تاريف جانە تالاپ

بيىل ناۋرىز ايىندا ەل بويىنشا كوممۋنالدىق قىزمەت ءتاريفى ءوسىپ, جارىق, جىلۋ قۇنى قىمباتتاعانى بايقال­دى. الاي­دا باعانىڭ ءوسۋىن ء«تاريف­تى ينۆەس­تيتسياعا ايىرباس­تاۋ» دەپ تۇسىن­دىرگەن ەدى. ياعني جەتى جىلعا جوسپار­لانعان باعدار­لاما اياسىندا باعا جىل سا­يىن وسى قارقىنمەن وسە بەر­مەك. ۇكى­مەت باعدارلاما اياسىن­دا وڭىر­لەردەگى توزعان ينفرا­قۇرى­لىم­دى جاڭارتىپ, تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىن­داعى (تكش) جالاقىنى وسىرمەك.

بۇل رەتتە توزىعى جەتكەن ينفراقۇرىلىم ماسەلەسى وزەكتى بولىپ وتىر. ماسەلەن, بىلتىر ەكىباس­تۇز قالاسىنداعى جىلۋ ەلەكتر ستانساسىن جوندەۋگە بولىن­گەن قاراجات تالان-تاراج بولىپ, 1 ملرد تەڭگە جىمقىرىلعانى انىقتالدى. بۇعان قوسا تكش ينفراقۇرىلىمىنىڭ كوبى جەكەنىڭ مەنشىگىندە ەكەنى تاعى بار. مەڭزەپ وتىرعانىمىز – حالىق اقشا تولەۋىن تولەيدى, بىراق قاراجاتتىڭ جۇمسالۋ ۇدەرىسى حالىققا اشىق ەمەس.

كوممۋنالدىق قىزمەت باعاسى بارعان سايىن قىمباتتاپ بارادى. بۇرىنعى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ 30 قاڭتارداعى ۇكىمەت وتىرىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا بيىل كوممۋنالدىق قىزمەت ءتاريفى شامامەن قانشاعا وسەتىنىن ايتقان ەدى. «تاريف جىل سايىن وسەدى, ويتكەنى باعدارلاما جەتى جىلعا سوزىلادى. ورتاشا ەسەپپەن العاندا, كەيبىر سۋبەكتىلەر مەن تكش تۇرلەرى بويىنشا تاريف شامامەن 10-15 پايىزعا وسەدى, سوندا ورتا ەسەپپەن 20-30 پايىزعا قىمباتتايدى», دەگەن ەدى ول. بۇعان قوسا ول سۋ باعاسىن كوتەرۋ سەبەپتەرىن دە ءتۇسىن­دىرىپ وتكەن-ءدى. ونىڭ ايتىسىنا قاراعاندا, تاريف قىمباتتاعان سايىن ازاماتتار ۇنەمدەۋدى دە ۇيرەنەدى.

بىلتىر دا ۇكىمەت تاراپىنان كوممۋنالدىق قىزمەتتى 10 پايىزدان 30 پايىزعا دەيىن قىمباتتاتۋ – ۇستام­دى تاريف, ونسىز كوممۋنال­دىق ينفراقۇرىلىمنىڭ ساپالى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ, ونى جاڭ­عىرتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنى ايتىلعان. سونىمەن قاتار ستانسالار مەن كوممۋنالدىق كاسىپورىندار ءىس جۇزىندە 3 جىلدان اسا ۋاقىت تابىسسىز جۇمىس ىستەگەنى, سوندىقتان جوندەۋ جۇمىسىنا قارجى سالماعانى دا ماسەلەنىڭ وزەگى رەتىندە كورسەتىلدى.

