ول سويلەپ وتىر. ال مەن ونى ءۇنسىز تىڭداۋدامىن. وسىلاي ءسۇت ءپىسىرىلىم ۋاقىت ءوتتى. ءبىر كەزدە اڭگىمە يەسى ەكپىندەتە ايتقان ءسوزىن باسەڭدەتكەندەي بولدى. ءسويتتى دە: ء«بارى ەسىمدە عوي اعا, – دەدى. – جاز ايى. تاۋ ەتەگىندەگى اۋىل. وزەن. بالىق اۋلاۋعا بارۋ. سوندا ەرەسەك سىزدەر مەنى قارماققا ىلەتىن شىلاۋشىن ىزدەتتىرىپ, تىنىش تاپتىرماۋشى ەدىڭىزدەر».
ء«يا, – دەدىم مەن ونى قوستاي. – شىم اراسىنان شىلاۋشىن شىقپاعان كەزدە, بالىق جەمى ءۇشىن دەپ كوبەلەك تە قۋدىراتىنبىز ساعان. ال قالاقاي... ءيا, ەسكى ديىرمەن ورنىنداعى قالاقاي شوعىرى. سونداعى كەزدەيسوق قيىندىقتان كىپ-كىشكەنتاي سەنىڭ قايسارلىعىڭمەن قۇتىلىپ كەتكەن وقيعا شە...» «وي, اعا-اي!» مىنا ءسوزدى ەستىگەن اڭگىمە يەسى مەنى قۇشاقتاي الىپ, بار دەنەسىمەن سەلكىلدەي كۇلدى دەيسىڭ... ء«تۇۋ, قالاي ۇمىتپاعانسىز. ءيا, ول جايت ءسىز ايتقان سوڭ عانا ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. كينوفيلمگە پايدالاناتىن-اق دەتال! بۇل بۇرىن قالاي ويىما كەلمەگەن, ءا؟ قىزىق...»
ول وسىلاي دەپ وزىمەن ءوزى بولىپ وتىرعاندا, مەن سوناۋ ۋاقىتتاعى جىلدار جىقپىلىندا قالعان وقيعانى كوز الدىما ەلەستەتتىم. ءيا, مەكتەپتەگى وقۋ اياقتالىپ, كانيكۋل باستالعاندا, اۋىلداعى بار بالانىڭ قىزىعى وزەنگە شومىلىپ, بالىق اۋلاۋ ەدى. وعان بارار كەزدە كراسنوارمەيسكايا كوشەسىمەن تىك ءتۇسىپ, جاعالاۋداعى ورىس ورامىن باسىپ ءوتۋ كەرەك. بىزدەر ءۇشىن قيىندىق مىنە, وسى جەردەن باستالاتىن. نەگە دەسەڭىز, شارباق سىرتىندا شەمىشكە شاعىپ, فۋراجكالارىن كوزدەرىنە تۇسىرە كيگەن كازاك ورىس بالالارى وزدەرى قۇرالپاس وتكەن-كەتكەندەرگە تيىسپەي قويمايتىن.
ءبىر كۇنى وزەندەگى بالىققا ەرتەرەك بارىپ, ول جەردەن ولجالى ورالىپ كەلە جاتقان ەدىك. سول كەزدە كوشە قيىلىسىنداعى ەرىگىپ وتىرعان كوككوزدەردىڭ ءوزارا كۇبىرلەسىپ, بىزگە قاراي بەت العانىن كوردىك. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ولار قىسى-جازى اياقتارىنان ەتىكتەرىن تاستامايتىن. سونىڭ قونىشىنا بۇكتەپ الىپ سالىپ جۇرەتىن سابى قىسقا, ءورىمى ۇزىن قامشىلارى بولۋشى ەدى. مىنە, سونى قولدارىنا بىلەمدەي ۇستاعان الگىلەر ءبىزدى ەڭىسكە قاراي تىقسىرا باستادى. شەگىندىرىپ وتىرىپ ەسكى ديىرمەن ورنىنا وسكەن قالاقاي شوعىرىنا الىپ كەلدى. ويلارى سوعان جاسقاي كىرگىزىپ, بۇتىمىزداعى شولاق دامبالدان باسقا ەشتەڭە جوق بالتىرىمىزدى مىنا ۋلى شوپكە شاقتىرىپ, مازاقتاماق. وسى كەزدە ارتىمىزدان: «ا-ا-ا-ا!» – دەگەن اششى داۋىستىڭ شىققانى... سەلك ەتە ءتۇسىپ بۇرىلساق, ءبىزدىڭ توبىمىزداعى ەلەۋسىزدەۋ جۇرەتىن كىشكەنتاي قارا بالا!.. ءيا, سول! قوس قولىندا بىرەۋىن ۇستىنەن شەشىپ العان جەيدەسىمەن, ەكىنشىسىن مايكاسىمەن وراپ ج ۇلىپ العان ۇزىن قالاقاي ساباعى. سونى وڭدى-سولدى بۇلعاي «جاۋلارىمىزعا» قاراي اتوي سالىپ كەلەدى. مۇنى كورگەن بىزدەر دە فۋتبولكامىزدى سىپىرىپ الىپ, سونىمەن قالاقاي ساباعىن جۇلايىق. ونى داتكە قۋات ەتىپ, قامشىلارىن بىلەپ كەلە جاتقان بۇزىقتارعا قاراي ۇمتىلايىق. ەستەرىن جيعىزباي, اۋلالارىنا دەيىن قۋايىق.
