ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوناۋ 90-جىلداردىڭ باس كەزىندە ادەبيەتىمىزگە ءبىر توپ تالانتتى جاس كەلدى. قوعامدىق فورماتسيانىڭ اۋىسۋى الدىندا تۇرعان كۇردەلى شاقتا «جىل كەلگەندەي جاڭالىق سەزىندىرىپ» كەلگەن وسى بۋىننىڭ ىشىندە جازۋشى, فيلوسوف ديدار امانتاي ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. ۇلتتىق كوكجيەكتى الەمدىكپەن ەركىن ۇلاستىرا بىلگەن ديدار قالامىنان كلاسسيكالىق فورمادان بولەك شىعارمالار دۇنيەگە كەلدى – جاڭا ءبىر تانىمدار, جاڭا ءتىل, مۇسىرەپوۆشە قيسىندار بولساق, «جاڭا اۋەن» تۋدى.
ادەبيەتكە كەلۋدىڭ اركىمدە وزىندىك جولى بار. ديدار ادەبيەتكە ءاۋ باستان ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەن جازۋشى. ۇلتتىق توپىراعى مىقتى, الەمدىك رۋحاني كەڭىستىكتە ەركىن ءجۇزىپ, مادەني-فيلوسوفيالىق كاتەگوريالارمەن ويلايتىن ول العاش كاسىبي فيلوسوفيالىق ءبىلىم العان قازاق جازۋشىسى. بۇل ءبىلىمى – ونىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ مىقتى ءبىر ىرگەتاسى. جازۋدىڭ تىلسىم الەمىنە دەگەن قۇشتارلىعى, بالكىم, بالا كەزدەن اتاسى قوسىلبەك («تولەۋتاي اقساقالدىڭ نەمەرەسى», «بابالار مەن بالالار», ت.ب.) پەن اجەسى قازيزادان ء(«بىر ۋىس توپىراق», ت.ب.) باستالىپ, ءتۇپتىڭ تۇبىندە دانالىققا قۇشتارلىققا – الماتىداعى اتاقتى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتى تاستاتىپ, قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلوسوفيا فاكۋلتەتىنە الىپ كەلگەن ول العاشقى اڭگىمە-نوۆەللالارىن ستۋدەنت كەزىندە جازا باستاپتى. بۇل فاكۋلتەت جازۋشى بولۋدى ماقسات ەتكەن تالانتتى جاستىڭ, ءبىر ەسەپتەن, دۇنيەتانىمدىق ىرگەتاسىن قاتايتىپ, ءبىلىم اياسىن كەڭەيتەتىن, ءار وقيعا-قۇبىلىستىڭ ءمانىن, ءومىر ءمانىن ۇعىنۋعا ۇمتىلۋ داعدىسىن ەگەتىن بولۋى كەرەك, ال ۋاقىتتى سەزىنۋى ەرەكشە. تۋعان ادەبيەتىڭ بار, الەم بار, وزىڭە دەيىنگى جاقسى ۇلگىلەردى وقي, سىڭىرە, زەردەلەي كەلە وزگەشە جازۋعا سانالى تۇردە وسى كەزدە بەل بايلاعانداي. بالكىم, سوندىقتان دا ونىڭ شىعارماشىلىعى – «كوز الدىمىزداعى قوعامنىڭ كەسكىن-كەلبەتى, نيتسشە ايتىپ, ەنگەلس قوستاعان مەتافورا ءتارىزدى, كوشە كەزىپ جۇرگەن ۋاقىتتىڭ سانامىزدا قالىپتاسقان وبرازى, ەنشىمىزدەگى مەزگىل, وسى شاق, باسىمىزداعى تۇرمىس-جاعداي, داۋرەن, وي-سانامىز قابىلداعان مودۋل, بىلايشا ايتقاندا, كەزەڭ كورىنىسى, ءداۋىرىمىزدىڭ كەيپى».
