يسا اقىننان قالعان دومبىرا

بۇقار جىراۋ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيى اقىن, ءانشى-كومپوزيتور يسا بايزاقوۆ ۇستاعان دومبىرانى جادىگەرلىك رەتىندە تانىستىردى.

تۇتاس اعاشتان شابىلىپ, موينى دورەكىلەۋ ءارى جۋانداۋ ەتىپ جاسالعان ا­س­پاپتىڭ بەت تاقتايى كەيىنىرەك وڭدەلگەنى بايقالادى. بۇل دومبىرانى يسا جەرلەسى, ونەرلى دوسى ءمۇفتي احمەتوۆكە سىيلاپ كەتكەن ەكەن. بۇل جايىندا اقىننىڭ اتالاس تۋىسى, ارداگەر ۇستاز كۇلاش ابيەۆا كەڭىرەك اڭگىمەلەپ بەردى.

«يسا بايزاقوۆ سوڭعى رەت 1942 جىلى تامىزدا پاۆلودارعا كەلىپ, ەرتىس, جەلەزين, اقتوعاي, باياناۋىل وڭىرلەرىن ارالايدى. ءبىز يسامەن بىرنەشە اتادان قوسىلامىز. ارعى اتامىز مەڭدىباي وسى توڭىرەككە بەلگىلى بي بولعان ادام. وكىنىشكە قاراي, ول كىسى جايىندا ەل اۋزىندا مالىمەتتەر از. مەڭدىبايدان ورازباي تۋادى. ورازبايدىڭ ءتورت ۇلى بولعان ەكەن. سول تورتەۋدىڭ ۇلكەنى ەركەبايدان مەنىڭ اتام قۋانتاي تۋسا, تاعى ءبىر ۇلى وتەگەننەن يسانىڭ اكەسى بايزاق دۇنيەگە كەلگەن. اكەم ۇجىمشار توراعاسى بولعان كىسى, يسا سوڭعى رەت وڭىرگە كەلگەندە كولىكپەن قامتىپ, ساپا­رىنىڭ جاعدايىن ۇيىمداستىرىپ بەرەدى. ال دومبىرانى سىيعا تارتقان ءمۇفتي احمەتوۆ زامانىندا ساۋىقشىل, انشىلىگى بار ونەر يەسى بولعان. اكەم ايتىپ بەرگەندەي, سول جولى يسا ءمۇفتي جانە بىرنەشە ونەرلى ازاماتتى جانىنا الىپ, ەلدى ارالاۋعا شىعادى. ساپار سوڭىندا ريزاشىلىعى رەتىندە دوسىنا تارتۋ ەتكەن. نەگىزى ءمۇفتي جاس شاماسى جاعىنان اقىننان شامامەن ون جاسقا كىشى بولسا كەرەك. ايگىلى مايرانىڭ جولىن جالعاستىرۋشى, ءانشى, كينو اكتەرى حافيزا ابۋعاليەۆا ەرتىستىڭ تۋماسى ەكەنىن كوبى بىلە بەرمەيتىنى انىق. جاس شاعىندا ءمۇفتي مەن حافيزا – ءبىر-بىرىنە عاشىق بولعان جاندار. الايدا 1942 جىلدىڭ سوڭىنا تامان ءمۇفتي سوعىسقا الىنادى. ال ح.ابۋعاليەۆا پاۆلودار پەدۋچيليششەسىن تامامداعان سوڭ, الماتىعا كەتىپ قالعان. ءمۇفتي اعامىز سوعىستان جارالانىپ ورالىپ, بىردەن حافيزانى ىزدەۋگە كىرىسكەن عوي. الايدا تاعدىر ەكەۋىنىڭ قوسىلۋىن جازباپتى. الماتىعا بارىپ, يسا ارقىلى سۇيىكتىسىن ىزدەپ تاپقاندا, ول وزگە جىگىتپەن وتاسىپ قويعان ەكەن. سودان ءبىراز ۋاقىت المالى شاھاردا ايالداپ, شارا جيەنقۇلوۆامەن تۋىساتىن ءبىر قىزبەن تانىسقان. سول قىزبەن شاڭىراق قۇرىپ, ەلگە الىپ قايتادى. ەكەۋى عۇمىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ەرتىس اۋدانىندا تۇردى. بۇگىندە ولاردان قالعان ۇرپاق بولۋى كەرەك. وكىنىشتىسى, بۇل دومبىرا كەزىندە كوزدەن تاسا قالىپ, الدەبىرەۋلەردىڭ قولىندا ساقتالىپ كەلگەن. ول جايىندا ايتاتىن كونەكوز قاريالار دا قازىر جوق. ەلەنبەي قالعانى دا سودان», دەپ اڭگىمەلەدى ارداگەر ۇستاز.

