كورىسۋ كۇنى: قىرداعى ەل ويداعى ەلمەن ارالاسىپ...

ادامزات تاريحىندا كوك­تەم­دى تابيعات جاڭارۋىنىڭ باس­تاۋى رەتىندە قارسى الۋ ءداستۇرى بۇ­رىن­نان بار. تاريحي دەرەكتەرگە سايكەس, ناۋرىز مەيرامى وسىدان 5 مىڭ جىل بۇرىن پايدا بولعان الەم­دەگى ەڭ كونە مەرەكەلەردىڭ ءبىرى. ول پارسى تىلىنەن اۋدارعان­دا «جاڭا كۇن» دەگەن ماعىنانى بىل­دىرەدى. ناۋ­رىز ءبىزدىڭ ەلىمىز­دەن بو­­لەك مەم­لەكەتتىك مەرەكە رەتىن­دە وزبەكستان, تاجىك­ستان, تۇرىك­­­مەن­ستان, ازەر­­بايجان, قىر­عىز­ستان جانە تۇركيا ەلدەرىندە  اتاپ وتىلەدى.

اتاقتى شايىر جانە ويشىل ومار حايام شىعىستىق كۇنتىزبەگە عىلىمي نەگىزدەمە بەر­گەن «ناۋرىزناما» اتتى ەڭبە­گىن­دە: «ۇلكەن جىلدىڭ ءتورت بولىگى اياق­تالعان كەزدە ۇلكەن ناۋرىز تۋا­دى, سول كەزدە الەم جاڭارادى. بۇل كەزدە پاتشالاردىڭ ءداستۇرى بار – جىل باسىندا ولار باتا بەرۋ, كۇندى بەلگىلەۋ, شاتتىققا بولەنۋ راسىمدەرىن وتكىزۋگە ءتيىس. ناۋرىز كۇنى ساۋىق-سايران قۇرىپ, قۋانىشقا بولەنگەن ادام كەلەسى ناۋرىزعا دەيىن قۋانىش پەن شاتتىقتا ءومىر سۇرەدى. پاتشالار ءۇشىن بۇل ءداستۇردى عالىمدار بەكىتىپ بەرگەن», دەپ جازادى.

ال ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي­ ۇلى «ناۋرىزناما» اتتى ەڭ­بەگىندە قازاق دالاسىندا ناۋرىزدى سەگىز كۇن تويلاۋدىڭ سالتى مەن تاجىريبەسى تۋرالى ايتادى. «ناۋ­رىزناما توي قىلاتىن جۇرت­تىڭ پاتشالارى ءتىرى بالىقتى كوپ قىلىپ ۇستاتىپ الىپ, ءبىر كەرسەن سۋعا سالىپ, كوپتىڭ القاسى­نا قويدىرادى. وتىرعان كوپ الەۋمەت سول بالىقتارعا كوزدەرىن تىگىپ قاراپ وتىرادى. ءبىر مەزگىلدە بالىق بىتكەن ءبىرى قالماي تەپ-تەگىس شالقاسىنان جاتا قالادى. قارىندارى جارقىراپ, لەزدە بالىقتار اۋناعان جاعىنان ەكىنشى جاعىنا قاراي اۋناپ تۇسەدى.

سونان سوڭ پاتشالار بارابان سوقتى­را­دى: «ەسكى جىل شىقتى, جاڭا جىل كەل­دى!» دەپ. سەگىز كۇن ۇدايىمەن قول استىنا قاراعان جۇرتقا توي, تاماشا بەرەدى: «جاڭا جىل تويى!» دەپ. قازاقتىڭ «ناۋ­رىزدىڭ كەلگەنىن جاندىدا بالىق بىلە­دى, جانسىزدا سامارقاننىڭ كوك تاسى بىلەدى» دەگەن ءسوزىنىڭ شەشىمى وسى», دەيدى ول.

حاكىم اباي بولسا, «بىرەر ءسوز قازاق­تىڭ ءتۇبى قايدان شىققانى تۋرالى» اتتى قول­جاز­باسىندا ناۋرىزناما تۋرالى: «ول كۇندە ناۋرىز ءبىر جازعىتۇرىم مەيرا­مى بولىپ, ناۋرىزداما قىلامىز دەپ, تا­ماشا قىلادى ەكەن. سول كۇنىن « ۇلىس­تىڭ ۇلى كۇنى» دەيدى ەكەن», دەگەن دەرەكتى كەلتىرگەن.

