تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە ىرگەسى قالانىپ, سودان بەرى تالاي سىندارلى كەزەڭنەن سۇرىنبەي وتكەن «سىما» شارۋا قوجالىعى بۇگىندە تورعاي وڭىرىندەگى كولقامىس اۋىلىنىڭ اجارىن كىرگىزىپ, ىرىس-بەرەكەسىن ەسەلەپ وتىر. شالعاي تۇكپىردەگى يەن دالاعا يەلىك ەتىپ, توسكەيدى ءتورت ت ۇلىككە تولتىرعان شاعىن عانا شارۋاشىلىق ەندى تاتىر دالاعا ءدان ەگىپ, بىرتىندەپ سۋارمالى ەگىستىكتى قولعا الۋدىڭ قامىنا كىرىسىپ جاتىر.
بۇگىندە 30 ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان شارۋا قوجالىعىنىڭ 35 مىڭ گەكتار جايىلىمدىق جەرى, 1 300 گەكتارداي شابىندىعى بار. جۇمىسشىلارى ايىنا 200-250 مىڭ تەڭگەدەن جالاقى الادى. ونىڭ سىرتىندا, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قىستاي جاعاتىن وتىن-كومىرى مەن مال ازىعىن شارۋاشىلىق ءوز ەسەبىنەن تەگىن ۇلەستىرىپ بەرەدى. قازىر شارۋاشىلىق 1 150 باس ءىرى قارا, 1 400 ۇساق مال, 500 باس جىلقى, 120 تۇيە ءوسىرىپ وتىر. قىرۋار مالدىڭ ىشىنەن ءار جۇمىسشىنىڭ الاتىن ءوز ۇلەسى بار.
«مەملەكەت ءبىز سياقتى شارۋالارعا قاشان دا قولداۋ جاساپ, زور كومەگىن تيگىزىپ وتىرادى. ماسەلەن, اسىل تۇقىمدى انالىق باسقا جىلىنا 10 مىڭ تەڭگەدەن دەمەۋقارجى الامىز. تەحنيكا ساتىپ الساق, ونىڭ دا 25-30 پايىز شىعىنىن مەملەكەت وتەپ بەرىپ وتىر. تۇپتەپ كەلگەندە, مۇنىڭ قايتارىمىن ەلگە وتكىزىپ بەرۋىمىز كەرەك. مىسالى, 2012 جىلى ءوز قاراجاتىمىزعا اۋىلعا سۋ تارتىپ, ءار ۇيگە كىرگىزىپ بەردىك. ودان كەيىن وسى اۋىلدىڭ بالالارىن ۇيلەندىردىك. جاس وتباسىلار وتاۋ كوتەرە باستادى. ولاردىڭ جاعدايىن جاساپ بەرىپ جاتىرمىز. ناتيجەسىندە, جاستار اۋىلعا تۇراقتاي باستادى. وسىلايشا, اقىرىنداپ جىلىنا ءبىر ۇيدەن سالىپ جاتقان جايىمىز بار. ەڭ باستىسى, اۋىل حالقىنىڭ ءۇيى-كۇيى, جاعدايى وڭدى بولۋى كەرەك. قازىر شارۋاشىلىق جۇمىسكەرلەرىنىڭ ارقايسىسىنىڭ 70-80 ۋاق مالى, 20-30 قارا مالى بار. ءبارىنىڭ ەنشىسىن ءبولىپ بەردىم. ول مالدىڭ ءبارىن وسى قوجالىققا تيەسىلى مالعا قوسىپ قويعان. بىرەۋدىڭ تويى بولادى, قازاقتىڭ بەرەتىن ىرىم-جىرىمى بولادى, بىرەۋدىڭ جيەنى كەلەدى, باسقاسى كەلەدى. سونداي جاعدايدا تابىننان ءبولىپ الىپ, اتاپ بەرىپ جاتادى», دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى م.كاربوزوۆ.
