بۇكىل الەمگە قاجەت ايەل قايراتكەر

دۇبىرگە تولى دۇنيە ۇلىبريتانيانىڭ بۇكىل الەم وقيتىن اسا بەدەلدى «تايمس» گازەتىنىڭ پىكىرىنشە, گەرمانيا فەدەرالدىق رەسپۋبليكاسىنىڭ كانتسلەرى انگەلا مەركەل «جىل ادامى» اتالدى. ونى گازەتتىڭ مىڭداعان جۋرناليستەرى مەن ولار پىكىرىن سۇراعان دۇنيەجۇزىنىڭ ءار تارابىندا ءومىر كەشىپ جاتقان ساراپشىلار انىقتاعان. نە ءۇشىن دەگەندە, شىعىس ەۋرو­پاداعى قازىرگى ۋشىققان جاعدايدا كونتينەنتتە تۇراقتىلىقتى ساق­تاۋ جولىنداعى جەتەكشى ءرولى ءۇشىن دەگەن انىقتاما بەرىلگەن. گازەتتىڭ وسى وقيعاعا ارنالعان ماقالاسىنىڭ تاقىرىبىنان دا كوپ جايدى اڭعاراسىڭ. ول: «قاۋىپتى ەركەكتەرگە تولى مىناۋ دۇنيەدە بىزگە كەرەك ايەل» دەپ اتالادى. كوپ ەلدە ايەل ازاماتتاردىڭ ءبىرىنشى باسشى بولۋى سيرەك بولسا, ال بۇكىل الەمدە ءبىرىنشى قايراتكەر اتالۋى مۇلدە سيرەك. سودان دا وعان ايرىقشا ءمان بەرىلەدى. نەمىستەر انگەلا مەركەلدىڭ ءوز ەلىندە ءبىر پارتيانىڭ سەگىزىنشى رەت ءتورايىمى, ال ءۇشىنشى رەت ەلدىڭ كانتسلەرى بولىپ سايلانعانىن اتاپ وتسە دە, كەيدە باسقا پارتيانىڭ وكىلدەرى وعان قارسىلىقتارىن بىلدىرەدى. ال بۇل جولى ونىڭ الەمدىك دارەجەدە «جىل ادامى» اتالعانىنا بۇكىل گەرمانيا قۋاندى, بۇكىل ەل بولىپ ماقتاندى. جالپى, انگەلا مەركەل ماراپاتتان كەندە ەمەس. وتكەن جىلدىڭ مامىرىندا «فوربس» جۋرنالى 9-شى رەت الەمدەگى ەڭ ىقپالدى ايەل-قايراتكەر دەپ اتادى. ءاسى­رەسە, ەۋروپاعا قاتىستى بارلىق ماسەلەدە سوڭعى جىلداردا جۇرت ونىڭ سوزىنە جىعىلادى. جانە ءوز كەزەگىندە گەرمانيا كانتسلەرى ساياسي بەلسەندىلىگىمەن دە كوزگە ءتۇسىپ ءجۇر. بىراق ول استە دە اتاققۇمارلىق, جالعان بەلسەندىلىك ەمەس, ۇلكەن پاراساتتىلىققا نەگىزدەلگەن الەم­دىك جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارقالاعان بەلسەندىلىك. «تايمس» گازەتىنىڭ پىكىرىنشە, نەمىس كانتسلەرىنىڭ «جىل ادامى» اتالۋى «ەڭ الدىمەن قىرىمدى اننەكسيالاعاننان كەيىن باتىس پەن پرەزيدەنت ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ اراسىنداعى اسا كۇردەلى كەلىسسوزدى ءوز باقىلاۋىندا الۋى» بولعان. سونىمەن قاتار, بۇل گازەت بۇل ءما­سە­لەدە انگەلا مەركەلدى «ال­ماس­تى­رۋعا كەلمەيتىن قايراتكەر» دەپ سيپاتتاعان. بۇل كەلىسسوزدە ونىڭ ۇستانعان باعىتى دا بەلگىلى. ول رەسەيگە قار­سى قاتال ەكونوميكالىق سانك­تسيا­­لاردى