«مايداقوڭىر» كىتابىنىڭ – «P.S. Post Skriptum» العاشقى بلوگى ون جەتى نوۆەللادان تۇراتىن جانە باسقا دا قاي-قايسىسىنان زيالىلىق ەسىپ, وقىرمان جانىنا جارىق تۇسىرەتىن اڭگىمەلەرىندە «كوشە كەزىپ جۇرگەن ۋاقىتتىڭ» ساناداعى بەينەسى بار – ۋاقىت اتموسفەراسى, زامانداستارىنىڭ اڭسار-مۇراتتارى سونداي ءبىر بەكزاتتىقپەن بەينەلەنەدى. جازۋشى كەيىپكەرلەرىمەن بىرگە شىلدەدە ىستىق قالادا, تاۋلى-تاستى, «قاسقىر قۇيرىق قاراعايلى» ورماندا ءومىردىڭ ءاربىر ءساتىنىڭ قايتالانباستىعىنان ءمان-ماعىنا ىزدەپ, نەبىر سەزىمدەر مەن سەزىنۋلەر, كۇتپەگەن فينالدار مەن تۇجىرىمدار كالەيدوسكوبىندا اينالادى; وقىرمان ولار – مىنا دۇنيە-جارىققا شىڭعىرىپ كەلىپ, شىرقىراپ كەتەتىن پەندەلەردىڭ جان دۇنيەسىندەگى ارپالىستاردى, كۇردەلى قارىم-قاتىناستاردى, قۋانىش, وكىنىش, جەڭىس پەن جەڭىلىستەرىنىڭ ءدامىن بىرگە سەزىنەدى.
ديدار جازۋدىڭ بيىك شىڭى – پوەتيكالىق پروزا دەپ ەسەپتەيدى. پوەتيكالىق پروزاداعى ىشكى (استار) ويدىڭ بەينەلىلىگى اۆتور وي-سەزىمىنىڭ اشىقتىعىنان تۋىندايدى, ونى جەتكىزۋدىڭ نەگىزگى فورماسى اۆتورلىق دىلدىك-پالساپالىق سەنتەنتسيالاردىڭ كۇردەلى ءمان-تۇجىرىمدامالارى بولىپ شىعادى. دۇنيە-عالام مەن ونداعى ادامنىڭ بولمىسىن قارا ءسوزدى جىرعا اينالدىرا زەردەلەيتىن جانە ەركىندىكتى سۇيەتىن اۆتور – وقىرمانعا باعىت-باعدار سىلتەمەي, جول كورسەتپەي, اقىل ايتپاي, كەڭەس بەرمەي, تاربيەلەمەي, كەرىسىنشە, بوستاندىق, ەركىندىك, قالاۋ قۇقىن العا تارتۋدى ماقسات ەتەدى. وقىرمانىن مۇڭعا بولەي وتىرىپ ىزگىلىككە, جاقسىلىققا, جارىققا جەتەلەيدى.
ديداردىڭ وقىرمان كوكجيەگىن ۇلعايتىپ, كەڭىستىگىن اشاتىن ماتىندەرى مۋزىكا سياقتى. باسى ارتىق ەشتەڭە جوق, ماتىندەر تىعىز, وتە تىعىز, ء«سوز – ناقتى, سويلەم – ىقشام, ارەكەت – انىق». قورعاسىنداي اۋىر ويلاردى قاۋىرسىنداي جەڭىل, كۇردەلى دە قاراپايىم جەتكىزەتىن «مايداقوڭىر» كىتابى دا جازۋىنداعى ءارتۇرلى ستراتەگيالاردى باعامداتادى. ءبىر اتاپ ايتارلىعى, ديدار شىعارماشىلىعى – اشىق شىعارماشىلىق, ول ءوزىنىڭ ەسسەلەرى مەن سۇحباتتارىندا, ءتىپتى كوركەم شىعارمالارىندا وسى ستراتەگيالارىنا, ءوزىنىڭ جازۋ تەحنولوگياسىنا جول نۇسقايدى. مۇنىڭ ءوزى كەي-كەيدە ءسىز تۇيگەن, وزىڭىزشە ۇققان ماعىنالاردىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىرادى. سوسىن ءسىز بيىككە تالاپتانعان ولەرمەن الپينيست سياقتى ءوزىڭىز دىتتەگەن شىڭعا شىعۋعا قايتا قامداناسىز. ويتكەنى ديدار شىعارماشىلىعى كوزگە ۇرمايتىن پالساپالىق قۇرىلىمىمەن جانە جاسامپاز سۇحباتتاستىق سيپاتىمەن دارالانادى – كوركەم ءسوز بەن فيلوسوفيانىڭ سيمبيوزى. ەندى «كوزىڭنەن اينالدىم».