...ورىس ورامىنداعى سول وقيعادان سوڭ كىشكەنتاي قارا بالانى ءبىز كەرەمەت جاقسى كورىپ كەتتىك. بۇرىن كوپ كوزگە تۇسپەي, وزىنەن ءۇش-ءتورت جاس ۇلكەندەردىڭ كولەڭكەسىندە جۇرگەن ول ەندى ءبارىمىزدىڭ «بالا باتىرىمىزعا» اينالدى. اتى بولات ەكەن. ەلگەزەك. شيراق. جانە.., شاقار. بىربەتكەي. ايتقانىنان قايتپايدى-اۋ, قايتپايدى. سودان نە كەرەك, قىزىق تا قيقار مىنەزدى بۇل بالاقايمەن سول جازدا ءبىز قايدا بارمادىق دەيسىز. توعاي ارالاپ ساڭىراۋقۇلاق جيناۋ, تاۋعا شىعىپ قاراقات تەرۋ, اۋىل ورتاسىنداعى الاڭدا اسىق اتىپ, دوپ قۋ... ءبارى-ءبارىن باستان وتكەردىك. بىراق كۇزگى وقۋ جىلى باستالعاندا قارايمىز, مەكتەپتەن بولاتىمىز كورىنبەيدى. جوق. سۇراستىرساق, قالادا اكەسىنىڭ قارىنداسى تۇرادى ەكەن. سول كىسىنىڭ ۇيعارىمىمەن ەندى ول الماتىدا وقيتىن بولىپتى. سودان ارادا اي, جىل, ودان كەيىن تاعى دا اينالىپ جىل وتكەن. ءبىز ول كەزدە «بالا باتىر» بولاتتى ۇمىتا دا باستاعانبىز. ءبىر كۇنى مەكتەپتەگى ساباقتان قايتىپ كەلە جاتىپ, كولحوز كلۋبىنىڭ الدىنداعى كينوافيشاعا قاراساق... سەنەيىك پە, سەنبەيىك پە؟ باسپاحاناداعى ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋمەن باسىلىپ شىققان پلاكاتتا «بالالىق شاققا ساياحات» دەگەن جازۋ تۇر. ودان تومەندىرەكتە ءوڭى وزىمىزگە تانىس قارا بالا – بولات بەينەسى كورىنەدى. مىنە, عاجاپ! كەرەمەت! اسىرەسە افيشا ەتەگىندەگى: «ستسەناري اۆتورلارى: بەردىبەك سوقپاقباەۆ, لەونارد تولستوي; رەجيسسەرى ابدوللا قارساقباەۆ; وپەراتور ميحايل ارانىشەۆ. باستى رولدەردە: بولات قالىمبەتوۆ, مۇحتار باقتىگەرەەۆ, نۇرجۇمان ىقتىمباەۆ», – دەگەن جازۋلاردى وقىعاندا ۇزىنسونار ءتىزىمنىڭ باسىنداعى «بالا باتىردىڭ» اتى-ءجونىن كورىپ, شالقامىزدان تۇسە جازدادىق.
