiن ءدوپ كورسەتەدi:

«مولدالاردان دiن سۇراساڭ,

ساندىراقتاپ ساندالار.

پانشiلەرمەن باس قۇراساڭ,

جان, قۇداي جوق, دەر تۇراق.

بiز حاقيقات ەلەگiنە

وسى ەكەۋiن ەلەسەك,

تۇككە تۇرماس كەرەگiڭە,

ەكەۋi دە قالجىراق».

مۇسىلمانشا دا, ورىسشا دا, ەۋروپاشا دا وقىعان ءھام تۇركى دۇنيەسىنە جاڭعىرۋدىڭ نە ەكەنiن دالەلدi سوزبەن دە, iسپەن دە كورسەتە بiلگەن يسمايىل عاسپىرالى حاقىندا الاش ارىستارى iلتيپاتپەن جازدى. ول تۋرالى ءاليحان بوكەيحان «تاريح جولىنداعى مۇسىلمان باسشىسى» دەسە, مiرجاقىپ دۋلات ۇلى «رۋسيا مۇسىلماندارىنىڭ ۇستازى, ولاردىڭ جاقسى­لى­عىنا سۇيiنگەن, جامان­دىعىنا كۇيiنگەن جاناشىرى» دەپ باعالادى. تاۋەكەل دەپ, قازاقتا تۇڭعىش جۋرنال اشقان مۇحامەدجان سەرالين: «بiز بۇرىن جانسىز ءولi كەۋدە ەدiك, گاسپرينسكي بiزگە جان بiتiردi, ءولi دەنەگە ۇرىق كiرگiزدi, سونىڭ ءۇشiن ونى بiز ەشبiر زاماندا ۇمىتاتۇعىن ەمەسپiز», دەدى. ال حايرەتدين بولعانباي كۇللi تۇرiككە ورتاق وسى قايراتكەر ەسiمiمەن تۋعان تاريحقا, تiلگە دەگەن سۇيiسپەنشiلiك ۇعىمىنىڭ پارا-پار ەكەنiن جانە ول ءار ءميللاتتiڭ كوشباسشىلارىن شىعارۋعا مۇرىندىق بولعانىن جازدى. جاديتشىلدىكتى ماحمۇدقوجا بەحبۇدي, ءمۇناۋار قاري, مىرزا ءسيراجا, قاشيم شايىق, ابدۋراۋف فيترات, حامزا نيازي, فاحريددين ءراجي, ابدۋقادىر شاكۇري سەكىلدى وزبەك زيالىلارى دا قولداپ, بارىنشا جانداندىرعان.

ءبىر ەلەۋلى وقيعا: اقاڭداردىڭ ۇستازى, ءىرى اعار­تۋشى ىبىراي التىنسارى «قازاق حرەستوماتيا­سى» شىققاندا, وسى ەڭبەگىنە اۆتوگراف جازىپ, پوشتامەن ي.عاسپىرالىعا جولداعان. بۇل مۇرا اعارتۋشىنىڭ باقشاسارايداعى مۇراجايىندا ساقتاۋلى تۇر.

اقىن ءماشھۇر ءجۇسiپ تە جاديتكە بۇيرەگى بۇرىپ, ي.عاسپىرالىنىڭ ء«تارجىمان» گازەتىن جازدىرتىپ, وقىپ تۇرعان. عۇلاما «سارىارقانىڭ كiمدiكi ەكەندiگi» كiتابىندا:

ء«ار جۇرتتار قىلعان نۇسقا باسپاسىنا,

قىلۋعا اۋىزبiرلiك باس-باسىنا.

وزiڭمەن ىڭعايلاس جۇرتپەن بiرiك,

پۇل بەرسە, بۇرما مويىن باسقاسىنا»,

دەپ جازدى. ىڭعايلاس, مۇددەلەس جۇرت – تۇركى دۇنيەسى, ال رۋحاني سەرپىن – مىڭجىلدىق مۇرا مەن ونى ۇلت قاجەتىنە لايىقتى جاراتۋدى ويلاعان تۇلعالار (اعارتۋشىلار, جاديتشىلدەر, الاش زيا­لىلارى) ەدى. ماشەكەڭ ەلدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە ۇمىتپەن قاراپ:

«ەر بولسىن ۋاعداسىن بۇزبايتۇعىن,

الدانىپ سىي-قۇرمەتكە قىزبايتۇعىن.

پايداسىن ءميللاتiنiڭ تۇگەل ويلاپ,

جۇرت قامىن تۇپتەن تارتىپ قوزعايتۇعىن»,

دەدى. الەمدىك, ەلدىك, وڭىرلىك بەرەكە-بىرلىك تۇرعىسىنان بۇل وي قازىر دە كوكەيكەستى.