كامەرا كادەگە جاراپ تۇر

تاۋلىك بويى جەدەل باسقارۋ ورتا­لىعىنىڭ جۇمىسىن ۇز­دىك­سىز ۇيلەستىرۋ, تىركەلگەن قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتاردىڭ ساناۋلى مينۋت ىشىندە جولىن كەسۋ – قان­شا دەگەنمەن وڭاي شارۋا ەمەس. ورتا­لىقتاعى ءار قىزمەتكەر الدە­بىر ماڭىزدى جۇيەنىڭ ءبىر-ءبىر دەتالىن اينالدىرىپ تۇرعان مەحانيزم تارىزدەس.

اتالعان ورتالىقتىڭ قىز­مە­تىمەن جاقىنىراق تانىسۋ تۋرالى وڭىرلىك پوليتسيا دەپارتامەنتى ءباسپاسوز قىز­مە­تىنىڭ جەتەكشىسى جاننا بەليالوۆادان ۇسىنىس تۇس­كەندە, قاپتاعان كامەرا ارا­سىن­دا وتىرعان ءتارتىپ ساقشىلارى نە ايتا قويار ەكەن دەپ ويلاعان ەدىم. بۇل پىكىرىمنىڭ جاڭساق بول­عانىن ورتا­لىققا اياق باسقان ساتتەن ءتۇسىن­دىم.

ەڭ اۋەلى پاۆلودارداعى جەدەل باسقارۋ ورتالىعى حالىققا جەدەل كومەكتەسۋ ءۇشىن قۇرىلعان ورگان ەكەنىن ايتىپ وتەيىك. كۇن سايىن ىشكى ىستەر ورگاندارىنا كەلىپ ءتۇسىپ جاتاتىن اقپاراتتار مەن حابارلامالاردىڭ ۇلكەن اعىنىن قورىتىپ, جەدەل ارەكەتتىڭ بارلىعى وسى جەردە ۇيلەستىرىلەدى. ورتالىق كەڭ زالدا ورنالاسقان. بولمەگە كىرىپ كەلگەندە الدىمەن كوزىڭىزگە ۇلكەن ەكراندار تۇسەدى. مۇندا قالا كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا, عيماراتتاردىڭ بيىك تۇسىندا ورنالاسقان جالپى سانى 117 كامەرانىڭ بارلىعى قام­تىلعان. ينسپەكتورلار وزىنە قاجەت اۋماقتار مەن كوشە پارا­مەتر­لەرىندەگى كامەرالاردى ۋاقىت سايىن قاراپ, كۇدىكتى جايتتاردى شولىپ وتىرادى.

ازاماتتاردىڭ پوليتسياعا سوق­قان تەلە­فون قوڭىراۋلارى اۋەلى 102 وپەرا­تور­لارىنىڭ پۋلتىندە تىر­كەلەدى. كەزەكتى قوڭىراۋ شىر ەتە قالدى.

– اللو, ءسىزدى كەزەكشى وپەراتور ءامينا دۇيسەنوۆا تىڭداپ تۇر!

تەلەفون تۇتقاسىنىڭ ار جا­عىن­­داعى تۇرعىن تولستوي كوشەسى, 90-ءۇي مەكەنجايىندا ىشىمدىككە سىلقيا تويىپ العان الدەبىر ازا­ماتتىڭ كىرەبەرىستە قاننەن-قا­پەرسىز ۇيىقتاپ جاتقانى تۋرالى حابارلادى. وپەراتور قىز سا­ناۋلى سەكۋندتار ىشىندە حابار­لاس­قان جاننىڭ اتى-ءجونىن, تەلەفون ءنومىرىن, مەكەنجايىن سۇراس­تى­رىپ, كومپيۋتەردەگى ەلەكتروندى كار­توچكاعا ەنگىزدى دە, زالدىڭ جوعارى جاق بولىگىندە وتىرعان اعا كەزەكشىلەردىڭ كوم­پيۋ­تەرىنە جىبەرە قويدى. اعا كەزەك­شىلەر دەمدە ۋچاسكەلىك پوليتسەيگە راتسيا ارقى­لى حابارلاسىپ, مەكەن­جايعا بارىپ, ازاماتتىڭ كىم ەكە­نىن انىقتاۋدى, ەگەر تۇراقتى مەكەنى جوق ادام بولسا, ارنايى قا­بىل­داۋ ورنىنىڭ كولىگىن شا­قىرتۋدى تاپسىردى. ارينە, بۇل ۇدەرىستىڭ بارلىعى اياقتالعانشا اعا كەزەكشىلەر قاداعالاۋدان شى­­عار­­مايدى. امينامەن بىرگە ءبىر اۋىسىمدا وپەراتور ازيزا ءجۇسىپوۆا دا 102 پۋلتىندە وتىر. ەكەۋى قوڭىراۋلاردى كەزەكتەسىپ قابىلدايدى.

