مۇنايدى ءوندىرۋ عانا ەمەس, ونى تاسىمالداۋ, سىرتقى نارىققا جەتكىزۋ ماسەلەسى دە اتالعان سالاداعى وزەكتى, ماڭىزدى شارۋالاردىڭ ءبىرى. قيىندىعى مەن جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى بۇل جۇمىستى «قازمۇنايگاز» ۇك اق ەنشىلەس كومپانيالارى – «قازترانسويل» اق مەن «قازاقتەڭىزكولىكفلوتى» ۇتكقك» جشس اتقارىپ كەلەدى.
ءوندىرىس سالاسى دا زامان تالابىنا ساي جاڭعىرۋدى, ەڭبەك نارىعىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ مەن قىزمەت ساپاسىن ارتتىرۋدى قاجەت ەتەدى, ال قول جەتكەن جەتىستىك پەن جۇمىس بارىسىن جۇرتشىلىققا جاريا ەتىپ تانىستىرىپ وتىرۋ كومپانيالارداعى اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتەدى. وسى ماقساتتا اقتاۋ پورتى ارقىلى وتاندىق مۇناي ەكسپورتىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى «قازترانسويل» اق مەن «قازاقتەڭىزكولىكفلوتى» ۇتكقك» جشس جۋرناليستەر مەن بلوگەرلەر ءۇشىن ارنايى ءباسپاسوز تۋرىن ۇيىمداستىردى.
وزەن جانە جەتىباي كەن ورىندارى مۇنايىن تاسىمالداۋ ءۇشىن 1965 جىلى جازدا «ماڭعىشلاقمۇناي» بىرلەستىگى جانىنان ماگيسترالدى مۇناي-گاز ءونىمى قۇبىرلارى باسقارماسى – بۇگىنگى «قازترانسويل» اق ماڭعىستاۋ مۇناي قۇبىرى باسقارماسى قۇرىلعان بولاتىن. ماگيسترالدى مۇناي قۇبىرى جەلىسىنە يەلىك ەتەتىن, قۇرامىنا «قالامقاس», «اقتاۋ», «وزەن» باس مۇناي ايداۋ ستانسالارى, «قاراجانباس», «سولتۇستىك بۇزاشى», «جەتىباي», «بەينەۋ» مۇناي ايداۋ ستانسالارى جانە «سايوتەس» مۇناي قىزدىرۋ ستانساسى, سونداي-اق اپاتتىق-قالپىنا كەلتىرۋ پۋنكتى, تەحنولوگيالىق كولىك جانە ارنايى تەحنيكا تسەحى, وندىرىستىك قىزمەت كورسەتۋ بازاسى, ورتالىق حيميالىق زەرتحانا, اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەسى ۋچاسكەسى, ولشەۋ قۇرالدارىن دالدەۋ مەترولوگيالىق قامتاماسىزداندىرۋ ۋچاسكەسى, ورتالىق قويما, وقۋ ورتالىعى كىرەتىن الىپ كومپانيا ماگيسترالدىق مۇناي قۇبىرى بويىنشا ۇلتتىق وپەراتور بولىپ سانالادى. الەم بويىنشا قۇبىردى جىلىتۋ ارقىلى مۇناي تاسىمالداۋدى العاش ۇيىمداستىرعان كومپانيا قازىرگى كەزدە قازاقستان نارىعىنا ساي وتاندىق ەكونوميكالىق مۇددە تۇرعىسىندا ءوز قىزمەتىن ءتيىمدى اتقارىپ كەلەدى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وتاندىق مۇنايدىڭ تاسىمال-ەكسپورت الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك, ەكسپورتتىق مۇمكىندىگىن تولىق ىسكە اسىرۋعا ىقپال ەتەتىن نەگىزگى باعىتقا اينالدىرۋدى تاپسىردى. وسى تاپسىرما اياسىندا «قازمۇنايگاز» ۇك اق مەن كورشى ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك مۇناي كاسىپورنى اراسىندا جاسالعان ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك لوگيستيكاسىن دامىتۋ جونىندەگى كەلىسىم مۇناي تاسۋداعى ءبىزدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرۋعا وڭ ىقپال ەتتى. قازىرگى ۋاقىتتا تەڭىز كەن ورنىنان «باكۋ-تبيليسي-دجەيحان» قۇبىرى باعىتى بويىنشا جىلىنا 1,5 ملن تونناعا دەيىن مۇنايدى سىرتقى نارىققا شىعارۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل جەرگىلىكتى تاسىمالداۋشى كومپانيالاردىڭ جۇمىس كولەمىن ارتتىردى.
