قازاق مەملەكەتىنىڭ بۇدان كەيىنگى ءتورت عاسىرلىق شەجىرەسىندە حالقىمىزدىڭ قاسيەتىن ارتتىرىپ, ىرگەلى ەلدىگىن ورىستەتۋگە ۇيىتقى بولعان ءىرى تاريحي تۇلعالارىمىز: قاسىم حان, حاق-نازار حان, تاۋەكەل حان, ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم حان, سالقام جاڭگىر حان, ءاز-تاۋكە حان, ابىلاي حان, كوكجال كەنەسارى حان گازەتىمىزدىڭ الدىڭعى نومىرىندە ءسوز ەتكەن ءاز-جانىبەك حاننىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارى بولىپ كەلەدى.
اتامەكەنىندە ازاتتىق تۋىن كوتەرىپ, دەربەس ىرگەلى حاندىق قۇرعان قازاق حالقىنىڭ تالايىم تاعدىر العا تارتقان تار جول, تايعاق كەشۋلەرى وسىمەن ءتامام بولا قالعان جوق. تاۋەلسىز جاس مەملەكەتتىڭ بىتىسپەس قاس دۇشپانىنا اينالىپ, كەك قۋعان ءابىلحايىر حاننىڭ نەمەرەسى مۇحاممەد شايبانيمەن جۇلقىلاسقان سوعىس وتىز جىلدان استام ۋاقىتقا سوزىلدى.
بۇل قانكەشۋ شايقاستار كەرەي حاننىڭ ۇلى بۇرىندىق حاننىڭ (1480-1511) تۇسىندا اسا شيەلەنىسكەن سيپات الدى. ءاز-جانىبەك حان قايتىس بولعاننان كەيىن قازاق حاندىعىنىڭ بيلىگى كەرەي حاننىڭ ۇلى بۇرىندىقتىڭ يەلىگىنە كوشەدى. بۇل – 1480 جىلدىڭ شاماسى بولاتىن. كەشەگى كوك وردا ۇلىسىندا, دەشتى قىپشاق دالاسىندا ازاتتىق كۇرەسىن باستاپ, تاۋەلسىزدىك تۋىن تىككەن قازاق حاندىعى وسى شيرەك عاسىر ۋاقىتتا ءتورت تاعانىنا نىق تۇرىپ, توڭىرەگىندەگى ەلدەردى ساناسۋعا ءماجبۇر ەتكەن ىرگەلى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسىپ الدى. اقىلىنا ىسكەرلىگى ساي ءاز-جانىبەك ءوزى دارا حاندىق قۇرعان جەتى جىل ىشىندە مەملەكەتتىڭ قۇرىلىمىن, باسقارۋ جانە زاڭدىق جۇيەسىن, اسكەري ءتارتىبىن جاساپ, بەرىك ورنىقتىرىپ كەتتى.
قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى باسقارۋ جۇيەسىنەن كەيىنگى كەزەڭدەرىنە دەيىن جالعاسقان وزىق ءۇردىس العاش وسى ءاز-جانىبەك قالدىرعان زاڭداردا ناقتى كورىنىس تاپسا كەرەك. ونىڭ ىشىندە ەرەكشە كوڭىل اۋدارارلىعى – حاندىق بيلىكتىڭ اكەدەن بالاعا ەمەس, اعادان ىنىگە كوشۋى. ول – اعايىن اراسىنداعى الاۋىزدىقتى بولدىرماي, تۋىستىقتى بەرىك جالعاستىرۋعا, ءىنىنىڭ اعانى, كىشىنىڭ ۇلكەندى قۇرمەت تۇتۋىنا نەگىزدەلگەن ۇلتتىق ءداستۇردى نىعايتۋعا باعىتتالعان كورەگەندىك ساياسات ەدى. ول – سوناۋ تۇرىك قاعاناتى كەزەڭىنەن ۇلتتىق قانىمىزعا سىڭگەن ىزگىلىكتى ءۇردىستىڭ لايىقتى جالعاسى بولاتىن. وعان كونەدەگى VIII عاسىردان بىزگە جەتكەن بىلگە-قاعان ەسكەرتكىشىندەگى «اۋەلى اكەلەر قاعان بولدى, ودان سوڭ ىنىلەرى قاعان بولدى, سودان كەيىن بالالارى قاعان بولدى» دەگەن قاسيەتتى شەجىرە جازۋلارى ايقىن دالەل.