اياداي عانا اۋىلدا جىل سايىن ءبىر ءۇي سالىنىپ, جىل سايىن جاعىمدى ءبىر جاڭالىق بولىپ جاتادى. مىسالى, 2020 جىلى كولقامىسقا سۋ تازارتۋ قوندىرعىسى ورناتىلدى. بارلىق ءۇيدىڭ شاتىرى جاڭالاندى. ودان كەيىن ورتالىقتا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان اسەم ساياباق اشىلدى. بىلتىر 4 بولمەلى تاعى ءبىر تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, وعان شارۋا قوجالىعىنىڭ جۇمىسكەرى كىردى. شارۋاشىلىق باسشىسى وتكەن جىلى قىرىق كۇننىڭ ىشىندە 22 ملن تەڭگە قارجىعا اۋىلعا مەدپۋنكت سالىپ بەردى.
وسىنشاما مۇمكىندىكتىڭ ءبارى ەل ازاماتى مانات كاربوزوۆتىڭ باسىنا بىردەن قونا قويعان جوق. بۇل اۋىلدا كەزىندە 80-ءنىڭ ۇستىندە ءۇي بولعان. توقىراۋ كەلىپ, ەل ىدىراعان ۋاقىتتا كوبى كوشىپ كەتتى.
ء«بىز دە كوشەتىن بولعانبىز. شابادانىمىزدى جيناپ, بۋىنىپ-ءتۇيىنىپ, تاڭەرتەڭ قوستانايعا كوشەمىز دەپ وتىرعان ادامبىز عوي. ويتكەنى قيان تۇپكىردە جارتىلاي قيراپ جاتقان اۋىلدا قالۋدىڭ تۇك ءمانى قالعان جوق. ەلدىڭ ءبارى تولقىدى. سودان اجەمىز اكەمدى شاقىرىپ الىپ: «بالام-اۋ, اتا-باباڭ بۇدان دا قيىن زاماندا تاستاپ كەتپەگەن جەر ەدى. بۇل ولكەنى كىمگە تاستاپ كەتىپ باراسىڭ؟» دەپتى. سودان اكەمىز: «سەندەر كەتە بەرىڭدەر. مەن وسى جەردە ەكى ءۇي بولسا دا قالامىن» دەگەن كەسىم ايتتى. ءبىز دە اكەمىزدى تاستاپ كەتە المادىق. اۋىلدى قايتا بۇتىندەۋگە تۋرا كەلدى. ول كەزدە جانارماي قات, اقشا جوق. اۋىلدىڭ قوقىسىن تۇگەل تاسىپ شىعارىپ, 2011 جىلى وسى تۇرىپ جاتقان ءۇيىمدى سالدىم. ودان كەيىن ەندى اۋىلداعى كىسىلەردىڭ ءبارى ءوزىم سياقتى جاقسى ءومىر سۇرگىسى كەلەدى عوي دەگەن وي كەلدى دە, اۋىلعا سۋ تارتىپ, كلۋب سالىپ, بىرتىندەپ ەلگە قولايلى جاعداي جاساۋعا كىرىستىم», دەيدى م.كاربوزوۆ.
كاسىپكەردىڭ اكەسى – وڭىرگە بەلگىلى ەڭبەك ارداگەرى, وبلىستىڭ قۇرمەتتى ازاماتى كاكىمبەك كاربوزوۆ اقساقال. 1992 جىلى «سىما» شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزىن قالاپ, ەڭسەسىن تىكتەگەن سوڭ, قاجىرلى قاريا 2005 جىلى شارۋاشىلىقتى ءوزى جاستايىنان جانىنان تاستاماي ءجۇرىپ, ەڭبەككە باۋلىپ وسىرگەن ۇلى ماناتقا تاپسىرىپ بەرگەن. ەشتەڭە وڭايلىقپەن كەلمەيدى. قانشاما ەڭبەك ەتۋ كەرەك, ەلدىڭ بابىن تابۋ كەرەك, ءار ادامنىڭ ءوز باسىنىڭ ماسەلەسى بار, باسشى بولعان سوڭ, كومەك سۇراي كەلگەن ادامعا كومەك بەرۋ قاجەت. وسىنىڭ ءبارىن مانات اكەسىنەن ۇيرەندى.
