ەرتىس-بايان وڭىرىنەن عالىمدار كوپ شىققانى بەلگىلى. مىسالعا, حيمياداعى ابىكەن بەكتۇروۆتىڭ ەڭبەگىن اتاۋعا بولادى. ابىكەن اتاسىنىڭ ءىزىن جالعاعان ءاسيانىڭ بۇگىنگى عىلىمي ىزدەنىستەرى دە كىسى قىزىعارلىقتاي. ول ورگانيكالىق حيميانىڭ بىرنەشە باعىتىندا تالماي ىزدەنىپ ءجۇر.
ءاسيا – پاۆلودارداعى تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتى مەن رەسەيدىڭ توم قالاسىنداعى پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى. العاشقى عىلىمي دارەجەسىن كورشى ەلدە قورعاپ, ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ونى 2018 جىلى بەكىتىپ بەردى.
– كەزىندە قانىش ساتباەۆ وقىعان توم ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم العانىمدى ماقتانىش تۇتامىن. ستۋدەنتتىك شاعىمىزدا الگى وقۋ ورنىنىڭ اۋلاسىندا قويىلعان اكادەميكتىڭ ەسكەرتكىشىن ۇنەمى كۇتىپ, اينالاسىن تازا ۇستاۋعا تىرىساتىنبىز. قانىش ساتباەۆ قازاقستان عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالىپ بەردى. ونىڭ شاراپاتىن ءبىزدىڭ بۋىنىمىز كەڭىنەن كورىپ وتىرعانىنا ەشكىمنىڭ داۋى جوق بولار. ال تاۋەلسىز ەلدەگى جاس عالىمداردىڭ الدىندا تۇرعان قازىرگى ماقسات – وتاندىق عىلىمدى الەمدىك كوشكە ىلەستىرۋ, عىلىم جاڭالىقتارىن ءومىردىڭ ماڭىزدى سالالارىندا پايدالانۋ, – دەگەن ويدان باستادى ءاسيا جۇرسىنقىزى اڭگىمەسىن.
جاس عالىم س.تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتى حيميا جانە حيميالىق تەحنولوگيالار كافەدراسىندا ساباق بەرەدى. كوپ ۋاقىتىن عىلىمعا ارنايدى. ول 2020 جىلى بىرنەشە جاس ىزدەنۋشىمەن بىرلەسىپ, «پيريديندەر, تريازولدار, يميدازولدار جانە پيرازولدار نەگىزىندە كاربوكسيلات, ازولات جانە ارالاس ءتيپتى جاڭا مەتالل-ورگانيكالىق كوورديناتسيالىق پوليمەرلەردى سينتەزدەۋ جانە ولاردىڭ قاسيەتتەرىن زەرتتەۋ» ماقساتىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ 62 ملن تەڭگەلىك گرانتىن ۇتىپ العان. تۇسىنىكتىرەك بولۋى ءۇشىن ايتىپ وتەيىك, پوليمەرلىك سينتەزدەۋ دەگەنىمىز – ءبىر حيميالىق زاتتان رەاكتسيا ارقىلى ەكىنشى پايدالى زاتتى الۋ. ءاسيا جەتەكشىلىك ەتكەن بۇل جوبادا ەرەكشە ورگانيكالىق زات ءتۇزىلىپ, ودان الىنعان حيميالىق پوليمەردى مەديتسينا مەن بيولوگيادا, اگرارلىق سالادا جانە گازداردى تاسىمالداۋ كەزىندە كەڭىنەن پايدالانۋعا بولادى. بىرنەشە تاجىريبەدەن سوڭ عالىمدار ءوز ماقساتتارىنا جەتكەندەي.
– كادىمگى مەتالل اينالاسىندا ورگانيكالىق زاتتار رەاكتسياسىن تۋدىرعاندا ول جەردە كەڭىستىك پايدا بولادى. سول كەڭىستىكتەن ءبىز سينتەزدەلگەن پوليمەرلەر الامىز. مۇنداي پوليمەرلەردى مەديتسينادا قولدانۋعا بولار ەدى. مىسالى, ادامعا اۋىرسىنۋدى باساتىن ءدارى-دارمەك ەككەندە ونىڭ اسەرى ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ جوعالىپ كەتەدى عوي. بۇل پوليمەرلەردى الگى ۋكولدىڭ قۇرامىنا ەنگىزسەك, ول ءدارىنى قاجەت جەرىنە دەيىن تاسىمالداپ, اسەرىن ناقتى ورگانعا جەتكىزەدى جانە بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا دەيىن ۇستاپ تۇرار ەدى. ءبىز بىرنەشە پوليمەر جاساپ كوردىك. كەڭىستىكتەر قالاي پايدا بولادى, ولاردى قالاي قۇبىلتۋعا بولادى دەگەن سۇراقتارىمىزعا جاۋاپ الدىق. ەڭ كۇردەلى عىلىمي تاجىريبەلەر رەسەيدە جۇزەگە استى. ول جاقتىڭ عالىمدارىمەن تۇراقتى بايلانىستامىز. قازىر ءبىزدىڭ وقۋ ورنىنداعى ءبىر ارىپتەسىمىز بۇل پوليمەرلەردى فيتوفتوروز جۇقتىرعان قىزاناقتاردى ەمدەۋگە پايدالانىپ كورۋدە. پوليمەر توزاڭدارى الگى دەرتتىڭ زەڭدەرىن جويۋعا قابىلەتتى مە, ونىڭ وسىمدىككە ەشبىر زيانى بولماي ما دەگەن سۇراقتار تۋىنداپ وتىر. بۇعان قوسا ۇشپا گازداردى, مىسالى مەتاندى تاسىمالداۋ كەزىندە ىدىستىڭ ۇستىڭگى جاعىن وسى حيميالىق ونىممەن قاپتاۋعا بولادى. ول گازدى ۇشىپ كەتۋدەن ساقتايدى, – دەپ ءتۇسىندىردى عىلىمي جاڭالىعى تۋرالى.