* * *
«...سول جىلى كۇزدە, – دەدىم مەن وسى اراعا كەلگەندە جانىمداعى ءوز ويىمەن ءوزى بولىپ وتىرعان كەيىپكەرىمە قاراي بۇرىلىپ, – سەنىڭ اۋىلدان الماتىعا وقۋعا كەتكەنىڭدى بىلەمىز. وندا №12 ورتا مەكتەپتە ءبىلىم الدىڭ. ال بەكەڭنىڭ, بەردىبەك اعا سوقپاقباەۆتىڭ «بالالىق شاققا ساياحات» شىعارماسى جەلىسىمەن جاسالعان كينوعا قالاي ءتۇسىپ ءجۇرسىڭ؟ ايتشى, وسىنى. بۇل ءوزى قالاي بولعان وقيعا؟»
«الماتىدا انار ۇمبەتاليەۆا دەگەن اپكەمىز بولدى, – دەپ باستادى بولات اڭگىمەسىن. – كۇيەۋى بايمىرزا اعا داۋرەنبەكوۆ جوعارعى كەڭەس اپپاراتىندا جۇمىس ىستەيتىن. مىنە, سول كىسىلەر ءوزىڭىز ايتقان جازدا اۋىلعا دەمالۋعا كەلدى. قايتار كەزدەرىندە اكە-شەشەمە: «بالالارىڭىز قالادا وقىسىن. وعان مۇمكىندىگىمىز بار. ەرتەڭ ينستيتۋتقا تۇسەر كەزدە قينالمايتىن بولادى», – دەدى دە مەنى الماتىعا ەرتىپ اكەتتى. ءسويتىپ, اپكە-جەزدەم №12 ورتا مەكتەپكە قۇجاتتارىمدى قابىلداتىپ, قالا وقۋشىلارى قاتارىنا قوستى دا جىبەردى. مۇعالىمدەرىمىز ءاليا دۇيسەنوۆا مەن ساۋلە قابدولوۆا وتە جاقسى ادامدار ەكەن. سالماقتى, يناباتتى بۇل اپايلار ەشۋاقىتتا داۋىس كوتەرمەيدى. جەكىپ نەمەسە جەر-جەبىرىڭە جەتىپ ۇرىسپايدى. ءبارىن بايسالدى تۇردە تۇسىندىرەدى. جاقسى ءىسىڭدى كورە قالسا, جانىنداعىلارعا جاريا ەتىپ كوتەرمەلەيدى.
ساباقتان كەيىن ءبىز بىردەن ۇيگە بارماي, مەكتەپ الاڭىندا فۋتبول وينايتىنبىز. ونداي كەزدە دەنەم شاعىن, بويىم الاسا مەنىڭ مىندەتىم قاقپا كۇزەتۋ بولاتىن. بىردە قارسى جاقتىڭ شابۋىلداۋشى توبىنىڭ وتە قاتتى تەپكەن دوبىن ۇستاي الماي, گول جىبەرىپ العانىم... بۇعان كۇيىنگەن كاپيتانىمىز ايعايلاپ كەپ بەتىمنەن پەرىپ جىبەرگەندە, مۇرنىمنان قان ساۋ ەتە ءتۇستى. قاراپ تۇرايىن با, مەن دە: ء«وي, اكەڭنىڭ...» – دەپ سورايعان وعان جارماستىم دەيسىز. كۇشىم جەتپەسە دە بىلەگىن تىستەپ, تىزەسىن تەۋىپ, اۋىلداعى اۋزىم ۇيرەنگەن انايى سوزدەردىڭ نەشە اتاسىن جىبەرىپ جاتىرمىن. سول كەزدە: «وي, سارا!.. ىزدەپ جۇرگەن جوعىمىزدى تاپتىق! ءيا, تاپتىق! كىپ-كىشكەنتاي بولسا دا شاتىناعان شاقار مىنەزىن قاراشى! ءتىلى دە, ءتۇرى دە تابيعي. ناعىز اۋىل بالاسىنىڭ ءوزى», – دەگەن ەر ادامنىڭ داۋسى ەستىلدى. جالت قاراسام, قارسى الدىمدا ءوڭى كەلىستى اعاي تۇر. جانىندا اققۇبا ءجۇزدى, سۇڭعاق بويلى اپاي بار. ول كىسى ماعان قول جۇمساعان سىنىپتاسىما: «وسىلاي ىستەۋگە بولا ما ەكەن؟» – دەپ قاباق شىتا رەنجىدى دە بەتورامالىمەن قاناعان مۇرنىمدى سۇرتۋگە كىرىستى. وسى كەزدە الاڭ شەتىنەن مەكتەپ ديرەكتورى رافيقا نۇرتازينا كورىندى. قاسىنا ءۇش-ءتورت وقۋشىنى ەرتىپ العان ول كىسى. «سىزدەردىڭ كينوعا دەپ ىزدەپ جۇرگەندەرىڭىزگە مىنا بالالار جاراپ قالار. ۇلگىلى, ءتارتىپتى ۇلدارىمىز بۇلار», – دەدى. ءسويتتى دە جاڭاعى توبەلەستەن كەيىنگى مەنىڭ ءتۇرىمدى كورىپ شوشىپ كەتتى. «جوق, – دەدى سول ساتتە بەيتانىس اعاي مەن اپاي ديرەكتورعا قوسارلانا ءتىل قاتىپ. – بۇلار ەمەس ءبىزدىڭ ىزدەگەنىمىز. نازارىمىز مىنا بالاعا اۋىپ تۇر. وسى وقۋشىنى اكەتۋگە رۇقسات ەتىڭىز».