«العاشقى جىلى مىناداي ءبىر قىزىق وقيعا بولدى. شوپتەن قاتتى شارشاپ كەلىپ, ۇيدە جاتقانمىن. سىرتتان ءبىر كىسىنىڭ داۋسى ەستىلدى. «مانات! مانات!» دەپ ايقايلايدى. ەستىپ جاتىرمىن, بىراق شىققىم كەلمەدى. شارۋاسى بولسا, تاڭەرتەڭ ايتار دەپ جاتىرمىن. سول كەزدە اكەم كەلىپ, ايقايدى سالىپ: «ساعان كىسى كەلىپ تۇر عوي. سەنى ادام دەپ, باسشىم دەپ, ءبىر شارۋاسىن ايتايىن دەپ كەلىپ تۇر عوي. ەندى ەكىنشى قايتىپ مۇندايىڭدى كورسەتپە! تۇندە ەسىگىڭدى قاقسا, اشىپ, تورگە شىعار, شارۋاسىن تىڭدا», دەپ ۇيدەن قۋىپ شىقتى. بۇل وقيعا ماعان ۇلكەن ساباق بولدى», دەيدى كاسىپكەر.
شالعاي اۋىلداردىڭ كوبىنە ورتاق ماسەلەنىڭ ءبىرى – جاستاردىڭ ازدىعى. ال وبلىس ورتالىعىنان ەڭ شالعاي نۇكتەدە جاتقان كولقامىستا, كەرىسىنشە, جاستار جاعى كوپ. ويتكەنى جاعدايى جاقسى: تۇراقتى جۇمىسى, قالانىڭ تاس قابىرعالى پاتەرىنەن ارتىق بولماسا, ءبىر مىسقال دا كەم تۇسپەيتىن جايلى باسپاناسى, جاقسى جالاقىسى, 100 شاقتى ءىرىلى-ۋاقتى مالى بار. مىسالى, سەرىكبول تولەمىس – وسى شارۋاشىلىقتىڭ بەلدى ءبىر مەحانيزاتورى. بىراق قاجەت بولعان جاعدايدا, اۋىر تەحنيكانىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە وتىرىپ, جۇرە بەرەتىن امبەباپ مامان.
«ارقالىقتىڭ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن ءتامامداپ, استانادا ءبىراز جىل جۇمىس ىستەدىم. ول جاقتا بەرەكە بولمادى, تاپقان-تايانعانىڭنىڭ قايدا كەتكەنىن بىلمەيسىڭ. ءبىر اي ىستەپ تاپقانىڭ ءبىر اپتادا جوق بولادى. 2010 جىلدان بەرى شارۋاشىلىقتا ەڭبەك ەتىپ جاتىرمىن. وسى اۋىلدا ۇيلەنىپ, شاڭىراق كوتەردىم. بەس بالام بار, ەندى التىنشىسىن كۇتىپ وتىرمىز. ۇلكەنىم ءتورتىنشى سىنىپتا وقيدى. كىشكەنتايىم ەكى جاستان استى. بۇيىرسا, وسى ەكى-ءۇش كۇندە ءسۇيىنشى حابار الىپ قالاتىن شىعارمىز. مالىم وسى شارۋاشىلىقتىڭ ىشىندە. قوجالىقتىڭ مالى نە جەيدى, ءبىزدىڭ مال دا سونى جەيدى. ءبىز ايتەۋىر ءوز مالىمىزدىڭ ەسەبىن عانا ءبىلىپ وتىرامىز. مال ازىعىن دايىنداۋ, وتىن ءتۇسىرۋ دەگەن ماسەلەگە باس قاتىرىپ جاتپايمىز. ءبارىن جىلدا شارۋاشىلىق ءوز ەسەبىنەن تۇگەندەپ بەرەدى», دەيدى سەرىكبول.