اينالىپ كەلگەندە بۇل قىمبات­تاۋ تۇرمىس دەڭگەيى تومەن وتباسى­لار­دىڭ جاعدايىنا اسەر ەتپەي قويمايتىنى انىق. بىراق ۇكى­مەت بۇعان قاتىستى جەرگىلىكتى بيۋد­جەت قاراجاتى ەسەبىنەن از قام­تىلعان وتباسىلارعا كوممۋ­نالدىق قىزمەتكە اقى تولەۋگە كومەك بەرىلەتىنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. بۇل كومەك تولەمى كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە جۇمسالاتىن شىعىستار وتباسىنىڭ اي سايىنعى ورتاشا جيىنتىق تابىسىنىڭ 10 پايىزىنان اسىپ كەتكەن جاعدايدا تولەنەتىن بولعان. الايدا ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا دەپۋتات قۇدايبەرگەن بەكسۇلتانوۆ حالىق كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە قاتىستى الەۋمەتتىك كومەكتى ۋاقتىلى, ءتىپتى مۇلدە الا الماي وتىرعانىن ايتىپ, ناقتى شاعىمنان دالەل رەتىندە ءۇزىندى وقىپ بەرگەن. دەپۋتاتتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, تۇرعىنداردىڭ بىرقاتارى كوممۋنالدىق قىزمەت اقىسىن تولەۋگە كوپ قاراجات جۇمسايتىنىن ايتىپ شاعىمدانعان. تابىسى ورتاشادان تومەن ازاماتتار, اتاپ ايقاندا, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توبىنا جاتاتىن از قامتىلعان وتباسىلار, زەينەتكەرلەر, مۇگەدەكتەر, قينالىپ كومەك سۇراپ وتىر.

«زەينەتكەرمىن. ءبىر بولمەلى پاتەردە تۇرامىن. ول ءۇشىن 15 مىڭ تەڭگە سوماسىندا كوممۋنالدىق قىزمەتتىڭ تۇبىرتەگى كەلەدى. ءوزىم 56 مىڭ تەڭگە مولشەرىندە ەڭ تومەنگى زەينەتاقى الامىن. قاراپايىم اريفمەتيكا بويىنشا تابىسىمنىڭ 30 پايىزىن كوممۋنالدىق قىزمەتكە تولەيمىن. قالعان 40 مىڭ تەڭگەگە قالاي ءومىر سۇرۋگە بولادى؟ دارىگە جەتكىزەيىن بە, الدە باعاسى اسپانداپ تۇرعان ازىق-ت ۇلىككە مە؟», دەيدى گەننادي الەكساندروۆيچ.

اتالعان ساناتقا جاتاتىن ازاماتتار كوممۋنالدىق قىزمەتكە اقى تولەۋ ءۇشىن جۇيەلى نەگىزدە مەملەكەتتەن تۇرعىن ءۇي كومەگىن الادى. ايتسە دە تۇرعىن ءۇي كومە­گىن تاعايىنداۋدىڭ جاڭا قاعيدا­لارىنىڭ كۇشىنە ەنۋىنە بايلانىستى مينيسترلىك از قامتىلعان وتباسىلارعا الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ ءتارتىبىن وزگەرتتى.

«جاڭا ەرەجەلەرگە ساي تولەم الۋشى وتكەن توقساندا تۇرعىن ءۇي كومەگىن تاعايىنداۋ ءۇشىن شوتىن ۇسىنادى. ياعني وتباسى الدىمەن شىعىندى وتەۋگە ءتيىس, سودان كەيىن عانا تۇرعىن ءۇي كومەگىن ءار توقساندا ءوتىنىش بەرۋشىنىڭ شوتىن كورسەتۋ ارقىلى الا الادى. سالدارىنان تۇرعىن ءۇي كومەگىن الۋشىلار كوممۋنالدىق قىزمەتتى ۋاقتىلى تولەي المايدى, ءوسىمپۇل تولەۋگە مىندەتتەلەدى», دەدى دەپۋتات.

ق.بەكسۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىر عانا قاراعاندىنىڭ وزىندە مۇنداي تولەم الۋشىلاردىڭ سانى بىرنەشە مىڭعا جەتەدى.

«وسى ەرەجەنى دايىنداعان شەنەۋنىكتىڭ نە ويلاعانى تۇسىنىكسىز. تۇرعىن ءۇي جاردەماقىسىن الۋشىلاردىڭ نەگىزگى ساناتى – زەينەتكەرلەر. ولار قىزمەت اقىسىن ۋاقتىلى تولەي المايتىن ەگدە جاستاعى ادامدار ەكەنىن ەسكەرۋ قاجەت ەدى», دەدى ول.