ءسابيدىڭ توپ-توپ باسىپ شىعىپ, ەڭ سوڭىندا ك ۇلىمسىرەگەن اياۋلى جۇزىمەن قاراعانىنا دەيىن توقتاۋسىز ءتۇسىرىپ تۇرعان وبەكتيۆ. وسى وبەكتيۆتە – ءبىر مەزگىلدەگى قات-قابات سەزىم, قات-قابات احۋال, قات-قابات وي, قات-قابات تاريح. وقيعالار, ەگەر ونى وقيعا دەپ ايتۋعا كەلسە, ءوتىپ جاتقان قيمىل-قارەكەتتەر وپەراتور وبەكتيۆىنە ءتۇسىپ تۇر. جانە بۇل جانسىز كادرلار ەمەس, وتە جاندى, ءدىلى, تاريحى بار كادرلار. بۇگىنگى كۇردەلى ادام جانىنىڭ اۋەنى, ءوز ءتۇپ-تەگىنە دەگەن ساعىنىشى, قان-قازىناسىن ىزدەپ-تابۋ قارەكەتتەرى. بىرنەشە ماعىنالىق قاباتتى اڭگىمەدە ەرەكشە ءبىر اۋەن, عاسىرلار قويناۋىنان جەتەتىن الدەبىر ارحەتيپتەر جانە ۇلتتىق جادى بار. سوندىقتان دا اڭگىمە اياقتالعاندا وقىرمان تۇتاس ءبىر عاسىرلاردان ءوتىپ كەلگەندەي سەزىمدە قالادى. بۇل جالپى ديدار شىعارماشىلىعىنداعى ەرەكشە ءبىر سيپات جانە مۇنى قالاي سەزىنىپ-قابىلداۋ, ارينە, وقىرماننىڭ رۋحاني تاجىريبەسىنە بايلانىستى. اۆتوردىڭ وزىنە جۇگىنسەك, بۇل اڭگىمە – تەكست تۋرالى فيلوسوفيا كورىنىسى. «الەم – تەكست. وپەراتور بالانىڭ كورۋى, كوزقاراسى ارقىلى الەمدى ءتۇسىندىرىپ جاتىر. سونىمەن قاتار «كوزىڭنەن اينالدىم» – پوەزيا, ولەڭ, جىر...». اۆتور شىعارماشىلىعىندا ءار سويلەمدى مۋزىكاعا اينالدىرعان ەستەتيكاسىنىڭ دوپتىگى شىنىندا دا تۇلا بويىڭدى شىمىرلاتادى. قازاق ادەبيەتىنە قانداي جاڭالىقتار اكەلۋگە بولادى دەگەن جولداعى سانالى ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەسى.
ديداردىڭ قورعاسىنداي اۋىر ويلارىنىڭ ءۇپ ەتكەن قاۋىرسىنداي جەڭىل قابىلداناتىنى شىعارمالارىنىڭ اتموسفەراسىنا بايلانىستى. جەكە وقىرماندىق تاجىريبەدەن ايتقاندا, شىعارما اتموسفەراسى تابىلسا سيۋجەت, نەگىزگى ءتىن سانالاتىن تارتىس, وبرازدى ىزدەپ وتىرمايسىز. فيلوسوف جازۋشىنىڭ تانىمىندا «اتموسفەرا – شىعارمانىڭ جانى. كەز كەلگەن ونەردىڭ, ونەرپازدىڭ مۇراتى – سونداي ءبىر نازىك دۇنيە – اتموسفەراعا جەتۋ (وسى تۇستا شامالى ەرتە دۇنيە كەشكەن رەجيسسەر, ديداردىڭ دوسى قايرات سۇگىربەكوۆ سپەكتاكلدەرى دە ەسكە تۇسەدى). اتموسفەرانى ستيل تۋدىرادى. ستيل كوپ وقىپ, كوپ جازعاننان قالىپتاسادى. جازۋ ءۇشىن وقۋ كەرەك. اتموسفەراسىز كىتاپ – ءولى تۋىندى». ول كورىپ جازادى. بولماعان, باستان كەشپەگەن نارسەنى پروزاسىندا جازبايدى. قاھارمانىمەن تانىستىرمايدى, ەشقايسىسىنا مىنەزدەمە بەرمەيدى, ونى قارەكەتىن كورىپ, مىنەز-قۇلقىنىڭ قىر-سىرىنا قانىعىپ, كەيىن ءوزىڭىز تانىپ الاسىز. ديداردىڭ ءستيلى, ۇلتتىق توپىراقتان قۇنار العان بەينەلى كوركەم ءسوزى دە جەكە زەرتتەۋلەردىڭ وبەكتىسى بولۋعا كەرەك. قىسقا نەمەسە ارەدىك جارتى نە ءبىر بەتتى الاتىن سويلەمدەرى ىشكى ىرعاققا قۇرىلادى. بۇل رەتتە ول كوركەم دە باي ءتىلىمىزدى تۇرلەندىرىپ, جاڭا ماعىنا بەرىپ تە كوركەيتە تۇسەدى.