ءتورت عاسىر بويى داۋىرلەگەن قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى «التىن عاسىرى» تاريحىندا وسى ءبىر ۇلاعاتتى ءۇردىستى بارىنشا بۇلجىتپاي ۇستاۋعا كۇش سالىنعانى انىق بايقالادى. ءاز-جانىبەكتىڭ وزىنەن تۋعان ماحمۇت, ەرەنشى, ادىك, قاسىم, جانىش, تانىش سياقتى ەل ىشىندە ەستىلىگىمەن دە, ەرلىگىمەن دە اتتارى شىققان, وڭكەي سىرتتان توعىز ۇلى بولا تۇرا, حان تاعىنىڭ اعا بالاسى – كەرەيدىڭ ۇلى بۇرىندىققا بەرىلۋىنەن دە وسى بابالار ءداستۇرىن جاڭا مەملەكەتتىڭ زاڭدارىندا ورنىقتىرىپ, ۇرپاققا ۇلاعات ەتىپ قالدىرۋ ماقساتىنان تۋعان ىزگىلىكتى ءۇردىستىڭ ناقتى جالعاسىن كورەمىز. داناگوي اكەنىڭ پاراساتتى ونەگەسىنە ءسوزسىز باعىنعان توعىز سۇلتان اتا ءداستۇرىن بەرىك ورنىقتىرىپ, قازاق ەلىنىڭ مەرەيىن اسىردى. ولاردىڭ ەشقايسىسى بۇرىندىق حاننىڭ الدىندا تەكسىزدىك تانىتپادى. ءتىپتى, سول كەزدىڭ وزىندە ايبارى اسقان, «تاقسىز حان» اتانعان قاسىم سۇلتاننىڭ ءوزى دە بۇرىندىق حانعا قارسى كەلمەدى.
وسى ۇلاعاتى زور وزىق ءداستۇردى سول زاماننىڭ تاريحشىلارى دا: ء«بىر كەزدە ءوز اكەسى جانىبەك كەرەي حاننىڭ بيلىگىنە باس ۇرعانى سياقتى, قاسىم دا بۇرىندىق حاندى ۇلىق تۇتتى», – دەپ ەرەكشە ءمان بەرە جازعان. بۇرىندىق حان بيلىك قۇرعان كەزەڭدە قازاق حاندىعى اتا جاۋلارىنىڭ ۇزدىكسىز جۇرگىزگەن باسقىنشىلىق سوعىستارىنا كۇيرەتە سوققى بەرە وتىرىپ, ەل ىرگەسىن دە كەڭەيتە ءتۇستى. قازاق حاندىعى كوك وردانىڭ بايىرعى استاناسى سىعاناق قالاسىمەن بىرگە سىرداريانىڭ جاعاسىنداعى ستراتەگيالىق ماڭىزى زور سوزاق, ساۋران, اركوك, ۇزكەنت, اققورعان سياقتى قالالارى مەن شۇرايلى ايماقتارىن وزىنە قاراتتى. سونىمەن بىرگە, قاسيەتتى تۇركىستان, اتاقتى سايرام, ەجەلگى وتىرار قالالارى دۇشپانداردىڭ كوز قۇرتىن جەگەن قازاق مەملەكەتىنىڭ يەلىگى ەدى. سىرداريا بويىنداعى باي قالالاردى جاۋلاپ الۋ جولىندا بىتىسپەس قاندى شايقاستار جۇرگىزگەن قازاق ورداسىنىڭ قاس جاۋى – مۇحاممەد شايباني بولدى.