كەڭەستىك ءتوتاليتاريزمنىڭ قىلىشى­نان قان تامىپ تۇرعان كەزدە, ياعني 1926 جىلى يسلام ءدىنىنىڭ سارقىنشاعى, وتكەن زاماننىڭ بەلگىسى دەگەن قاتە پىكىر سالدارىنان تىيىم سالىنعان ناۋرىز مەرەكەسى 1991 جىلعى 15 ناۋرىزداعى قازاق كسر پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىنا ساي قايتادان تويلانا باستادى. سول ۋاقىتتان 22 ناۋرىز, ياعني كوكتەمگى كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەسكەن كۇنى «ناۋرىز مەيرامى» دەپ جاريالانسا, 2009 جىلدان باستاپ مەرەكە 21-23 ناۋرىز ارالىعىندا قاتارىنان ءۇش كۇن اتاپ وتىلە باستادى.

حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق دۇنيەتانى­مىمەن, سالت-داستۇرىمەن ساباقتاسقان ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە دە مويىندالىپ جاتقانى كوڭىل قۋانتادى. 2009 جىلى ول يۋنەسكو-نىڭ ادامزاتتىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسىنىڭ تىزىمىنە ەنگىزىل­سە, 2010 جىلعى 23 اقپاندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى 21 ناۋرىزدى «حالىق­ارالىق ناۋرىز كۇنى» دەپ جاريالادى. ەندى, مىنە, پرەزيدەنت باستاماسىمەن جەر-كوكتىڭ قايتا تۇلەپ, جاڭارۋىن اڭعارتاتىن كوكتەم مەرەكەسىنە ايرىقشا ءمان بەرىلىپ وتىر. وسىعان وراي, بيىلدان باستاپ 14-23 ناۋرىز ارالىعىندا حالىقتىق مەرەكەنى تويلاۋعا ارنالعان ناۋرىزناما ونكۇندىگى جاريالاندى. بۇل ونكۇندىك ءتول مەرەكەمىزدى تويلاۋدىڭ جاڭا داستۇرلەرىن قالىپتاستىرۋعا, اشىقتىقتى, شىنايىلىقتى, قايىرىم­دىلىق سەكىلدى ەڭ جاقسى ادامي قاسيەت­تەردى ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان.

ناۋرىزناما ونكۇندىگىنىڭ ءاربىر كۇنىنە اتاۋ بەرىلىپ, سول تاقىرىپ اياسىندا اتاپ وتىلمەك. ماسەلەن, العاشقى كۇنى, ياعني 14 ناۋرىز – كورىسۋ كۇنىنە ارنالىپ وتىر. 15 ناۋرىز – قايىرىمدىلىق, 16 ناۋرىز – مادەنيەت جانە ۇلتتىق سالت-ءداستۇر كۇنى, 17 ناۋرىز – شاڭىراق, 18 ناۋرىز – ۇلتتىق كيىم كۇنى, 19 ناۋرىز – جاڭارۋ, 20 ناۋرىز – ۇلتتىق سپورت, 21 ناۋرىز – ىنتىماق, 22 ناۋرىز – جىل باسى, 23 ناۋرىز تازارۋ كۇنى رەتىندە تويلاندى.