رافيقا اپايعا وسىلاي دەگەن ولار مەنى جەتەكتەپ الىپ, بۇيىرىندە «قازاقفيلم» دەپ جازىلعان اۆتوكولىككە اكەپ وتىرعىزدى. سودان سوڭ وزدەرىن تانىستىرىپ, جولشىباي مىنا اڭگىمەلەردى ايتتى. ەر ادام كينورەجيسسەر ابدوللا قارساقباەۆ ەكەن. ال اپاي ونىڭ كومەكشىسى سارا جوراباەۆا بولىپ شىقتى. ء«بىز, – دەدى ولار ماعان, – جازۋشى بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ «بالالىق شاققا ساياحات» شىعارماسىنىڭ جەلىسىمەن كوركەم فيلم تۇسىرۋگە دايىندالىپ جاتىرمىز. سوعان بايلانىستى قالا مەكتەپتەرىنەن بولاشاق كينولەنتاداعى بەكتاس اتتى باس كەيىپكەرگە لايىق بالا ىزدەستىرۋدەمىز. كونكۋرسقا ءتۇسىپ كور, اينالايىن! جاراي ما؟
وسى اڭگىمەمەن كينوستۋدياعا قالاي كەلىپ قالعانىمىزدى بايقاماي دا قالىپپىز. اۆتوكولىكتەن تۇسسەك, سيروتين دەگەن فوتوگراف مەنى عيمارات استىنداعى جەرتولەگە قاراي الا جونەلىپ, «پروبا» ءۇشىن سۋرەتكە ءتۇسىرسىن. ودان سوڭ سارا اپاي ونشاقتى ۇمىتكەر قارادومالاقتىڭ الدىندا ستسەناريدىڭ مازمۇنىمەن تانىستىرسىن. كەلەسى, ودان كەيىنگى كۇندەرى دە بىزدە تىنىم بولعان جوق. كوميسسياعا دايىندايتىن ماماندار: «ك ۇلىپ كورشى, بەت-جۇزىڭدەگى وزگەرىستىڭ قانداي ەكەنىن كورەيىك», – دەيدى. نەمەسە: «جىلاي الاسىڭ با؟ كوزىڭنەن جاس شىعا ما ءوزى؟» – دەپ قينايدى. جۇرگەن كەزدە كىبىرتىكتەمەۋدى, جاسقانباۋدى وتىنەدى. سوعان ۇيرەتىپ, جان تەرىمىزدى شىعارادى. سودان قويشى, وسىنداي دايىندىقپەن جارتى اي وتكەندە: «ەرتەڭ كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ وتىرىسى بولادى. كونكۋرسقا تۇسەسىڭدەر», – دەگەن حاباردى ەستىدىك. ايتىلعان ۋاقىتتا كينوستۋديا الدىنا جينالىپ, جەتەكشىمىزدىڭ جانىندا توپتالىپ تۇرمىز. ءبىر كەزدە قاقپادان كىرىپ كەلە جاتقان ۇزىن بويلى كىسىنى كوزىم شالىپ قالعانى. كورگەن كينولارىمنىڭ ىشىندەگى كىم ەكەنى ەسىمە تۇسە كەتكەنى. سول-اق ەكەن: «قاراڭدار, بالالار! الداركوسە كەلە جاتىر!» – دەپ ايتقانىمدى ءوزىم دە بىلمەي قالدىم. «وي, قوي! ولاي دەمە. ول – ايمانوۆ», – دەدى تىنىش تۇر دەگەندەي كوزبەن قاراعان سارا اپاي. ۇيالىپ قالدىم. ءوزىم كورگەن كوپ كينولاردىڭ بىرىندەگى كورىنىس ەدى مەنىڭ ايتقانىم. ءيا, «الداركوسە» فيلمىندەگى كىسىنىڭ شاكەن اعا ەكەنىن قايدان بىلەيىن.
كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ وتىرىسى ءۇش-ءتورت ساعاتقا سوزىلدى. ءبىر كەزدە زالدان ابدوللا اعا شىقتى دا: «كينوعا سەن تۇسەتىن بولدىڭ, بالاقاي!» – دەپ مەنى قۇشاقتاي العانى. ودان سوڭ بىزگە جاقىنداپ كەلە جاتقان ستسەناري اۆتورى بەردىبەك سوقپاقباەۆ اعانى كوردىم. سارا اپاي مەنىڭ اتىمدى ايتا بەرگەندە: «بىلەمىن. جاڭاعى كوميسسيا وتىرىسىندا بۇل بالا بەينەلەنگەن فراگمەنتتىك فوتوسۋرەتتەر مەن بايقاۋ رەتىندەگى كينولەنتا ۇزىكتەرى كورسەتىلدى عوي. بويىڭدا تالاپ تا, تالانت دا بار سەكىلدى. ال ول قاسيەتتەردىڭ تەڭ جارتىسى ەڭبەك. ءيا, ەڭبەك. وسىنى ۇمىتپاي, العا تالپىن», – دەدى. ءوستىپ تۇرعانىمىزدا جينالىس زالىنان كەشىگىڭكىرەپ شىققان شاكەن اعا مەنى كورىپ: ء«اي, قارا بالا! – دەدى. – سەنى بولاشاق فيلمدەگى بەكتاستىڭ رولىنە لايىق كورگەن – مەن. بويىڭدا وجەتتىك بار ەكەن. بىربەتكەيلىگىن دە جوق ەمەس. ءتىلىڭ تابيعي. ەڭ باستىسى ءجۇرىس-تۇرىسىندا جاساندىلىق بايقالمايدى. وسى قاسيەتىڭنەن تايما جانە ونى جوعالتىپ الما». وسىدان باستاپ, شاكەن اعانىڭ جاڭاعى اڭگىمە اراسىندا ايتىپ قالعان سوزىنەن سوڭ «بالالىق شاققا ساياحات» ءفيلمىن تۇسىرەتىن توپ مۇشەلەرىنىڭ ءبارى مەنى قارا بالا دەپ اتاي باستادى.
* * *
جوعارىداعى اڭگىمەدەن كەيىن بولات ءبىر ساتتە ءۇنسىز قالدى. ءسويتتى دە ءوزى ءسوز ەتىپ وتىرعان فيلمگە بايلانىستى قانداي شىعارماشىلىق ورتامەن جۇمىس ىستەپ, ولاردان نە ۇيرەنگەنىن ايتا باستادى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, كينوكارتيناعا قاتىسۋعا الماتىداعى اكادەميالىق جانە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترلارىنىڭ بەلدى ارتىستەرى تارتىلعان ەكەن. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن ولاردىڭ بىرنەشەۋىن ايتايىق. بۇلار: كولحوز باستىعى رولىندەگى كاۋكەن كەنجەتاەۆ, اۋىلدىق كەڭەس توراعاسى بەينەسىندەگى قاسىم جاكىباەۆ, ساعاتباي مۇعالىمدى سومداعان نۇرجۇمان ىقتىمباەۆ, باستى كەيىپكەر بالا بەكتاستىڭ جىگىت اعاسى بولعان كەزىن بەينەلەگەن مۇحتار باقتىگەرەەۆ, وگەي شەشەنى ويناعان رايا مۇحامەدياروۆا, باندىلار باسشىسىنىڭ كەيپىندەگى قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, ۇستانىڭ اكەسى رولىندەگى قانابەك بايسەيىتوۆ جانە باسقالار.
مىنە, «بالالىق شاققا ساياحاتتاعى» باستى كەيىپكەر بالا بەكتاستىڭ ءرولىن ويناۋعا ءتيىس 10 جاستاعى بولات قالىمبەتوۆتىڭ ول كەزدەگى «ورتاسى» وسىنداي بولاتىن. كىلەڭ ۇلكەن كىسىلەر... جىگىت اعالارى... بۇل وعان ءبىر جاعىنان قيىن, ەكىنشى تۇرعىدان العاندا قىزىق تا ەدى. قىزىق دەپ وتىرعانىمىز تۇسىنىكتى. ول جاپ-جاس بولاتتىڭ «قازاقفيلم» سياقتى ۇلكەن كينوستۋديانىڭ جارق-جۇرق ەتكەن فوتو, كينولابوراتوريا الەمىمەن تانىسۋى, ءفيلمدى ءتۇسىرۋ بارىسىندا ەل كورىپ, جەر تانۋى. ال قيىندىعى – وڭى مەن سولىن ءالى تانىپ ۇلگەرمەگەن 4-سىنىپ وقۋشىسى ونى جوعارىداعى اتتارىنان ات ۇركەتىن اعالارىنىڭ مىسى باسىپ تۇراتىن. سول سەبەپتى كينو ءتۇسىرۋ الاڭىنداعى جاسايتىن ەكراندىق ەلەمەنتتەردىڭ قيۋىن كەلتىرە الماي, ولاردىڭ الدىندا جاسقانشاقتايتىن. ونىڭ ۇستىنە ستسەناريدەگى كەيىپكەر ءسوزىن ۇمىتپاي ايتۋ بۇل ءۇشىن ازاپتىڭ ازابى بولدى. وقيدى. جاتتايدى. بىراق كينوكامەرا الدىنا كەلگەندە ۇمىتىپ قالادى. بۇعان: «موتور». «دۋبل». «ستوپ», – سوزدەرىنەن تۇك حابارى جوق ونىڭ رەجيسسەر مەن وپەراتوردىڭ وسىلاي ىستە دەگەنىن ىستەي الماي قينالعانىن قوسىڭىز. قاتال قارساقباەۆ مۇندايدى كەشىرسىن بە. قاققاندا قانىن, سوققاندا ءسولىن العانداي كەپ سىلكىلەيدى. ۇرىپ جىبەرمەسە دە ۇرسىپ, نەبىر اۋىر سوزدەردى جەتى اتاننان ءارى اسىرا ايتادى. بىراق قايتىمى تەز ەدى. ءبىر كۇنى ون رەت ايتسا دا, ويناي الماعان ءبىر ەپيزود تۇسىرىلىمىنە كۇيىپ كەتىپ: «سەنىڭ ەندى ماعان قاجەتىڭ جوق. كەت! قالاي كەلسەڭ, سولاي قۇرى... ءتۇس كولىكتەن!» – دەپ تانىمايتىن اۋىل ماڭىنا تاستاپ كەتكەنى بار. ء«بارى ءبىتتى, – دەپ ويلاعان بۇل سوندا. – ەندى قايتتىم؟ قالاعا قالاي, نەمەن بارامىن؟ ءوستىپ ەبىل-دەبىل بوپ جىلاپ كەلە جاتقانىندا, بۇرىلىستان ابدوللا اعاسىنىڭ سارى «موسكۆيچى» قايتا شىعا كەلگەنى!.. «وي, اكەم! كوكەم! كەشىر مەنى», – دەپ ماشيناسىنان ءتۇسىپ جاتىر. قولىندا – قوس بالمۇزداق. اۋىل شەتىندەگى اۆتوستانساعا بارعان سوڭ ونىڭ بۋفەتىنەن شاي ءىشىپ, وزىنە-ءوزى كەلمەي مە. سودان سورەدەگى بالمۇزداقتى كورىپ, بولاتتىڭ ونى جاقسى كورەتىنىن ءبىلىپ, الگىنى ساتىپ الا سالا كەرى بۇرىلعان عوي.
«بالالىق شاققا ساياحات» كينوتۋىندىسى, – دەدىم مەن جوعارىداعى اڭگىمە اياقتالا بەرگەندە كەيىپكەرىمە, – ەلىمىزدىڭ قاي وڭىرلەرىندە ءتۇسىرىلدى؟ جانە... ءيا, اتالعان كينو جۇمىسىنىڭ باستالىپ, اياقتالۋى قانشا ۋاقىتقا سوزىلدى؟» ء«ۇش جەردە, – دەپ ىلە جاۋاپ قاتتى بۇعان بولات. – الدىمەن ول بۇرىنعى تالدىقورعان وبلىسىنىڭ پانفيلوۆ اۋدانىنداعى شەجىن اۋلىنان باستاۋ الدى. اتاقتى سۋرەتشى ءابىلحان قاستەەۆتىڭ تۋعان جەرى عوي بۇل. وندا سودان ءبىر جىل بۇرىن ابدوللا اعا ءۇش ايدان استام ۋاقىت بولىپ, وپەراتور ءابىلتاي قاستەەۆ ەكەۋى «قيلى كەزەڭ» كوركەمسۋرەتتى ءفيلمىن تۇسىرگەن ەكەن. سول كەزدە كينووبەكتيۆكە ىلىنبەي قالعان كەيبىر ادەمى كورىنىس, قايتالانباس تۇستاردى كينورەجيسسەر ەندى ءوزىنىڭ جاڭادان قولعا العان مىنا تۋىندىسىنا پايدالانۋدى ۇيعارعان سياقتى. سودان سوڭ ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كينولەنتا الماتى وبلىسىنىڭ تالعار, قارعالى وڭىرلەرىندە جالعاسىن تاپتى دا سوڭعى ءتۇسىرىلىم تاعى دا شەجىن اۋلىندا بولدى. ال: «فيلم قانشا ۋاقىتتا ومىرگە كەلدى؟» – دەگەن سۇراعىڭىزعا كەلسەك, ءبىر جىلدا تولىق ءبىتتى. اتاپ ايتار جايت, ول ۋاقىتتا جىل مەزگىلدەرى قاتاڭ ەسكەرىلەتىن. سوندىقتان ستسەناريست, رەجيسسەر, وپەراتور قىس پەن كوكتەم, جاز جانە كۇز ماۋسىمدارىنىڭ كورىنىستەرىن تالاپ پەن تارتىپكە ساي كۇتە وتىرىپ, ءفيلمدى ساپالى اياقتاپ شىقتى».