سول سياقتى ءامىر تەمىر اۋلەتىنەن شىققان ءامىر مۇحاممەد ءمازيت تارحان حان مەن موعولستان بيلەۋشىسى ءجۇنىس حان دا قازاقتاردىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى زور باي قالالارىن وزدەرىنە قاراتىپ الۋدى كوكسەدى. مۇحاممەد شايباني سىردىڭ بويىنداعى قالالاردى باسىپ الۋ جانە اتاسى ءابىلحايىردىڭ دەشتى قىپشاقتا قۇلاعان ۇستەمدىگىن قايتا ورناتۋ ءۇشىن قازاقتارمەن 30 جىل ۇزدىكسىز سوعىستى. بۇل سوعىستاردا ول بىردە ءامىر تەمىر اۋلەتتەرىنە, بىردە نوعاي وداعىنا, بىردە موعولستان حاندارىنا يەك ارتتى. شايباني حان ءوزىنىڭ وسى پيعىلىن قايتكەن كۇندە جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قازاق ەلىنە ءتورت رەت جويقىن باسقىنشىلىق جورىق جاسادى.
1509 جىلى مۇحاممەد شايباني مۇزداي قارۋلانعان 100 مىڭ اسكەرمەن قاڭتاردىڭ قاقاعان قىسىندا سىرداريانىڭ مۇزىنان ءوتىپ, ءاز-جانىبەكتىڭ ۇلى جانىش سۇلتاننىڭ ۇلىسىنا شابۋىل جاسادى. قامسىز جاتقان بەيبىت ەلدى قىرىپ-جويىپ, اركوك, ۇزكەنت, تۇركىستان (ياسى) قالالارىن باسىپ الىپ, جانىش سۇلتاننىڭ قىستاۋلارى قارابدالعا جەتەدى. توسىن جاۋعا قارسى جانىش سۇلتان بۇكىل ۇلىسىن كوتەرەدى. سول كەزدە جانىش سۇلتان ۇلىسىندا بارلىعى 100 مىڭداي حالىق بار ەكەن, سودان 30 مىڭداي ازامات اتقا قونىپ, قانقۇيلى جاۋعا قارسى تۇرىپتى. كۇش تەڭ ەمەس ەدى. بىراق جانىش سۇلتان باستاعان قازاق اسكەرى باسقىنشىلارمەن شايقاستا تۋعان جەردىڭ ءاربىر قالاسى مەن قىرات-قىرقاسى ءۇشىن باستارىن بايگەگە تىكتى. وزدەرىنەن ءۇش-ءتورت ەسە كوپ جاۋمەن جانتالاسا ارپالىسقان جانىش ساربازدارى شايباني قوسىندارىنىڭ قاتارىن سەلدىرەتىپ-اق تاستادى. بىراق كەنەتتەن سوقتىققان كوپ جاۋ دەگەنىن جاسادى. ۇزاق قانتوگىس شايقاستان كەيىن قازاق اسكەرى تۇگەلدەي مايدان دالاسىندا قازا تاپتى. جانىش سۇلتاننىڭ جاۋجۇرەك بالاسى احمەت تە وسى سوعىستا مەرت بولدى. مۇحاممەد ءشايبانيدىڭ جارتىلاي قانسىراعان ىزالى اسكەرى بەيبىت جاتقان قازاق حالقىن قىرىپ-جويىپ, مىڭداعان بالا-شاعاسىن قۇلدىققا, قىز-كەلىنشەكتەرىن كۇڭدىككە الدى. جاۋ قولىنا تۇسكەن مال-م ۇلىك تە قيساپسىز ەدى. شايباني اسكەرىنىڭ قۇرامىندا بولعان, كەيىننەن “ميحمانناما ي-بۇحارا” اتتى اسا قۇندى تاريحي ەڭبەك جازعان تاريحشى فازلاللاح يبن رۋزبەحاننىڭ ايتۋى بويىنشا, قازاقتاردىڭ بالا-شاعالارى مەن جۇكتەرىن ارتىپ, كوشىپ جۇرە بەرەتىن “جىلجىمالى ۇيلەرىنىڭ” (اربا ۇستىنە تىگىلگەن كيگىز ءۇيلى كۇيمەلەر) وزىنەن ون مىڭنان استام ءۇي ولجا بولعان. ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى, تابىن-تابىن تۇيە مەن قوي قولدى بولعان. جەڭىسكە جەلىگىپ, وڭاي ولجاعا قۇنىققان مۇحاممەد شايباني قازاق حاندىعىن ءبىرجولاتا تالقانداپ, اتا كەگىن قايتارۋ ءۇشىن 1510 جىلى تاعى قىس ايىندا ءوزىنىڭ سوڭعى, ءتورتىنشى جويقىن جورىعىنا شىقتى. بۇل جولى دا سىرداريانى كوكتەي ءوتىپ, بەيبىت قازاق قالالارى مەن اۋىلدارىن قىرىپ-جويىپ, اسكەرىنىڭ نەگىزگى بولىگىن سارىارقاعا اتتاندىرادى. جاۋدىڭ ءبىر جىل بۇرىنعى باسقىنشىلىق جورىعىنان ساباق العان قازاق جۇرتى قامسىز ەمەس ەدى.