سونىمەن قاتار دەپۋتات بۇل كومەكتى الار كەزدە قيىندىق بارىن باسا ايتتى. ناقتىراق ايتقاندا, كومەكتىڭ وسى ءتۇرىن الۋعا ءوتىنىش بەرگەندە تەتىك كۇردەلەنە تۇسەدى, سالدارىنان باس تارتۋعا نە قايتا ءوتىنىش بەرۋگە تۋرا كەلەدى. ەگەر وتباسىندا ەكى زەينەتكەر بولسا, تاعايىنداۋعا ءوتىنىش بەرگەن كەزدە وتباسىنىڭ باسقا مۇشەسى ەتسق كومەگىمەن وتىنىشكە كەلىسۋگە ءتيىس. تۇرعىن ءۇي كومەگىن تاعايىنداۋ جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگان ءۇشىن قاجەتتىلىكتى, ەسەپتەردى قالىپتاستىرۋ كوزدەلمەگەن, تولەۋگە ارنالعان ارنايى فۋنكتسيا جوق. دەپۋتات قولدانىستاعى ەرەجەلەرگە تۇرعىن ءۇي كومەگىن تاعايىنداۋ جانە ۇسىنۋ مەرزىمدەرىن تۇزەتۋ بولىگىندە بۇرىن «مولشەرى مەن ءتارتىبىن جەرگىلىكتى وكىلدى ورگاندار ايقىنداعان» وزگەرىستەر ەنگىزۋ جانە اتالعان ماسەلەلەر شەشىلگەنگە دەيىن مينيسترلىكتىڭ وسى بۇيرىعىن ۋاقىتشا توقتاتا تۇرۋدى ۇسىندى.

بۇل جاعداي ءبىر قاراساق, ءمامس جۇيەسىنە وتە ۇقساس. حالىق كوممۋنالدىق شىعىندى تولەيدى, بىراق ينفراقۇرىلىم تالاپقا ساي ما؟ ويتكەنى راسىمەن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنداعى ينفراقۇرىلىمنىڭ جاعدايى وتە كۇردەلى. ونى بىلتىر ماڭعىستاۋ اتوم ەنەرگەتيكالىق كومبيناتىندا بولعان اپاتتان دا انىق بايقادىق. اپاتتىڭ سالدارىنان ماڭعىستاۋ, اتىراۋ وبلىستارى جارىقسىز قالدى. ەكى وڭىردەگى ءىرى ونەركاسىپ ورىندارى ايتارلىقتاي زارداپ شەكتى. ونىڭ كوبى ەكى تاۋلىكتەن ارتىق جۇمىس ىستەمەي تۇردى. اتىراۋداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى ءۇشىنشى تاۋلىكتە عانا ىسكە قوسىلدى. جەل سوقسا, جارىعى جالپ ەتەتىن اۋىلدار تۇرماق, جاقىندا استانانىڭ ءوزى ءبىر كەش بويى جارىقسىز قالدى. وتكەن جىلىتۋ ماۋسىمى دا شۇعىل شەشۋدى قاجەت ەتەتىن پروبلەمالاردىڭ كوپ ەكەنىن كورسەتتى. ينفراقۇرىلىمنىڭ كوبى وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, بىلتىر جىلۋمەن جابدىقتاۋ سالاسىندا 27 كاسىپورىننىڭ توزۋ دەڭگەيى 65 پا­يىزدان اسقان. جەلىلەردىڭ توزۋى 58 پايىزدان 55 پايىزعا تومەندەپ, 2024 جىلى قىزىل ايماقتان 6 كاسىپورىن شىعادى دەگەن جوسپار دا ايتىلدى.

ال ەلەكترمەن جابدىقتاۋ سالاسىندا 19 كاسىپورىننىڭ توزۋ دەڭگەيى 70 پايىزدان اسادى. ونىڭ ىشىندە 16 كاسىپورىنعا ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالار بەكىتىلگەن. اتالعان سالاعا بىلتىر 92 ملرد تەڭگە ينۆەس­تيتسيا قۇيىلاتىنى ايتىلدى. 2023 جىلى جەلىلەردىڭ توزۋى 64 پايىزدان 62 پايىزعا دەيىن تومەندەيدى دەگەن بولجام بولدى. سونىمەن قاتار سۋمەن جابدىقتاۋ سالاسىندا 15 كاسىپورىننىڭ توزۋ دەڭگەيى 70 پايىزدان اسادى. ونىڭ ىشىندە ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالار 13 كاسىپورىن ءۇشىن بەكىتىلگەن. سالاعا بىلتىر 29,5 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيالانعان. سۋ بۇرۋ سالاسىندا دا 26 كاسىپورىننىڭ توزۋ دەڭگەيى 70 پايىزدان اسادى. ونىڭ ىشىندە 23 كاسىپورىنعا ارنالعان ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالار بەكىتىلىپ, 15,3 ملرد تەڭگە ينۆەس­تيتسيا قۇيىلعان. بىلتىر KPMG كومپانياسىنىڭ حالىقارالىق كونسۋلتانتتارى دا ەلەكتر ستانسالارىنا تەحنيكالىق اۋديت جۇر­گىزگەن ەدى. ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆ مينيسترلىك ەلەكتر ستانسالارىنىڭ تەحنيكالىق ءاۋديتىن اياقتاعانىن, حالىقارالىق كونسۋلتانتتار بارلىق ەلەكتر ستانساسىنا بارعانىن ايتقان.