مىسالى, 2023 جىلى «قازترانسويل» اق اقتاۋ پورتىنداعى تانكەرلەرگە 3 ملن 376 مىڭ توننا مۇناي تيەپ جونەلتكەن بولسا, «تەڭىز» كەن ورنىنان 1 ملن 057 مىڭ توننا مۇناي «باكۋ-تبيليسي-دجەيحان» مۇناي قۇبىرى باعىتىنا جىبەرىلدى. 2024 جىلدىڭ ءتورت ايىندا «قازترانسويل» اق-نىڭ «تەڭىز» كەن ورنىنان اتالعان مۇناي قۇبىرى باعىتى بويىنشا جونەلتكەن مۇناي ەكسپورتىنىڭ كولەمى 3,5 ەسە ءوستى, ياعني بيىل قاڭتار-ءساۋىر ايلارىندا «قازترانسويل» اق اقتاۋ پورتى ارقىلى «باكۋ-تبيليسي-دجەيحان» مۇناي قۇبىرى باعىتىندا تەڭىز كەن ورنىنان 490 مىڭ توننا كولەمىندە مۇناي جونەلتتى, بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 356 مىڭ تونناعا ارتىق.
ءباسپاسوز تۋرىنا قاتىسۋشىلار «قازترانسويل» اق-عا قاراستى ماڭعىستاۋ مۇناي قۇبىرى باسقارماسى اقتاۋ باس مۇناي ايداۋ ستانساسىندا مۇناي تاسىمالداۋدىڭ تەحنولوگيالىق ۇردىسىمەن تانىستى. كوپ فۋنكتسيالى «اقتاۋ» باس مۇناي ايداۋ ستانساسى ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى بويىنشا مۇناي تاسىمالداۋدىڭ نەگىزگى الاڭى – ماڭىزدى ستراتەگيالىق نىسان بولىپ سانالادى. جالپى سىيىمدىلىعى 155 مىڭ تەكشە مەترلىك 20-دان اسا رەزەرۆۋار, 5 سورعى ستانساسى وزىق ۇلگىدەگى ءورت ءسوندىرۋ جۇيەسىمەن جابدىقتالعان.
«قازترانسويل» اق ماڭعىستاۋ مۇناي قۇبىرى باسقارماسىنىڭ باسشىسى اسقار جولداسوۆ كومپانيا جۇمىسىمەن ەگجەي-تەگجەيلى تانىستىردى.
«اقتاۋ» باس مۇناي ايداۋ ستانساسى – «قازترانسويل» اكتسيونەرلىك قوعامى ماڭعىستاۋ مۇناي قۇبىرى باسقارماسىنىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەسى. 1966 جىلى ىسكە قوسىلعان ستانسا 60 جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. «اقتاۋ» باس مۇناي ايداۋ ستانساسى ىشكى نارىققا عانا ەمەس, ەكسپورتقا دا تاسىمالداۋدى ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى جانە تاسىمالدىڭ بارلىق ءتۇرىن ۇسىنا الاتىن بىرەگەيلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. كوپفۋنكتسيونالدى ستانسانىڭ مۇمكىندىگى وراسان زور, ياعني مۇناي قۇبىرلارى ارقىلى مۇنايدى قابىلداۋدى جانە ايداۋدى جۇزەگە اسىرادى, مۇنايدى تەمىرجول ۆاگون-تسيستەرنالارىنان قۇيىپ الادى جانە مۇناي قۇيۋ ايلاقتارى ارقىلى تانكەرلەرگە قۇيادى. ستانسا «قالامقاس-قاراجانباس-اقتاۋ» ماگيسترالدى مۇناي قۇبىرى ارقىلى بوزاشى تۇبەگىندەگى كەن ورىندارىنىڭ مۇنايىن قابىلدايدى, ونىڭ ءبىر بولىگى اقتاۋ پورتى ارقىلى تەڭىز جولىمەن جونەلتىلىپ, تانكەرلەرمەن باكۋ جانە ماحاچكالا تەڭىز پورتتارىنا جەتكىزىلسە, ەكىنشى بولىگى «جەتىباي» مۇناي ايداۋ ستانساسى ارقىلى «وزەن-جەتىباي-اقتاۋ» مۇناي قۇبىرىمەن «وزەن» باس مۇناي ايداۋ ستانساسى باعىتىنا, ودان ءارى «وزەن-اتىراۋ-سامارا» ىستىق ماگيسترالدىق مۇناي قۇبىرى ارقىلى تاسىمالدانادى. سونداي-اق مۇناي بيتۋم زاۋىتىنا جەتكىزىلەدى جانە سول بيتۋم زاۋىتىنان تازارتىلعان مۇناي قابىلدانادى», دەدى ا.جولداسوۆ.
ستانساداعى جۇمىس ءۇردىسى ءوز تارتىبىمەن ءجۇرىپ جاتىر. ماڭعىستاۋ مۇناي قۇبىرى باسقارماسىنىڭ ورتالىق حيميالىق زەرتحاناسىندا قىزمەتكەر روزا ورازاليەۆا مۇناي قۇرامىنداعى تۇزدى انىقتاۋ جانە ايىرۋ ۇردىسىمەن تانىستىردى.
ء«بىزدىڭ زەرتحانا – ماڭعىستاۋ مۇناي قۇبىرى باسقارماسىنىڭ ورتالىق حيميالىق زەرتحاناسى. «قالامقاس-قاراجانباس-اقتاۋ» مۇناي قۇبىرىمەن كەلەتىن, تەمىرجول تسيستەرنالارىنان قابىلداناتىن, جەتىباي مۇناي ايداۋ ستانساسى باعىتىنا جونەلتىلەتىن جانە اقتاۋ پورتىنداعى تانكەرگە تيەۋ كەزىندە مۇنايدىڭ ساپاسىن انىقتايمىز. زەرتحانادا قابىلداناتىن جانە تاپسىرىلاتىن مۇنايدىڭ ساپاسىن انىقتاۋ ءۇشىن كۇردەلىلىگى ءارتۇرلى تالداۋ جۇرگىزىلەدى. سونداي-اق ءبىزدىڭ زەرتحانادا باسقارمانىڭ بارلىق قابىلداۋ-تاپسىرۋ پۋنكتتەرىنەن كەلەتىن مۇنايدىڭ مۇناي ءوندىرۋشى ۇيىمداردان مۇناي قابىلداۋ جانە مۇناي قوسپالارىن مۇناي سىناماسىنىڭ ساپاسىنا سىرتقى باقىلاۋ جۇرگىزىلەدى», دەدى زەرتحاناشى.