جاۋجۇرەك قولباسشى قاسىم سۇلتان «جاۋ قوسىندارى قاي قيىردان, قاي مەزگىلدە تيىسەدى» دەگەندەي اسكەرىن توماعا-تۇيىق ۇستاپ, ۇلىتاۋداعى ورداسىندا جاتقان بولاتىن. «اتتان!» دەگەن العاشقى جاۋشى حابارىنان كەيىن-اق مويىنسىز قاسەن باتىر باستاعان اسكەرىنىڭ العاشقى لەگىن جاۋعا قارسى اتتاندىرادى. جاۋجۇرەك ءباھادۇر مويىنسىز قاسەن جاۋ قوسىندارىن كىشىتاۋ ماڭىندا قارسى الادى. قازاق ساربازدارى مۇحاممەد ءشايبانيدىڭ بالاسى تەمىر مەن نەمەرەسى ۇبايدوللا سۇلتاندار باستاعان باسقىنشىلاردىڭ تاس-تالقانىن شىعاردى. ۇرەيلەنگەن جاۋدى تۇرە قۋىپ, كوپ شىعىنعا ۇشىراتتى. اسكەردىڭ قالدىعى سىر بويىنداعى كوك كەسەنە بەكىنىسىندە جاتقان شايباني قوسىندارىنا كەلىپ قوسىلادى. شايباني اسكەرىنىڭ باسىن قۇراپ ۇلگەرگەنشە قازاقتاردىڭ نەگىزگى جاساعىن باستاپ, قاسىم سۇلتان باسقىنشىلاردى قورشاۋعا الادى. كەسكىلەسكەن شايقاس ۇزاققا سوزىلدى. تۋعان جەرىن قانعا بوكتىرگەن جاۋعا دەگەن كەك جىگەرلەندىرگەن قازاق ساربازدارى ءشايبانيدىڭ ەسىن جيعىزبادى. وڭاي ولجا قۋىپ كەلگەن ون مىڭداعان باسقىنشىلار جەر جاستاندى. بار اسكەرىنەن ايرىلعان مۇحاممەد ءشايبانيدىڭ ءوزى باس ساۋعالاپ, زورعا قاشىپ قۇتىلادى (مۇحاممەد حايدار دۋلاتي, «تاريح-ي-راشيدي»).