«ەسىڭە ءتۇسىرىپ كورشى, – دەدىم مەن اڭگىمەمىز اياقتالۋعا جاقىنداي بەرگەندە بولاتقا. – سول كينوكارتيناداعى ەڭ ءبىر ەركىن, وتە قۋانىشتى نەمەسە باقىتقا تولى ءساتتى سەزىنگەن كەزىڭ دەپ نەنى ايتار ەدىڭ؟» بۇعان كەيىپكەرىمىز: «ەڭ باقىتتى كەزىم», – دەپ جالعاستىردى اڭگىمەسىن, – ول ءفيلمدى ءتۇسىرۋ تولىق اياقتالىپ, شەجىننەن الماتىعا بەت العان ءساتتى ايتار ەدىم. رۋلدە – جۇرگىزۋشى ياشا. قاسىمدا – ابدوللا اعا. قولىمدا ول كىسىنىڭ: «جولدا قارنىڭ اشىپ قالماسىن. مىنانى جەي وتىر», – دەپ جاركەنتتەن ساتىپ اپەرگەن قوس قاربىز. استىمىزدا... ەشكىمدە جوق «چايكا» اۆتوكولىگى! سەنبەدىڭىز بە؟ شىن ايتامىن. ءيا, ەسىك پەن توردەي ۇزىن «چايكا». مۇنىڭ ءوز سەبەبى بار. قانداي دا ءبىر فيلم تۇسىرىلەتىن كەزدە ونى كادردا بەينەلەيتىن وپەراتور اۋىر ءارى قولايسىز جانە ۇلكەن كينواپپاراتۋرانى بۇرىندارى اربا نە ءۇش اياقتى موتوتسيكل ۇستىنە ورناتىپ, تۇسىرىلۋگە ءتيىس جەلگەن اتتى ادام, كەتىپ بارا جاتقان پويىز ۆاگوندارىمەن قاتار ءجۇرىپ وتىرادى ەكەن. بەرتىن كەلە ماماندار وعان برەزەنت جامىلعىسىن الىپ تاستايتىن كابيناسى دا, ءۇستى دە اشىق اسكەري ۋازيك اۆتوكولىگىن پايدالاناتىن بولعان. 1965 جىلى ۇكىمەت سونداي ءۇستى اشىق ءبىر ماشينانى «قازاقفيلمگە» دەپ بەرگەن عوي. ول ماسكەۋدىڭ 50-جىلداردىڭ ورتاسىندا كەڭەستىك قازاقستان استاناسىنا كەلگەن تۇڭعىش شەتەلدىك قوناقتار: ءۇندىستان پرەمەرى دجاۆاحارلال نەرۋ مەن بيرما ەلىنىڭ باسشىسى ۋ نۋدى الىپ ءجۇرسىن دەپ بەرگەن كونەتوز «چايكا» ءاۆتوموبيلى ەدى. كەيىن ابدەن ەسكىرگەن ول كينوستۋديا گاراجىنان ءبىر-اق شىققان ەكەن. تەحنيكالىق ماماندار ونى ءبىز قاتىسىپ جۇرگەن ءفيلمنىڭ ءتۇسىرۋ الاڭىنا الىپ كەلگەندە, وپەراتور ميحايل ارانىشەۆتىڭ قۋانىشىندا شەك بولمادى. ەندى «بالالىق شاققا ساياحات» كينولەنتاسىنىڭ بارلىق جۇمىسى بىتكەن سوڭ, جول بويىنداعى اۋىل ادامدارىن تاڭعالدىرىپ, ونى ءبىز ءمىنىپ كەلە جاتتىق. مىنە, سول ساتتە مەن باقىتتى بولماي, كىم باقىتتى بولۋشى ەدى!