قولدايدى جانە بۇل ماسەلەدە باستاماشىلىق تا كور­سەتىپ كەلەدى. سوعان قاراماي, نەمىس كانتسلەرى شيەلەنىستى ودان ءارى شيىر­شىقتاتپاي, كەلىسىم جولىمەن شەشۋدى جاقتايدى. رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ الەمدىك ەكونوميكا جانە حالىقارالىق قارىم-قاتىناس ينستيتۋتىنىڭ ەۋروپالىق ينتەگراتسيا ورتالىعىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى نادەجدا اربا­توۆانىڭ «ونىڭ ارەكەتىندە ەش­قان­داي ەكسترەميزم جوق. ول تالاي رەت رەسەي ەۋروپانىڭ ماڭىزدى كور­شىسى بولىپ قالا بەرەدى, ونىمەن ارا-قاتىناستى جوعالتپاۋ كەرەك دەگەن پىكىرىنە» ءمان بەرۋى دە ورىندى. جىل ادامى. الەمگە قىزمەت ەتكەن ادام. الەمدى مويىنداتقان ادام. ول ءبىر ەلگە عانا ەمەس, بۇكىل الەمگە قاجەت. ول ماقتاۋعا دا, ماقتانۋعا دا لايىق.

ناتو-نىڭ اۋعانستانداعى اسكەري ميسسياسى اياقتالدى

وتكەن جىلدىڭ سوڭعى اپتاسىندا اقش باستاعان ناتو-نىڭ اۋعانستانداعى اسكەري ميسسياسىنىڭ اياقتالۋىنا بايلانىستى كابۋلدا رەسمي سالتانات ءوتتى. وعان اۋعان باسشىلىعى دا قاتىسىپ, بۇل ميسسيانىڭ تاريحي ماڭىزىنا زور باعا بەرىلدى. ادەتتە, بىزگە جەتىپ جاتاتىن اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكتەم ناسيحاتىنا قاراعاندا, بۇل اسكەري ميسسيانى اقش كۇشتەرىنىڭ, ناتو كۇشتەرىنىڭ اۋعانستانداعى ارەكەتتەرىن ازياداعى وسىناۋ ەلگە جاساعان باسقىنشىلىقتاي كو­رەتىن دە پىكىر بارلىعى انىق. ولاردىڭ بۇل ەلدە نەسى بار ەدى, اۋعان­دار ءوز قوتىرىن وزدەرى قاسىسا, ول الدەقايدا ءتيىمدى بولار ەدى, ماسەلە مۇنشالىقتى ۋشى­عىپ, حالىق­ارالىق دەڭگەيگە كوتەرىل­مەس ەدى دەگەن دە پىكىر ايتىلىپ قالاتىن. راسىندا دا, 13 جىلعا سوزىلعان بۇل ميسسيا بولماعاندا, ناقتىراق ايتقاندا, نەگىزىنەن اقش-تىڭ اسكەري كۇشتەرى بۇل ەلدە سونشا مەرزىمدە سوعىس ارەكەتتەرىن ءجۇر­گىزبەگەندە نە بولار ەدى؟ بۇل سۇراقتى ناقتىراق قويساق, حالىق­ارالىق تەرروريزمنىڭ اۋقىمى قانداي دەڭگەيگە كوتەرىلەر ەدى دەۋ­گە دە بولار ەدى. سول كەزدىڭ وزىندە جاي الەۋەتى شەكتەۋلى ەلدەر عانا ەمەس, سول تەرروريستەر اقش-تاي الىپ ەلدىڭ وزىنە شابۋىل جاساپ, بۇكىل الەمدى ەسىنەن تاندىرعان. سولاي كەتە بەرگەندە, بۇكىل الەم تىنىش ۇيىقتاي الماس ەدى. ال­دىمەن ءبىرىنشى سوققى العان اقش ەسىن تەز جيدى. 2001 جىلعى قىر­كۇيەكتەگى ۆاشينگتون مەن نيۋ-يوركتەگى