وتىز جىل بويى قازاق دالاسىنا دۇركىن-دۇركىن سوعىس اشىپ, بەيبىت ەلدىڭ بەرەكەسىن قاشىرعان مۇحاممەد ءشايبانيدىڭ ساعى مۇلدە سىندى. كىر جۋىپ, كىندىك كەسكەن اتامەكەندەرىن ەشبىر جاۋعا تاپتاتپايتىندىقتارىن ءىس جۇزىندە دالەلدەگەن قازاق حالقىنىڭ قايسارلىعىن اتا جاۋ دا ەرىكسىز مويىندادى. عۇلاما تاريحشى فازلاللاح يبن رۋزبەحان: «بۇل قازاقتار – وزدەرىنىڭ قايتپاس ەرلىگىمەن دە, قۋات-كۇشىمەن دە بۇكىل الەمگە تانىلعان حالىق. ەگەر قازاقتار رۋلى ەلىمەن باس قۇراپ, تۋ كوتەرىپ, ۋاقىتىندا شەپ تۇزەي السا, ەشبىر جاۋعا الدىرمايدى», دەپ سۇيسىنە جازدى. سول كەزدىڭ تاريحشىلارى ورتا عاسىرلىق ءىرى مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن قالاعان, ءابىلحايىر اۋلەتىنىڭ قۇلدىراعان بەدەلىن قايتا كوتەرگەن بىلىكتى حان, بۇكىل ءومىرىن جاۋگەرشىلىكپەن وتكىزگەن دارىندى قولباسشى دەپ باعالاعان مۇحاممەد ءشايبانيدىڭ قازاقتارمەن سوعىستا شىن ساعى سىنىپ, باعى تايدى. بۇرىنعى كۇشىنەن دە, بەدەلىنەن دە ايىرىلىپ, قايتا وڭالا المادى. قازاق ەلىنە جاساعان وسى سوڭعى جورىعىنان سوڭ شامالى ۋاقىت وتكەننەن كەيىن بۇرىنعى ۇلى قوسىندارىنىڭ قالعان-قۇتقانىمەن ەلىنە تيىسكەن يران اسكەرلەرىمەن قارسى سوعىستا قورشاۋعا ءتۇستى. يسمايل شاحتىڭ اسكەرلەرى شايباني قوسىندارىن تۇگەلدەي دەرلىك قىرىپ جىبەردى. مۇحاممەد ءشايبانيدىڭ ءوزى وسى سوعىستا مەرۆ قالاسىنىڭ تۇبىندە قازا تاپتى.
مۇحاممەد شايباني ولگەن سوڭ, ونىڭ ۇرپاقتارى بيلىككە تالاسىپ, ءوزارا ابىرويسىز قىرقىسقا ءتۇستى. بۇدان بىلايعى شيرەك عاسىرعا تاقاۋ ۋاقىتتا ورتا ازيا تاق تالاسى ءۇشىن بولعان قانكەشۋ سوعىستىڭ ورتالىعىنا اينالدى. وتىز جىلعا سوزىلعان باسقىنشىلىق سوعىسقا قارسى تۇرىپ, ورتا ازيا ءامىرشىسى مۇحاممەد ءشايبانيدى ءبىرجولاتا تالقانداعاننان كەيىن قازاق حاندىعىنىڭ مەرەيى ءوسىپ, اتاق-داڭقى تورتكۇل دۇنيەگە تەگىس تارادى. سىر بويىنىڭ قوس جاعالاۋىنا قونىس تەپكەن قالالاردىڭ بارلىعى قازاق ورداسىنا قاراپ, بەيبىت ءومىر قالىپتاستى. قازاقتىڭ جەڭىمپاز اسكەرىنىڭ باس قولباسشىسى قاسىم سۇلتاننىڭ اتاعى ءبىر جاعى ماسكەۋ كنيازدىگىنە, ءبىر جاعى يران مەن ۇندىستانعا جەتتى.