بۇگىن, مىنە, ونكۇندىكتىڭ العاشقى كۇنى, كورىسۋ كۇنىن اتاپ ءوتىپ وتىرمىز. بۇل مەرەكەنى ەجەلدەن ەلىمىزدىڭ باتىس وبلىستارىندا جانە رەسەيدىڭ كەيبىر وڭىرلەرىندە ناۋرىزدىڭ الدىندا جاڭا جىل باستالعانىن سۇيىنشىلەي كەلەتىن ءارى ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىمەن ساباقتاس تويلانادى. بۇل كۇن – جەر-انانىڭ, جالپى تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ كوكتەمگى جاڭارۋى مەن ويانۋىنىڭ بەينەسى. وتباسىنداعى جانە قوعامداعى جىلىلىق پەن تاتۋلىققا نەگىزدەلگەن مەرەكەدە جاسى كىشىلەر ۇلكەندەردىڭ ۇيىنە ارنايى بارىپ, سالەم بەرەدى, اقسا­قالداردان باتا سۇرايدى. بارلىق رەنىش­تى ۇمىتىپ, اينالامىزداعى ادام­دارعا شىنايى مەيىرىمدىلىك كور­سە­تۋگە شاقىرادى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا «امال» ءبىزدىڭ ۇلتتىق باۋىرمالدىعىمىز بەن مەيىرىم­دىلىگىمىزدىڭ كورىنىسى ەكەنىن ايتىپ ءجۇر.

ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندە ءومىر ەسىگىن اشقان ءبىز ءۇشىن بالا كەزدەن كورىسۋ كۇنى جىل ون ەكى اي ىشىندەگى ەڭ ەستە قالاتىن ءارى اسىرەسە جاس جەتكىنشەكتەر اسىعا كۇتەتىن مەرەكەلەردىڭ ءبىرى ەدى. بۇل كۇنى اسا ءبىر مەرەكەلىك توي-دۋمان, ءجون-جورال­عى جاسالمايتىن. ونىڭ ەڭ باس­تى ءداس­تۇرلى امالى – تانىس ادامدارىڭ­نىڭ بارى­مەن قول الىسىپ كورىسۋ, ءبىر-بىرىڭە «جاڭا جاسىڭمەن!», ء«بىر جاسىڭ قايىر­لى بولسىن!» دەپ تىلەك ايتىسۋ بولاتىن.

ءبىز, اۋىل بالالارى, بۇل كۇندى اسى­عا كۇتكەنىمىز سونداي, تاڭ ازانمەن تۇرىپ ەڭ ءبىرىنشى جاسايتىن تىرلىگىمىز – قولىمىزعا دوربا, سومكە ۇستاپ, قالتاسى ۇلكەندەۋ كيىم كيىپ, كورشىلەردەن باستاپ ءۇي-ءۇيدى ارالاۋعا شىعاتىنبىز. اۋىل تۇرعىندارى دا تاڭ اتپاي ەسىك قاعىپ, كورىسۋگە كەلەتىن بالالاردىڭ كوپ بولاتىنىن ءبىلىپ, الدىن الا دايىندالىپ, قىس بويى ساندىعىنىڭ تۇبىندە ساقتاعان ءتۇرلى ءتاتتى-ءپاتتىسىن شىعارىپ, سالەم بەرە كەلگەن جەتكىنشەكتەردىڭ قولىنا ۇستاتۋعا ءازىر وتىراتىن. كورىسۋ كۇنى ءبىز باسقا ۋاقىتتاردا جەمەيتىن, ءۇي-ءۇيدى ارالاپ جيناعان تاعام مەن كامپيتتىڭ نەبىر تۇرىنەن اۋىز ءتيىپ, قالتامىزعا سىيعىزا الماي ءبىر جاساپ قالۋشى ەدىك. ءتىپتى كوپ ۇيلەر تاڭ اتپاستان داستارقان جايىپ, كەلگەن ادامداردى بىردەن تورگە وزدىرىپ, ەڭ قۇرىعاندا ءبىر كەسە شاي بەرمەي جىبەرمەيتىن. سول كۇنى بۇكىل اۋىل ءبىر-بىرىنە تۋىس جاندارداي بولىپ شىعا كەلەتىن. شىنىن ايتقاندا, ول ۋاقىتتا بالالار ءۇشىن كورىسۋ كۇنىنەن اسەرلى ءارى ەستە قالاتىن باسقا مەرەكە جوق سياقتى ەدى. ءبىز بۇل كۇندى بۇكىل قازاق ەلى تويلايتىن شىعار دەپ ويلاعانىمىز راس. كەيىن بىلگەنىمىزدەي, ونى تەك ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرلەرى مەن رەسەيدىڭ استرا­حان, ۆولگوگراد, سارىتاۋ, سامارا, ورىن­­بور سەكىلدى كەيبىر وبلىستارى جانە قارا­قالپاقستاننىڭ قازاقتار كوپ شوعىر­لانعان جەرلەرىندە عانا اتاپ وتىلەدى ەكەن. ال ماڭعىستاۋ وڭىرىندە ونى «امال مەرەكەسى» دەپ اتايتىنىن بىلدىك.