«وتكەن جىلى اۋديت جوباسىن اياقتادىق, ءتىپتى ءبىزدىڭ قاتىسۋى­مىزبەن وسى ماسەلە بويىنشا رەسمي ءباسپاسوز ءماسليحاتى دا ءوتتى. وندا ەلەكتر ستانسالارىنىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيى, ولاردى قالپىنا كەلتىرۋ جانە ودان ءارى دامىتۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى, جەو تەحنيكالىق ءاۋديتىنىڭ قورىتىندىلارى جونىندە اقپارات بەردىك. نەگىزگى مىندەت ۇندىستانداعى ارىپتەستەرىمىزگە جۇكتەلدى, ءبىز ولاردى ۇدەرىستەردى ۇيىمداستىرۋ تۇرعىسىنان قولدادىق», دەدى كومپانيانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى سۇراعىمىزعا بەرگەن جاۋابىندا.

ساراپشىلار باعدارلاما اياسىندا ءبولىنىپ جاتقان قاراجاتتى قاداعالاۋدا بارىنشا قىراعىلىق كەرەك ەكەنىن ايتادى. سەبەبى تاريف قاراجاتىنان بولەك, جىل سايىن سالاعا ايتارلىقتاي قوماقتى اقشا بولىنەدى. ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ ساراپشىسى ابزال نارىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, جەمقورلىقتىڭ جولى كەسىلمەسە, ماسەلە شەشىلمەيدى.

«جەمقورلىقتىڭ جولى كەسىل­مەسە, قانشا اقشا بولىنسە دە, ءتيىمسىز جۇمسالادى. نەگىزى, جىلىنا 180 ملرد تەڭگە بولىنەدى. قاتەلەسپەسەم, بيىل 316 ملرد تەڭگە – تكش-عا, 180 ملرد تەڭگە جەو-نى جاڭارتۋ جانە جاڭعىرتۋعا ءبولىنىپ جاتىر. جەو-گە ونسىز دا جىلىنا وسىنشا اقشا بولىنەدى. بۇعان قوسا 316 ملرد بجزق قاراجاتى ءبولىنىپ جاتىر. ماسەلە اقشادا ەمەس, ماسەلە – قانشا اقشا بولىنسە دە, اقاۋدىڭ ازايماۋى. جىلدا قاعاز جۇزىندە جاڭعىرتۋ جاسادىق, اۋىستىردىق دەيدى. بىراق جىلدا ءبىر ماسەلە شىعادى. نەگە؟ سەبەبى بىرىنشىدەن, اقشا ءوزىنىڭ ماقساتتى بولىنگەن جاعىنا جۇمسالمايدى, ەكىنشىدەن, ءتيىمسىز جاراتىلادى, ۇشىنشىدەن, قاعاز جۇزىندە اياقتالدى دەپ رەسمي قۇجات تاپسىرادى. اقشانىڭ جۇمسالۋىن باقىلايتىن, قاداعالايتىن, ساپاسىن تەكسەرەتىن ءبىر ورگان بولۋى كەرەك. اقشانى بولەتىن – قارجى مينيسترلىگى, ۇكىمەت, ونى يگەرەتىن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر, ال تەكسەرەتىن كىم؟ مىنە, وسى ماسەلەگە كوڭىل اۋدارۋ كەرەك», دەيدى ساراپشى.

تۇيتكىلدى تۇيىندەپ ايتقاندا, تاريف پەن تالاپ تەڭ بولۋعا ءتيىس. جىل سايىن قۇجاتى جاقسارعان يفراقۇرىلىم قىراعى قاداعالاۋدى قاجەت ەتەدى.