ءوزارا جاۋلاسقان ورتا ازيا بيلەۋشىلەرىنىڭ اراسىنداعى بىتىسپەس كيكىلجىڭدى قاسىم ءتيىمدى پايدالانىپ, قازاق ەلىنىڭ شىرقىن بۇزاتىنداي بۇل جاقتان ەشقانداي قاۋىپتىڭ بولماۋىنا قول جەتكىزدى. قازاق حاندىعىنىڭ ىرگەسى نىعايىپ, حالقى بەيبىت تىرشىلىكتىڭ بەرەكەسىن كوردى. بۇرىندىق حان قازاق ورداسىنىڭ ىشىندە ەشقانداي الاۋىزدىق بولدىرمادى. ول ءاز-جانىبەك حاننىڭ ۇلاعاتىن جالعاستىرۋشى قاسىم سۇلتان باستاعان جاۋجۇرەك تۋىستارىنىڭ كومەگىنە سۇيەنە وتىرىپ, ەلىنىڭ بوساعاسى بەكىپ, بەرەكەسى ارتۋىنا ءتيىمدى جاعداي جاساي ءبىلدى. ءاز-جانىبەك قالدىرعان ىرگەلى حاندىقتىڭ كۇش-قۋاتىن ودان ءارى ارتتىرىپ, نىعايتا ءتۇستى. اتا كەگىن قۋعان مۇحاممەد ءشايبانيدىڭ وتىز جىلدىق باسقىنشىلىق سوعىسىنا توتەپ بەرىپ, بىتىسپەس جاۋدى تىزە بۇكتىردى. وتىز جىل بيلىك قۇرعان بۇرىندىق حان بار ءومىرىن ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ, بىرلىگىن بەرىك قىلۋ جولىندا بەل شەشپەي, ات ۇستىندە وتكەردى. ول اتالارى ميراس ەتىپ قالدىرعان قاسيەتتى تاققا دا, قازاق ەلىنىڭ قولى جەتكەن ازاتتىققا دا قىلاۋ تۇسىرگەن جوق. ەجەلدەن ەركىندىك اڭساعان حالقىمىزدىڭ تاريحىندا قازاق مەملەكەتىنىڭ ىرگەسىن شايقالتپاي, جان-جاقتان كوز الارتقان باسقىنشىلارعا تابا قىلماي, تاۋەلسىزدىك مۇراتىن بيىك ۇستاپ, ەل بىرلىگىن ساقتاي بىلگەن بۇرىندىق حاننىڭ الار ورنى ەرەكشە. ءتورت عاسىر داۋىرلەگەن قازاق حاندىعىنىڭ ۇلى بيلەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى – بۇرىندىق حاننىڭ ەسىمى تاريحشىلار ەڭبەگىندە لايىقتى باعاسىن الۋعا ءتيىس.
كەمەڭگەر ءامىرشى
قاسىم سۇلتاننىڭ اتاق-داڭقى ەل اراسىندا شارىقتاي كوتەرىلىپ, ونىڭ بەدەلىنىڭ الىس-جاقىن ەلدەرگە دە كەڭىنەن تانىلعانىن بۇرىندىق حان دەر كەزىندە كورە ءبىلدى. ول اعا بالاسىنىڭ مەرەيى وسكەندىگىنە ىشتارلىق كورسەتپەدى. بۇرىندىق حان اتالارى مۇراعا قالدىرعان تۋىستار اراسىنداعى تاتۋلىقتىڭ ودان ءارى سالتانات قۇرۋىن ويلادى. قاسىم سۇلتاننىڭ ەل باسقارۋداعى قاسيەتتەرىن تانىپ, ءوز مۇددەسىنەن مەملەكەت مۇددەسىن جوعارى قويدى. سوندىقتان دا پاراساتى بيىك بۇرىندىق حان تاقتان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, اتالاردان قالعان قاسيەتتى ۇردىسپەن ءاز-جانىبەكتىڭ بالاسى قاسىم سۇلتانعا جول بەردى. بۇرىندىق قۇداي جولىن قۋىپ, شامالى نوكەرلەرىمەن ماۋەرەناحر جەرىنە قونىس اۋداردى.
اتا سالتىمەن قاسىم سۇلتان اق كيگىزگە قوندىرىلىپ, حان كوتەرىلدى. قازاق حالقىنىڭ قاسيەتتى شەجىرەسىندە «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» دەگەن اتاۋعا يە بولعان قازاق ورداسىنىڭ نىعايىپ, داۋىرلەۋ كەزەڭى باستالدى. ۇندىستانداعى ۇلى موعول يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان ۇلى بيلەۋشى, عۇلاما بابىر ءوزىنىڭ اتاقتى «بابىرناما» اتتى كىتابىندا: «قازاق حالقىنىڭ بۇرىن-سوڭعى حان, سۇلتاندارىنىڭ ىشىندە قاسىم حانداي قۇدىرەتتى ءامىرشى بولعان ەمەس. ونىڭ ءۇش ءجۇز مىڭ اسكەرى بار ەدى», – دەپ جازدى.