ايتۋىنشا, زەرتحاناشىلار مۇنايدىڭ بىرنەشە تۇرىمەن جۇمىس ىستەپ, جىلىنا 40 000-عا جۋىق تالداۋ جاسايدى. زەرتحانا قىزمەتكەرلەرى مۇناي تۇرلەرىمەن جانە قۇرامىمەن تانىستىرىپ, ولاردىڭ وزىندىك حيميالىق قاسيەتتەرى تۋرالى باياندادى. مىسالى, كۇكىرتتى, بيتۋمدى, تۇتقىرلىعى جوعارى جانە از ءپارافيندى مۇناي, شامامەن – 20 گرادۋس تەمپەراتۋرادا قاتاتىن بوزاشى مۇنايى تازا تۇرىندە بيتۋم زاۋىتىنا جەتكىزىلەدى جانە تىكەلەي بيتۋم ءوندىرۋ ءۇشىن پايدالانىلسا, از كۇكىرتتى, جەڭىل, بىراق جوعارى ءپارافيندى جەتىباي جانە وزەن كەن ورىندارىنىڭ مۇنايى +30, +32 گرادۋس تەمپەراتۋرادا قاتا باستايتىندىقتان ونى تاسىمالداۋدا قۇبىرعا قىزدىرۋ پەشتەرىنىڭ كومەگى كەرەك ەكەن. ال تەڭىز كەن ورنىنىڭ مۇنايى كۇكىرتى از, جەڭىل جانە تۇتقىرلىعى تومەن, وتە سۇيىق, -35 -40 گرادۋس تەمپەراتۋرادا قاتادى, سونداي-اق جەڭىل فراكتسيالاردىڭ كوپ شىعۋىمەن وتە قۇندى بولىپ ەسەپتەلەدى.
«اقتاۋ» باس مۇناي ايداۋ ستانساسىنداعى جاۋاپتى قىزمەتتەر تۋرالى ءتيىستى ماماندار ايتىپ بەردى. سولاردىڭ ءبىرى – اتالعان ستانسانىڭ تاۋار وپەراتورى جانار قادىرباەۆا. 15 جىلدان بەرى قىزمەت ەتىپ جۇرگەن جانار ءوز ءىسىن شەبەر مەڭگەرگەن.
«تاۋار وپەراتورى – ماڭىزدى جانە قيىن ماماندىقتاردىڭ ءبىرى, بۇل جۇمىس وتە جاۋاپتى. جۇمىس بارىسىندا ۇنەمى ديناميكالىق قوزعالىستا جۇرەمىز. ستانسا اۋماعىن ارالاپ, رەزەرۆۋارعا شىعىپ, سۇيىق قويمالاردان مۇناي سىنامالارىن الامىز, تسيستەرنالارداعى ماي دەڭگەيىن ولشەيمىز, سىناما الامىز, ەسەبىن جۇرگىزەمىز. ءبىزدىڭ جۇمىستا مۇنايدىڭ ساندىق جانە ساپالىق تۇرعىدان ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ وتە ماڭىزدى», دەيدى وپەراتور.
«قازترانسويل» اق-داعى اسەر «قازاقتەڭىزكولىكفلوتى» جشس-دا جالعاسىن تاپتى. «قازاقتەڭىزكولىكفلوتى» ۇتكقك» جشس «قازمۇنايگاز» ۇك اق توبىنا كىرەتىن ۇلتتىق تەڭىز تاسىمالداۋشىسى جانە ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى, ەڭ زاماناۋي فلوت – تانكەرلەر, كونتەينەرلىك كەمەلەر, قۇرعاق جۇكتەردى تاسيتىن كەمەلەر مەن سۇيرەتكىشتەرگە يەلىك ەتەدى. كومپانيا مۇنايدى كاسپي تەڭىزى اكۆاتوريالارىنداعى باعىتتار, قارا جانە جەرورتا تەڭىزىندەگى سۋ جولدارى ارقىلى تاسىمالدايدى. ءباسپاسوز تۋرى بارىسىندا مۇناي جۇكتەپ تۇرعان «Taraz» تانكەرى جۇمىسىمەن تانىستىق.
مۇناي تاسىمالداۋ سالاسىنداعى قوس كومپانيانىڭ جۇمىس ىرعاعى ءوز جۇيەسىمەن ءجۇرىپ جاتىر. قوس كومپانيانىڭ الدىنا قويعان جوسپارى اۋقىمدى, بۇل اتالعان سالانىڭ الەۋەتىنە دەگەن سەنىمدى ارتتىرادى.
ماڭعىستاۋ وبلىسى