اتى ايتىپ تۇرعانداي, 14 ناۋرىزدا تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن ادامدارمەن قول الىسىپ كورىسۋدەن قول بوسامايتىن. بۇل مەرەكەنىڭ كوپ ادام بىلە بەرمەيتىن تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – 14 ناۋرىزدا كەزدەسىپ ۇلگەرمەگەن ادامدارمەن ودان كەيىن كورگەندە دە امانداسۋ مىندەت. ءتىپتى ءساۋىر, مامىر ايلارىندا كەزدەسە قالعاندا دا ارنايى قول الىسىپ, جاڭا جاسقا شىعۋىمەن قۇتتىقتاپ جاتادى.

وكىنىشكە قاراي, كەيىنگى كەزدە الەۋمەتتىك جەلىلەردە كەيبىر تاريحشىلار مەن ەتنوگرافتاردىڭ «قازاقتا كورىسۋ كۇنى اتتى مەيرام جوق» دەگەن نەگىزسىز پىكىر ايتىپ جۇرگەنىن كوزىمىز شالىپ قالادى. بالكىم ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىنىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن بۇل «جاڭالىقتىڭ» بالەندەي سوكەتتىگى جوق شىعار, بىراق بالا كەزدەن وسى كۇننىڭ اسەرىن سەزىنىپ وسكەن ءبىز ءۇشىن مۇنىڭ توبەدەن جاي تۇسىرگەندەي جاعداي ەكەنىن ايتپاسقا امال جوق.

كورىسۋ كۇنى اتتى مەرەكەنىڭ بار بولعانى ءوز الدىنا, ونىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە جاتقانىن تاريحشىلار دا راستايدى. م.وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جاڭابەك جاقسىعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, كورىسۋ كۇنىنىڭ قاي ۋاقىتتان باستاۋ الاتىنىن جانە اتاپ ءوتىلۋ ايماعى كىشى ءجۇز اۋماعىمەن شەكتەلۋىنىڭ قۇپياسىن اشۋ ءۇشىن ولكە ەتنوگرافياسىنىڭ ەرەكشە قىرى مەن سىرىنا تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ, ءوڭىر تاريحىنىڭ تۇڭعيىعىنا بويلاي تۇسكەن ءجون. «كورىسۋ عۇرپىنىڭ تامىرى قايدا جاتقانىن ىندەتە زەرتتەگەن ەتنوگرافتار مەن تاريحشىلار اتالعان سالتتىڭ توركىنىن كونە تۇركى-مونعول داستۇرىمەن بايلانىستىرىپ ءجۇر», دەيدى ول.

«ماسەلەن, ماڭعىستاۋ ولكەسىنىڭ تاريحىن ۇزاق ۋاقىت زەرتتەگەن اندرەي استافەۆ «كورىسۋ كۇنىنىڭ تامىرى موڭعول مەن تۋۆالىق حالىقتاردا جات­قانىنا» زەر سالسا, تاريحشى اسىلبەك بايتان ۇلى «شاعان (تساگان سار) – موڭعول حالقىنىڭ ءداستۇرلى جاڭا جىل مەرەكەسى كۇنىندە تويلاناتىن «زولگوح» (جولىعۋ) ءداستۇرى مەن «كورىسۋ» كۇنىنىڭ تۇسپا-تۇس كەلۋىندە ەرەكشە ءمان بار ەكەنىنە» كوڭىل بولەدى. التىن وردا زامانىنان كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەش وزگەرىسسىز جەتكەن قالامىزداعى بىرنەشە توپونيميكالىق اتاۋعا كەلسەك, جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ موڭعول قاباتىنان كوپتەگەن مىسال كەلتىرۋگە بولادى. مىسالى, شاعان, شىڭعىرلاۋ, نارىن, سايحىن, دالبىن, شوڭاي, جانىبەك, شاعاتاي, تۇمەن, مۇقىر, قالدىعايتى, جىمپيتى, بۇلدىرتى, ت.ب. ءبىر قىزىعى ورال قالاسى جايىق وزەنى مەن موڭعولدىڭ جاڭا جىل مەرەكەسى شاعان (موڭعولشادان اۋدارعاندا «اق وزەن», «پاك سۋ» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى) اتىمەن اتالاتىن وزەننىڭ توعىسقان جەرىنەن ورىن تەپكەن. وزەننىڭ بۇلاي اتالۋى دا كەزدەيسوق ەمەس سياقتى», دەيدى تاريحشى.