XV عاسىردىڭ سوڭى مەن ءXVى عاسىردىڭ العاشقى ون جىلدىعىندا قازاق حاندىعىنىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاعدايى ەرەكشە نىعايىپ, اسكەري كۇش-قۋاتى بارىنشا ارتتى. قازاق مەملەكەتىنىڭ اتاعى تورتكۇل دۇنيەگە تۇگەل تاراپ, سول كەزەڭدەردەگى بارلىق يمپەريالاردى وزىمەن ساناسۋعا ءماجبۇر ەتتى. موڭعول شاپقىنشىلىعىنان كەيىنگى زاماندا قازاق رۋلارى مەن تايپالارى بەرىك ەتنوستىق نەگىزى قالىپتاسقان ءبىرتۇتاس حالىق رەتىندە تۇڭعىش رەت ءبىر مەملەكەتتىڭ تۋى استىندا توپتاستى. قازاق مەملەكەتىنىڭ بىرلىگى بەكىپ, ىرگەسىنىڭ نىعايۋىنا قاسىم حاننىڭ سىڭىرگەن تاريحي ەڭبەگى ولشەۋسىز. زامانىنىڭ زاڭعار پەرزەنتى, وزىق ويلى مەملەكەت قايراتكەرى, دارا تۇلعا قاسىم حاننىڭ ەسىمى سودان بەرگى داۋىرلەردە حالىق جادىندا ماڭگى جاتتالىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا ۇلاعات تۇتار ۇلىلىعىمەن پاش ەتىلىپ كەلەدى.
ورتا عاسىر شەجىرەسىن جاساعان تاريحشىلار مەن عۇلاما عالىمداردىڭ قاي-قايسىسى بولماسىن وسى ءبىر ۇلى تۇلعا تۋرالى شىعارمالارىندا پىكىر ايتپاي كەتكەنى جوق. اتاپ ايتقاندا, الكەي مارعۇلان ءوزىنىڭ ەڭبەكتەرىندە XV-ءXVى عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن بىرقاتار تاريحشى-عۇلامالاردىڭ قاسىم حاقىندا ايتقان پىكىرلەرىن, وسى تاريحي تۇلعاعا زامانداستارى بەرگەن باعالارىن جان-جاقتى اتاپ كورسەتكەن. ماسەلەن, «مۇحاممەد حايدار دۋلاتي ءوزىنىڭ «تاريح-ي راشيدي» اتتى ەڭبەگىندە, جوشى حاننان سوڭعى داۋىرلەردە قاسىم حانعا جەتەتىن قۇدىرەتتى ءامىرشى بولعان ەمەس دەپ باعالاسا, عافاريدىڭ ايتۋىنشا, قاسىم حان دەشتى قىپشاقتىڭ ەڭ ۇلى ءبىلىمپازى, حايدار ءرازيدىڭ پىكىرىنشە, جوشى ۇلىسىندا قاسىم حاننىڭ تارتىبىندەي ۇلى بىرلىك جاساۋ بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەدى» ء(ا.مارعۇلان, «تاڭبالى تاس جازۋى», «جۇلدىز». №1, 1988).