تەراكتىلەردەن كەيىن اقش سول تەرروريزمدى اۋىز­دىق­تاماي بولمايتىنىنا وزدەرىنىڭ وداقتاستارىنىڭ, اق نيەتتى باس­قا ەلدەردىڭ كوزىن جەتكىزدى. ءسوي­تىپ, وعان ەلۋدەي ەل ءۇن قوسىپ, اۋعان­ستاندا تامىر جايعان تەرروريزمگە قارسى كواليتسياعا بىرىكتى. ارينە, مۇندا باستى اۋىرت­پا­لىقتى اقش كوتەردى. ولار بۇ­عان قىرۋار قارجى مەن قارۋ-جا­­راق ءبولدى. تەك اۋعانستاننىڭ ءوزى­نە كومەك رەتىندە 100 ميلليارد دوللار بەرسە, اسكەردى ۇستاۋعا, ولار­دىڭ قاجەتىن وتەۋگە تريلليون دوللار قارجى جۇمسادى. باسقا­لاردىڭ ۇلەسىن دە ۇمىتۋعا بولمايدى. تاليباندارعا قارسى سوعىستىڭ كۇشەيگەن كەزىندە وعان ناتو-نىڭ 140 مىڭداي اسكەرى, سونىڭ ىشىندە 110 مىڭداي اقش اسكەرى قاتىستى. ءيا, سوعىستىڭ سالدارى ۇلكەن. كوا­ليتسيانىڭ, نەگىزىنەن اقش-تىڭ 3,5 مىڭداي ادامى قازا تاپتى. بىرەۋلەر وندا بارىپ نەلەرىڭ بار ەدى دەپ, تابالاۋى دا مۇمكىن. ولار تالاي مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرىن اراشالاۋ جولىندا قازا تاپقان شىعار. ءبىر عانا نيۋ-يوركتەگى تەراكتىدەن قانشا ادامنىڭ قازا تاپ­قانىن جۇرت بىلەدى. ەگەر سول قانىپەزەر تەرروريستەردىڭ كوزىن جويماعاندا, ولاردىڭ جولىن كەس­پەگەندە, قۇرباندىققا ۇشى­را­عان­داردىڭ سانى ونداعان, جۇزدەگەن مىڭعا جەتۋى مۇمكىن ەدى عوي. اۋعانستانداعى سوعىسقا بۇلار­دان بۇرىنىراق قۇرامىنا بۇگىنگى ءبىزدىڭ ەلىمىز دە كىرگەن كسرو دا قاتىسقان. 10 جىل سوعىستى. وعان 620 مىڭداي كەڭەس اسكەرى قاتىس­تى. 14 453 ساربازىنان ايىرىل­دى. 147 تانكىسىنەن, 1314 بتم-نەن, 443 زەڭبىرەگىنەن, 118 ۇشاعىنان, 333 تىك­ۇشاعىنان ايىرىلدى. قا­زاق­ستان­نان 22 218 سارباز قاتىسىپ, ولار­دىڭ 924-ءى قايتپاي قالدى. سونىڭ ءبارى نە ءۇشىن دەگەندە, ينتەرناتسيونالدىق بورىشىن وتەۋ ءۇشىن, سوتسياليستىك يدەيا ءۇشىن دەپ اقتالۋعا تۋرا كەلگەن. بوسقا قىرىلدى-اۋ دەيسىڭ. اقش-تىڭ, ناتو-نىڭ اۋعان­ستانداعى 13 جىلعا سوزىلعان سو­عى­سىنىڭ ناتيجەسى نە؟ اقش پرە­زيدەنتى باراك وباما ايتادى: امەريكالىق اسكەري ناۋقان ارقا­سىندا اۋعاندار ءوز ەلىن قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك الدى, سون­داي-اق, قۇراما شتاتتاردىڭ قاۋىپ­سىز­دىگى نىعايدى, اۋعانستان بۇدان بىلاي تەررورلىق قاۋىپتىڭ كوزىنە اينالمايدى. وسى ءسوزدىڭ شىن مانىندە جۇزەگە اسقانىن قالايسىڭ. ماماديار جاقىپ, «ەگەمەن قازاقستان».