تاڭدانارلىعى سول, تاريحي دەرەكتەر حV عاسىرعا دەيىنگى رەسەيدە دە 14 ناۋ­رىز جىل باسى رەتىندە دۇركىرەي توي­لان­عا­نىنان حابار بەرەدى. «اتاعى ايعا جە­تىپ, «اق دەگەنى العىس, قارا دەگەنى قار­عىس» بوپ تۇرعان التىن وردا­نىڭ ايبىندى حاندارىنا سالىق تولەپ, پۇشاي­مان كۇيگە تۇسكەن قوڭسىلارىمىزدىڭ جاي-كۇيى كوز الدىڭا كەلەدى», دەيدى عالىم.

پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن ناۋرىزناما ونكۇندىگى اياسىندا كورىسۋ كۇنىنە ايرىقشا ماڭىز بەرىلىپ وتىرعانى بۇل مەرەكەنىڭ ەندى تەك باتىس وڭىرلەرى ەمەس, جالپى ەل كولەمىندە قايتا جاندانۋىنا جول اشادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. قىستىڭ ىزعارى كەتىپ, شۋاقتى كوكتەم باستالعاندا كەلەتىن بۇل ايتۋلى كۇننىڭ باتىس وبلىستاردا بۇرىنعى دەڭگەيىنەن تۇسپەي اتالىپ وتە بەرەتىنى ءسوزسىز. الايدا ونىڭ ءمانىن جاڭا زامانعا ساي اشا ءتۇسۋ – ورىندى باستاما. تاريحشى پىكىرىنەن بايقاعانىمىزداي, كورىسۋ كۇنىنىڭ قاي ۋاقىتتا تاريح ساحناسىنان ورىن العانى تۋرالى ءبىر توقتامعا كەلگەن پىكىر جوق. دەگەنمەن دە, ونىڭ شىعۋ توركىنى تەرەڭدە جاتقانى تالاس تۋدىرمايدى. بۇرىن قازاق حالقى كوشپەلى عۇمىر كەشكەنى ءمالىم. ۇسكىرىك ايازدى التى اي قىستان مال-جاننىڭ امان-ەسەن شىعۋى كيىز ۇيدە تۇراتىن جۇرتشىلىق ءۇشىن بۇگىنگى كەزگە قاراعاندا الدەقايدا قيىن بولعانى بەلگىلى. قار ەرىپ, جەر ءجىبي باستاعاندا شەتى مەن شەگى جوق دالادا تارىداي شاشىلعان حالىق تۋعان-تۋىسىن, جاقىن-جۋىعىن ىزدەپ, ءبىر-بىرىمەن كورىسەتىن. ء«بىر جاسقا شىعۋىڭمەن!» دەگەن تىلەكتىڭ ارتىندا «قىستان امان شىعىپ, جاڭا جىلعا قادام باسۋىڭمەن» دەگەن وي جاتادى, دەيدى بىلەتىندەر.

ناۋرىزناما ونكۇندىگى اياسىندا 14 ناۋرىزدان باستاپ «ناۋرىز-بازارلىق» ماۋسىمى جاريالانىپ, جاپپاي ساتىلىمدار مەن جەڭىلدىكتەر قاراس­تىرىلماق. بۇل ءداستۇر ەل جاڭارۋى­نىڭ جارشىسى رەتىندە تابالدىرىقتان اتتاعالى تۇرعان ۇلۋ جىلىن زور ۇمىتپەن جانە نىق سەنىممەن باستاۋعا جاقسى سەبەپ بولادى.