ال عۇلاما عالىم حانتەمىر (حوندەمير) ءوزىنىڭ «حابيب اسسير» اتتى ەڭبەگىندە: «قاسىم حان ءوزىنىڭ ۇلى كەمەڭگەرلىك جانە جويقىن ەرلىگىمەن دەشتى قىپشاقتى بيلەۋشىلەر اراسىندا بارىنەن دە ەرەكشە بولدى. ونىڭ قاسىنا ەرگەن بيلەرى دە, ەل باسقارۋشىلار دا وزىندەي بىلگىر, اسكەرى دە وراسان كوپ ەدى. ولاردى باسقارۋشى – مويىنسىز قاسەن, ءبارى سونىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەيتىن. قاسىم حاننىڭ جويقىن كۇشىنەن جەڭىلگەن شايباني حان ەندى سىر بويىنا بارا الماي شارشاپ, حوراسانعا كەلىپ, سول جەردە سافاۆيتتەر قولىنان ءولدى» دەپ جازعان ەكەن. تاريحشى قادىرعالي ءجالايريدىڭ ەڭبەكتەرىندە دە قاسىم حان تۋرالى دەرەكتەر مول. سونىمەن, قاسىم حان قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاعان قاسيەتتى ءاز-جانىبەكتىڭ بەل بالاسى. اناسى – جاعان-بەگىم (شاحان-بيكەم). بولاشاق ۇلى حان 1445 جىل شاماسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ەسەيگەن شاعىندا دەربەس قازاق ورداسىنىڭ قۇرىلۋىن كوزىمەن كورىپ, اتقا قونعان ازامات كەزىندە ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ قالۋ جولىنداعى قاندى شايقاستارعا قاتىسىپ, ەركىندىك ءۇشىن بولعان كۇرەستەردە شىنىعادى. ەل ەركىندىگىن, حالىق بىرلىگىن تۋ ەتىپ كوتەرگەن قاسيەتتى اكە ۇلاعاتى, اتامەكەندى جاۋعا تاپتاتپاۋ جولىنداعى اعا ۇرپاق كۇرەسى قاسىم سۇلتاننىڭ ەرەكشە تۇرپاتتاعى قايراتكەر رەتىندە قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى. قازاق حاندىعىنىڭ ءتورتىنشى ءامىرشىسى – قاسىم حان ۇلىستىڭ تىنىشتىعىن, مەملەكەتىنىڭ ەجەلگى كوك وردا اۋماعىندا ءبىرجولا بەكىپ, ىرگەلەنۋىن بارلىق بيلىك ساياساتىنىڭ تۇعىرناماسىنا اينالدىردى.
قاسىم حاننىڭ تۋى استىندا مۇزداي قارۋلانعان جەر قايىسقان اسكەرى بولا تۇرا (ونىڭ اسكەرى ءۇش ءجۇز مىڭنان استى «بابىرناما»), جاڭا جەرلەر جاۋلاپ الۋ ءۇشىن باسقىنشىلىق سوعىستار جاساماي, بارلىق كۇش-قۋاتىن ەلىنىڭ تىنىشتىعىن قورعاۋعا, مەملەكەتىنىڭ تۇتاستىعىن نىعايتۋعا ارنادى. كەمەڭگەر قاسىم وسى حالىقتىڭ كوكەيكەستى مۇراتى جولىندا ورتا ازيا مەملەكەتتەرىمەن كورشىلىك تاتۋلىق ورناتىپ, ات تۇياعى جەتەر جەردەگى ىرگەلى ەلدەرمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس جاسادى. زامانىنىڭ شەبەر ديپلوماتى قاسىم حان العاشىندا موعولستان مەملەكەتىمەن دوستىق وداق ورناتىپ, شايبانيلاردىڭ جەتىسۋعا توندىرگەن قاۋپىنە توسقاۋىل قويدى. ويرات-جوڭعار بيلەۋشىسى اماسانجىنىڭ موعولستانعا جاساعان شابۋىلدارىنا قارسى كۇرەستى, نوعاي وداعى, ءسىبىر حاندىقتارىمەن وداقتاسا وتىرىپ, ءابىلحايىر حاننىڭ مۇراگەرلەرىن تىزە بۇكتىردى. قازاق ورداسىنىڭ بىتىسپەس اتا جاۋى – مۇحاممەد ءشايبانيدى تالقانداعاننان كەيىنگى كەزەڭدە قاسىم حان مەملەكەتىنىڭ توڭىرەگىندەگى ەلدەرمەن تۇگەل تاتۋ, بەيبىت جاعدايدا بولدى. ىرگە كوتەرگەننەن بەرگى ەلۋ جىل ىشىندە ۇنەمى باسقىنشىلارعا قارسى سوعىس جۇرگىزگەن قازاق حالقى ءۇشىن بۇل تاپتىرماس ءتيىمدى ساياسات ەدى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان». (جالعاسى بار).