* * *
كينواكتەر بولات قالىمبەتوۆ! سوناۋ 60-70-80-جىلدارى «قازاقفيلمنىڭ» قارا بالاسى» اتانىپ, كينو كوگىنە بىردەن ەمەس, بىرتىندەپ كوتەرىلگەن ونىڭ اتالعان سالاداعى العاشقى جولى مىنە, ءبىز جوعارىدا ءسوز ەتكەن «بالالىق شاققا ساياحات» فيلمىنەن باستالعان ەدى. اتاپ ايتاتىن ءبىر جايت, ول بولاتتىڭ سول دەبيۋتتىك قادامىنان سوڭ جاس, جاسامىس رەجيسسەر, اكتەر اعالارىنىڭ مۇنى ودان كەيىن دە ۇمىتپاعاندىعى. وزدەرىنىڭ باۋىرىنا تارتىپ, قامقور بولۋى. ماسەلەن, بىردە ول مەكتەپتەگى ساباعىنان قايتىپ كەلە جاتىپ, 8 مارت پەن كومسومول كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى كينوستۋديا اۋلاسىنان شاكەن اعا ايمانوۆتى كورىپ قالادى دا سالەم بەرۋگە بۇرىلادى. سوندا بۇعان ريزا بولعان اتاقتى رەجيسسەر تاياۋدا شەتەلدەن ورالعانىن ايتىپ تۇرىپ, قالتاسىنان سول ۋاقىتتاعى بۇكىل بالا بىتكەنگە تاڭسىق 10 دانا ساعىز الىپ بەرەدى. سويتەدى دە جانىنداعى اڭگىمەلەسىپ تۇرعان كينورەجيسسەر ءشارىپ بەيسەنباەۆقا: «مىنا قارا بالانى ۇمىتپاڭدار», – دەپ ول جاڭا قولعا العان «قىزىلتاس ماڭىنداعى زاستاۆا» كوركەم فيلمىنە تۇسۋگە دانەكەر بولادى. تاعى بىردە مەكتەپتەگى وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى مۇنى «قازاقفيلمنىڭ» باس رەداكتورى ءابىش اعا كەكىلباەۆتىڭ شاقىرىپ جاتقانىن ايتادى. كەلسە, بولاتتىڭ سالەمىن ىقىلاسپەن العان ابەكەڭ قاراماعىنداعى قىزمەتكەرىنە: «شاكەن اعا ايتقان مىنا قارا بالانى ء«بىزدىڭ عاني» كينوكارتيناسىنا قوسايىق», – دەپ قامقورلىق تانىتادى. ال ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ, جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسە الماي قالعان جىلدىڭ كەلەسى جازىنداعى جاعداي... سوندا مۇنىڭ قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتورياداعى اكتەرلىك ءبولىمنىڭ ەسىگىن قاققان كەزىندەگى وقيعا شە؟ ءيا, ول دا ەسىندە. ۇمىتقان جوق. ونى اتاقتى حاديشا بوكەەۆا اپايدىڭ ءوزى جەكە قابىلداپ, ءمان-جايعا قانىققان سوڭ: «مەن ءبىر ايلىق ەڭبەك دەمالىسىنا كەتىپ بارامىن. بىراق ابىرجىما», – دەيدى. سويتەدى دە وقىتۋشى اشىربەك سىعاەۆتى شاقىرىپ الىپ: «ەمتيحاندا كوز قىرىڭدى سالارسىڭ. «قازاقفيلمنىڭ» مىنا قارا بالاسى ساعان امانات», – دەگەن تاپسىرما بەرەدى. مىنە, قانداي دەمەۋ. قولداۋ. قانداي قامقورلىق!
ءسويتىپ ءجۇرىپ بولات كونسەرۆاتوريانى, ودان ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر ينستيتۋتىن ءبىتىردى. كينوعا ءتۇسۋدى دە ۇمىتپاي, ونى ودان ءارى جالعاستىرا بەردى. اتاپ ايتقاندا, «جاڭبىر», «دالاداعى قۋعىن», «ومپا» كينوتۋىندىلارىنان باستاپ 20-عا جۋىق رولدە ويناعان سوڭ ءوزى دە تاقىرىپ الىپ جەكە فيلمدەر تۇسىرە باستادى. ولار: «تامشى», «سوڭعى ىزعار», «اينالايىن!», «ساردار», «تالان» جانە «مۇقاعالي» فيلمدەرى. وسى كينوتۋىندىلارى ارقىلى قازىر جۇرت كەيىپكەرىمىزدى اكتەر عانا ەمەس, كينورەجيسسەر رەتىندە دە تانىپ وتىر. ول سونىمەن بىرگە ۇستاز دا. پروفەسسور, «قۇرمەت», «پاراسات» وردەندەرىنىڭ يەگەرى بولات قالىمبەتوۆ ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىندا اكتەرلىك شەبەرلىك سىنىبى بويىنشا ساباق بەرەدى.
جانبولات اۋپباەۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
استانا