قوعامنىڭ تسيكلدىك دامۋ جولىنا قاراعاندا, ونەردە, ياعني ادەبيەتتە دە ساپالىق وزگەرىستەر شامامەن وتىز-ەلۋ جىل اۋقىمىن قامتيدى ەكەن («ەلۋ جىلدا ەل جاڭا»). ديدار رۋحتاس دوسى ءامىرحان بالقىبەك تۋرالى «مەن كورگەن ەنكيدۋ» («گيلگەماش» ەپوسىنىڭ كەيىپكەرى) ەسسەسىندە «مەنىڭ العاشقى اڭگىمەلەرىمدى تروللەيبۋستاردا وقىپ, قاتتى تاڭعالىپ كەلگەنى بار» دەيدى. وسى ورايدا 90-جىلدار, ديداردىڭ توركوز قالىڭ ەكى داپتەرگە جازىلعان «توتىقۇس ءتۇستى كوبەلەك» اتتى العاشقى رومانىن وقىعاندا وسىنداي سەزىمدى مەن دە باستان كەشكەنىم ەسكە ءتۇستى. سودان بەرى وتىز جىلدان اسا ۋاقىت ءوتىپتى. شىعارماشىلىعىن تۇتاستاي قاراستىرعاندا, ادەبيەتىمىزگە جاڭا ەستەتيكالىق تۇزىلىستەر, دەمەك, جاڭا ەستەتيكالىق سەزىمدەر, جانرلىق-ستيلدىك ەرەكشە ترانسفورماتسيا اكەلگەن سۋرەتكەر ديدار امانتاي بۇگىندە ادەبيەتىمىزدىڭ كورنەكتى وكىلىنە, ۇلكەن تۇلعاعا اينالدى. بۇل رەتتە شىعارمالارى الەمنىڭ ون بەس تىلىنە اۋدارىلعان, شەتەل وقىرماندارىنىڭ دا جوعارى باعاسىن العان جازۋشىنىڭ اڭگىمە, نوۆەللالارى, مادەنيەت قۇبىلىسى بولعان «گۇلدەر مەن كىتاپتار», «مەن ءسىزدى ساعىنىپ ءجۇرمىن», «جارىق جولى», تاعى دا باسقا رومان-پوۆەستەرى; «احمەت بايتۇرسىنوۆ. ءتىل مۇراتى. بولمىس فيلوسوفياسى» ەسسە زەرتتەۋ كىتابى, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ەپوپەياسىن زاماناۋي تالدايتىن «اباي جولى»: اتموسفەرا جانە ستيل» كولەمدى ەسسەسى, بۇگىنگى ادەبيەت تىنىسىنا سەرگەكتىكپەن جازىلعان اعا-قاتارلاس ارىپتەستەرى, تالانتتى جاستار تۋرالى كوپتەگەن ماقالالارى, تاعى دا باسقا مادەنيەتتانۋشىلىق, ادەبيەتتانۋشىلىق سان جەتپەس ەسسەلەرى مەن سۇحباتتارى ادەبيەتىمىزدىڭ قۇنارلى قازىناسى ءھام وقىرمانعا زاماناۋي ءبىلىم كوزى.
سۋرەتكەر, فيلوسوف ديدار امانتاي – ىزگىلىكتىڭ جارشىسى. ۇلى گۋمانيستەردىڭ ءىزىن جالعاستىرۋشى. «كەيدە, ءبىز, قالام ۇستاعان حالىق, شام جاعىپ, توپ باستاپ كەتىپ بارا جاتقان جوقپىز با, دەپ ويلايمىن, الدىمىز تاس قاراڭعى, سوڭىمىز – جاپ-جارىق. ىزدەگەن اقيقات نۇرى تۇنەكتىڭ ار جاعىنان ساۋلە تۇسىرەدى, باعىتىمىزدى سول بەلگىگە قاراپ تۇزەتەمىز – الىستان كەلەدى. قاتەلەسۋىمىز مۇمكىن ەمەس, اداسۋعا رۇقسات جوق... ىزگىلىكتىڭ ساۋلەسىن شاشقان قالام توقتامايدى, بويىندا حالىقتىڭ كۇشى بار...».
ادەبيەتتى تاعدىرى ەتكەن سۋرەتكەر وقىرمانىن كىسىلىك مەكتەبىنەن وتكىزىپ, جاسامپازدىققا باستايدى. «ونەردە كىسىلىكتەن باسقا ماقسات جوق». پاراساتتى كوركەم ءسوزى, قۋاتتى ءۇنى بۇگىنگى قوعامعا, اقجولتاي جاس بۋىنعا اسا قاجەت ديداردىڭ قۇنارلى دا رۋحتى, قۋاتتى, زاماناۋي بيىك تالاپتارعا مەيلىنشە جاۋاپ بەرەتىن «مايداقوڭىر» فورماسىندا ۇسىنىلىپ وتىرعان شىعارماشىلىعى اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىققا ابدەن لايىق.
ءاليا بوپەجانوۆا,
الماتى