كۇلاش ابيقىزى يسا اقىننىڭ 90 جىلدىعىندا تۋعان جەرىندە, ۇلگىلى اۋلىنداعى مەكتەپتە تۇڭعىش رەت ونەر يەسىنىڭ مۋزەيىن اشقان. جادىگەرلەردى 20 جىل بويى ۇزدىكسىز جيناپتى. يسانىڭ بوركىنە تاققان ۇكىسىن, شوقپارى مەن ساماۋرىنىن, شاپان-تىماعىن, اتا-باباسى جايلى جازىلعان شەجىرەلەر مەن ونەر جولىنان سىر شەرتەتىن فوتوسۋرەتتەردى تىرنەكتەپ جيعان. جادىگەرلەردىڭ كوبىن يسانىڭ ۇل-قىزى ەرتىس پەن ماكەننەن الدىم دەيدى. جاسى 80-گە قاراعان كۇلاش اپاي ۇزاق جىل ۇلگىلىدەگى مەكتەپتە ۇستازدىق ەتكەن. نەگىزگى ماماندىعى – ماتەماتيكا ءپانى مۇعالىمى. ۇستازدىق قىزمەتى ءۇشىن قازاق كسر حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى, «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ يەگەرى اتانىپتى. ايتۋىنشا, تۋعان جەرىندەگى مۋزەيدە ءبىراز زات قولدى بولىپ كەتكەن. ەرتىس اۋدانىنداعى مادەنيەت ءۇيىنىڭ مۋزەي قورىندا اقىننىڭ ساندىعى مەن قۇرانى ساقتالىپ تۇر. جالپى, ەل ىشىندە ارقالى اقىننىڭ وزگە دە دۇنيەلەرى بار بولۋى مۇمكىن دەگەن پىكىرىن جەتكىزدى.

يسانى كوزى كورگەندەر داۋىلپاز, ارقاسى قوزعاندا جان بالاسىنا بوي بەرمەي كەتەتىن سۇراپىل اقىن ەدى دەپ ەسكە الى­سا­تىن ەرتەرەكتە. ءان سالىپ وتىرىپ قۇي­­رىعىمەن جورعالاپ بوساعاعا جەتىپ قالا­دى ەكەن. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە ايگىلى جەرلەسىمىزدى كوزىمەن كورگەندەر ارا­­­مىزدا وتە سيرەك. ال ونىڭ ەلگە مۇرا بو­­لىپ قالعان از-ماز جادىگەرلەرى مۋزەي­لەر­­دە توپتاستىرىلىپ, ۇرپاققا ناسيحات­تا­لۋ ۇستىندە.

«كەلەر جىلى يسا بايزاقوۆتىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولادى. مەرەيتويعا وراي قىزمەتكەرلەرىمىز زەرتتەۋ-ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن باستاپ كەتتى. مىناۋ كونە اسپاپ – سول ءىس-شارالاردىڭ العاشقى ناتيجەسى. جۋىقتا ەرتىس اۋدانىنا ىسساپارمەن بارعاندا جەرگىلىكتى مادەنيەت ءبولىمىنىڭ باسشىسى گۇلدانا سارسەمبەنوۆا بىزگە ارنايى تابىستادى. ءوڭىرىمىز ءۇشىن تاڭعالارلىق جاڭالىق بولىپ وتىر. سەبەبى اقىننىڭ تۋعان جەرىندەگى مۋزەيلەردە مۇنداي جادىگەر جوق. ەلىمىز بويىنشا شىمكەنتتە ءبىر دومبىراسى ساقتالىپ تۇرۋى كەرەك. تاعى ءبىر دومبىراسىن كەزىندە قاليجان بەكقوجين ۇستاپ كەلگەن ەكەن. بىراق ول دا جوعالىپ كەتكەن», دەيدى بۇقار جىراۋ مۋزەيىنىڭ باسشىسى ەربول قايىروۆ.

ال پاۆلودارداعى «مۋزىكالىق كوللەدج – دارىندى بالالارعا ارنالعان مۋزى­كالىق مەكتەپ-ينتەرنات» كەشەنىنىڭ باس­شىسى سەرىك سىزدىقوۆتىڭ ايتۋىن­شا, اتالعان اسپاپ ارقا انشىلەرى مەن شەرت­پە كۇيشىلەرگە ءتان «قالاق دومبىرا». «بۇل كونە اسپاپتىڭ كەم دەگەندە 90 جىلدىق تاريحى بار دەپ وي­لايمىن. قالاق دومبىرا ءاندى كەز كەلگەن قالىپتا ايتا بەرۋ ءۇشىن جاسالعان. سۇگىر, تاتتىم­بەت سياقتى ۇلتىمىزدىڭ كۇي سۇلەيلەرى دوم­بىرانىڭ وسى ءتۇرىن ۇستا­عانى تاريح­تان ءمالىم. موينىنىڭ جۋان­دىعىنا قارا­عان­دا يسا اقىننىڭ ساۋ­ساق­تارى سالالى, ۇزىن بولعان ءتارىزدى. وتكەن عاسىردىڭ ورتا­سىنا تامان ۇلتتىق اسپاپ شەبەرلەرى قامار قاسىموۆ پەن روما­­نەن­­كولاردان باس­تاپ قازاق دومبىراسى 19 پەر­نەلى بو­لىپ جاسالا باستاعانى ءمالىم. ال بۇل اسپاپ 11 بۋناقتى. ەرتەدە 9, 11, 13 پەر­نە­لى دومبىرالار بولعان. ولار­­دىڭ بۋ­ناق­تارى قاتتى تۇيىلمەگەن. كۇي­­شىلەر شەر­­تۋ بارىسىندا بۋناقتاردى ساۋ­ساقپەن جىل­­جىتىپ وتىرعان ەكەن. بۇل ۇلكەن شە­بەر­­­لىكتى, قۇيماقۇلاقتىقتى, دىبىس­تى ءدوپ باسىپ تابۋدى قاجەت ەتەدى», دەيدى ونەر­تانۋشى.

پاۆلودار وبلىسى