عىلىم فۋندامەنتالدى جانە قولدانبالى بولىپ ەكىگە بولىنسە, ءاسيانىڭ ءوز سەرىكتەرىمەن تاپقان جاڭا پوليمەرى العاشقىسىنا جاتادى. ياعني ول ۇزاق جىل زەرتتەلەتىن حيميالىق سينتەز ءتۇرى. ەسەسىنە الداعى 15-20 جىلدان سوڭ بۇل ءادىس ناقتى ناتيجەلەر اكەلىپ, ءومىردىڭ كوپتەگەن سالاسى پايداسىن كورۋى مۇمكىن.
نەگىزى حيميا سالاسى عىلىمنىڭ ءارتۇرلى سالاسىمەن بايلانىستا ءوربيدى. ءاسيا باستاعان جاس عالىمدار ۋلتراكۇلگىن دەتەكتوردىڭ جەتىلدىرىلگەن ءتۇرىن جاساۋعا ۇمتىلىپ كەلەدى. وتە ۇساق نانوتۇيىرشىكتەردىڭ جارىققا اسەرى ۋلتراكۇلگىن ارقىلى زەرتتەلەدى. مىسالى, كۇمىس پەن مىستىڭ, تيتان وكسيدىنىڭ نانوتوزاڭدارى وتە پايدالى. كۇمىستىڭ وتكىزگىش قابىلەتى وتە جوعارى بولعاندىقتان باكتەرياعا قارسى تەراپياعا ول كەڭىنەن قولدانىلادى. مىستىڭ دا پايداسى سوعان جەتەعابىل. وسى مەتالداردىڭ تۇيىرشىكتەرى ارنايى كومىرتەك تۇتىككە سالىنىپ, وعان الگى دەتەكتور جاناستىرىلادى. مۇنداي رەاكتسيا كەزىندە حيميكتەر جاڭادان تۋىندايتىن تۇيىرشىكتەردى انىقتايدى. ياعني كوپتەگەن زاتتى ۋلتراكۇلگىن ساۋلەمەن قىزدىرعاندا ولار جارقىراۋ قابىلەتىنە يە بولادى.
– تاعى ءبىر جوبامىز ليۋمينەستسەنتتى زاتتاردى انىقتاۋعا ارنالعان. مىسال ءۇشىن قولىمىزدا ۇستايتىن ۇيالى تەلەفوننىڭ ەكرانىنداعى ءارتۇرلى تۇستەردى ليۋمينەستسەنتتى زاتتار تۋدىرادى. فلورەن جانە كاربازول دەگەن ورگانيكالىق زاتتار بار. بۇل ەكى زاتتى ءبىر-بىرىمەن قوسۋ ارقىلى LED-ەكراندار دۇنيەگە كەلگەن. ءبىزدىڭ حيميا ماماندارى وسىنداي ورگانيكالىق زاتتارعا ءتۇرلى رەاكتسيا جاساپ, ولاردى توپتارعا بولۋدە. نەگىزى الدەبىر عىلىمي ءونىم تۋدىرۋعا ءتۇرلى عىلىمي سالالارمەن بايلانىس ورناتۋ قاجەت. بەلگىلى ءبىر عىلىم جەكە-دارا دامي المايدى. بيولوگتەر فلوراداعى الدەبىر پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن حيميالىق ۇدەرىستەردى جۇرگىزۋگە ءماجبۇر بولادى, ال ءبىز كەرىسىنشە ءوز تاجىريبەمىزدە ولاردىڭ كومەگىن پايدالانامىز. وسىنداي تىزە قوسۋدىڭ ارقاسىندا عىلىم العا جىلجيدى. الايدا ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە تۇرعان حيميالىق زەرتحانانىڭ جابدىقتارى كوپ جاعدايدا رەاكتسيالاردى جەرىنە جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرمەيتىنىن ايتقان ابزال. مەن مامان رەتىندە بەلگىلى ءبىر ورگانيكالىق زاتتى الگى قۇرالداردىڭ كومەگىمەن ايىرىپ الا الامىن. بىراق ونى قولدانىستاعى اسپاپتار ارقىلى وزگەلەرگە دالەلدەۋ مۇمكىن ەمەس. بانككە بارعاندا اقشا كۋپيۋراسىنىڭ شىنايىلىعىن تەكسەرەتىن دەتەكتورلار بولادى عوي. سول سياقتى