سەرىكبولدىڭ كورشىسى نۇرلىبەك ابەنوۆ تە مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ استاناعا بارىپ, بەس-التى ايداي ءار نارسەنىڭ باسىن شالىپ جۇمىس ىستەپ كورىپتى. ودان بەرەكە تاپپاعان سوڭ, تۋعان اۋىلعا قايتا ورالىپ, شارۋاشىلىقتىڭ تراكتورىنا وتىرعان. جازدا ءشوپ شابادى, قىستا مال ازىعىن تاسيدى, قي شىعارادى. اۋىلعا كەلگەلى اجەپتاۋىر قور جيىپ, 10-15 ءىرى قارا مەن جۇزگە تارتا ۇساق مالدىڭ باسىن قۇراپ العان نۇرلىبەك الداعى كوكتەمدە ۇيلەنبەك ويى بار ەكەنىن ايتتى. دەمەك كوپ ۇزاماي شالعاي اۋىلدا تاعى ءبىر جاس وتباسى شاڭىراق كوتەرمەك.
بىلتىر كولقامىس پەن كوكالات اۋىلىنىڭ اراسىنا كوتەرمە جول سالىندى. ۇزىندىعى 20 شاقىرىم بولاتىن بۇل جولمەن ءتۇن قاراڭعىسىندا ءبىز دە ءجۇرىپ وتتىك, قوس قاپتالىنا ۇزىننان-ۇزاق قىزىلدى-جاسىلدى ساۋلە شاشىپ, جولدان شىعىپ كەتپە دەگەندەي باعىت نۇسقاپ تۇراتىن الاسا قورشاۋ ورناتىلىپتى.
ء«بىزدىڭ اۋىلدا كەڭەس كەزىنەن جول بولماعان. كوكتەمدە مىناۋ 14 شاقىرىم جەردە تۇرعان كوكالاتقا سوناۋ قىردىڭ ۇستىمەن كولىكتى تراكتورعا تىركەپ سۇيرەپ, 48 شاقىرىم جولدى اينالىپ بارىپ جۇردىك. بۇل اۋىلدىڭ بالاسى كوكتەمدە مەكتەپكە بارا المايتىن. اۋىرعان ادام ەم قابىلداي المايتىن. تالاي ايەل وسى جەردە ۇيىندە بوسانىپ, تالاي ايەل كوكتەمگى مي باتپاقتا جولدا تۋىپ, نەشە ءتۇرلى جاعداي بولعان. كوكتەمدە, قىستا جول بولماعاندىقتان, العاشقى مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلمەدى. ءساتى ءتۇسىپ بىلتىر كوكالاتتان بەرى قاراي جول سالىندى. بۇل ءوزى اۋرەسى كوپ جول بولدى. وسىدان 10 جىل بۇرىن 10 ملن تەڭگەگە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماسىن جاساپ, وبلىسقا جونەلتىپ ەدىك, ونىڭ مەرزىمى ءوتىپ كەتتى دەدى. ودان كەيىن 15 ملن تەڭگە قارجى شىعىنداپ, تاعى جاساپ, تاعى جىبەردىك. اقىرى ون جىلدان كەيىن وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆتىڭ قولداۋىمەن ارەڭ تارتتىردىق», دەيدى م.كاربوزوۆ.
«سىما» شارۋا قوجالىعى مىڭ باس ءىرى قاراعا ارنالعان جىلى قورا, 400 باسقا شاقتالعان مال بورداقىلاۋ الاڭىن اشۋدى ويلاستىرعان. بۇعان شامامەن 40 ملن تەڭگە كەرەك ەكەن. قارجىنى اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ ينستيتۋتتارى ارقىلى نەسيە تۇرىندە الماق. ال مال بورداقىلاۋعا قاجەت جەمدى سىرتتان ساتىپ الماۋ ءۇشىن شارۋاشىلىق باسشىسى بيىلدان باستاپ سۋارمالى ەگىن شارۋاشىلىعىن قولعا الۋدى جوسپارلاپ وتىر.
قوستاناي وبلىسى,
جانگەلدين اۋدانى,
كولقامىس اۋىلى