زەرتتەۋلەرىمنىڭ شىنايى ەكەنىن دالەلدەۋ ءۇشىن وزگە قالالارعا, مىسالى, قاراعاندىعا جول جۇرۋگە تۋرا كەلەدى. ال حيميالىق زەرتحانا قۇرالدارى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە شىعارىلمايتىندىقتان وتە قىمبات تۇرادى. سپەكترو فلومەتر دەگەن اسپاپتىڭ بىرەۋىن 10 ملن, زات ارالاستىرعىشتى 750 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ الدىق. مۇنىڭ سىرتىندا ارنايى زات ساقتاعىشتار, شكافتار, روتاتسيالىق بۋلاندىرعىش, 1 ميلليگرامدىق تۇيىرشىكتى ولشەۋگە قابىلەتتى تارازىلاردى الۋعا تۋرا كەلدى. بۇل جابدىقتاردىڭ كوبىن كەزىندە 62 ملن تەڭگە گرانت ۇتىپ العاندا العان ەدىك. ءتىپتى رەاكتيۆتى زاتتاردى ساتىپ الۋعا 6 ملن تەڭگە جۇمسادىق. مۇنداي ءونىمنىڭ 1 گرامى حالىقارالىق نارىقتا 150-200 مىڭ تەڭگە تۇرادى. رەاكتيۆتى زاتتاردى بۇرىندارى تانىمال «Sigma Aldrich» كومپانياسىنان الىپ تۇرعان ەدىك. بىراق ولار قازاقستانعا ءونىم ساتۋدان باس تارتتى. قازىر وزگە كومپانيالاردىڭ ءونىمىن ساپاسى تومەن بولسا دا پايدالانۋعا تۋرا كەلىپ تۇر, – دەدى ول.
كەرەكۋ وڭىرىندە اۋىر ءوندىرىس ورىندارى مەن جىلۋ-ەلەكتر ستانسالارىنان جىل سايىن قورشاعان ورتاعا مىڭداعان توننا كومىرتەگى وكسيدى بولىنەدى. قازىر ەلىمىز كومىرتەكتىك بەيتاراپتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ناقتى مىندەتتەمەلەردى وزىنە الىپ وتىر. ۇلكەن كومپانيالار سوعان جۇمىلا باستاعان. بۇل دەگەنىمىز – بەلگىلى ءبىر ءوندىرىس ورنى قانشا كومىرتەگى گازىن شىعارسا, سونشا كولەمدە جۇتىپ قوياتىن تابيعي فاكتورلار قۇرۋ.
«ەرتىس-بايان وڭىرىندە زاۋىتتار مەن ءتۇرلى كاسىپورىنداردان شىعاتىن ۋلى گازداردى ورمان-توعايلار وزىنە ءسىڭدىرىپ, زارارسىزداندىرىپ وتىرادى. تابيعي سۇزگىنىڭ ناقتى قابىلەتىن انىقتاۋ ءۇشىن قازىر ۋنيۆەرسيتەتىمىزدەگى دەندرولوگ عالىم ناريمان ماپيتوۆپەن بىرلەسىپ, پارنيكتى گازداردىڭ ۇلەسىن زەرتتەۋ ۇستىندەمىز. اۋەلى «كومىرتەگى بەلگىلى ءبىر اۋماقتاعى اۋادا, توپىراقتا, وسىمدىك بويىندا قانداي كولەمدە بولادى» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋدەمىز. ودان سوڭ ۋلى گازداردى جاقسى سىڭىرەتىن اعاش تۇرلەرىن انىقتايمىز. سايكەسىنشە ءبىز عىلىمي تۇرعىدان بەلگىلى ءبىر جەرگە قانشا كولەمدە اعاش جامىلعىسى كەرەك ەكەنىن, ول اعاشتىڭ قانداي ءتۇرى بولۋى كەرەكتىگىن عىلىمي تۇرعىدان ناقتىلايمىز. زاۋىت مۇرجاسىنان شىققان ءتۇتىندى سول جەردە «جۇتىپ», وزگە ايماققا تاراتپاۋ – باستى ماقساتىمىز. جوباعا قازاقستان مەن رەسەيدىڭ بىرنەشە وقۋ ورنىنان جاس عالىمدار جۇمىلىپ وتىر», دەيدى عالىم.
پاۆلودار وبلىسى