ورتالىقتىڭ الدىڭعى بولى­گىن­دە بەينە­باقىلاۋ ينسپەكتورلارى كوشەدەگى, قوعامدىق ورىندارداعى ءتارتىپتى كامەرالار ارقىلى قادا­عالاپ وتىر ەكەن. كەزەكشى ينس­پەك­تورلار ماليكا تەمىرحانوۆا مەن قارلىعاش قيناشەۆا رۇقسات ەتىلمەگەن جەردەگى شىلىم شەگۋ فاكتىسىن كورىڭىز دەپ مونيتور الدىنا شاقىردى. ايتۋلارىنشا, مۇنداي قۇقىق بۇزۋشىلىق كۇندە­لىكتى قىزمەتتەرىندە ءجيى كەزدەسەدى.

– مىناۋ پاۆلوۆ كوشەسى, 31-ءۇي­دىڭ قابىرعاسىنا ورناتىلعان كامەرا, جاڭا عانا اۆتوكولىك سالونى الدىندا اناۋ كوك دجينسى كيگەن ەر ادام رۇقسات ەتىلمەگەن جەردە تەمەكى شەگىپ, تۇقىلىن جەرگە لاقتىرىپ كەتتى. مىنە, ءوزىڭىز قاراپ كورىڭىز, كامەرادان بارلىعى اپ-انىق كورىنىپ تۇر. قازىر مۇنى اعا كەزەكشىگە بايانداپ ۇلگەردىم, ولار پاترۋلدىك قىزمەتتى باعىتتايدى, – دەپ باياندادى ق.قيناشەۆا. تاپ سول ساتتە ناۆيگاتور-كەزەكشى ەربول ابدۋللا الگى اۋماققا ەڭ جاقىن جەردە تۇرعان كەزەكشى ءپاترۋلدى انىقتاي قويدى. نەگىزى قالا كوشەلەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن باقى­­لايتىن ينسپەكتورلار مەن پاترۋل­دەردىڭ قايدا جۇرگەنى GPS ارقىلى كورىنىپ تۇرادى. كولىك سالو­نىنىڭ الدىنا كوپ كۇتتىرمەي كەزەك­شى پاترۋلدىك پوليتسيا جەتىپ باردى­ دا, الگى ازاماتتى توقتاتىپ, ونىڭ قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزعانىن حابارلادى. سايكەسىنشە, وعان قاتىستى حاتتاما تولتىرىلىپ, شىلىمقۇمار ازامات ايىپپۇل ارقالاپ قالدى.

بەينەباقىلاۋ ينسپەكتورى ماليكا تەمىرحانوۆانىڭ ورتالىقتا قىزمەت ەتىپ جاتقانىنا 5 جىلدان اسقان. تالاي قۇقىق بۇزۋشىلىقتى كامەرا ارقىلى ونلاين رەجىمدە انىقتاپ, ارىپتەس­تەرىنىڭ كومەگىمەن جولىن كەستى, باۋ­كەسپە ۇرىلاردى ۇستاپ, قىل­مىس­تىق جاۋاپكەرشىلىكتەن جال­­­تار­عانداردى قۇرىقتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, جەدەل باسقارۋ ورتا­­لىعى قوعامدىق ءتارتىپتى باقى­­لاۋ­دا وتە ءتيىمدى قۇرال دەپ تانى­لىپ كەلەدى.

«بىردە اۆتوۆوكزال ماڭىندا ەكى ايەل ءدامحانادا ىشىمدىك ءىشىپ, ءبىرى ەكىنشىسى­نىڭ تەلەفونىن ۇرلاپ قاشادى. زارداپ شەگۋشى 102-گە حابارلاسقان ساتتە مەن سول اۋماقتاعى كامەرالاردى ىسكە قوستىم. باسقارۋ پۋلتىمەن كامەرالاردى اينالدىرا قاراي كەلىپ, قىلمىس ورنىنان ءىزىن سۋىتىپ بارا جاتقان كۇدىكتىنى كوزىم شالدى. پاترۋلدىك پوليتسيا الگى ايەلدى اينالاسى 7 مينۋتتىڭ ىشىندە قولعا ءتۇسىرىپ, تەلەفون يەسىنە قايتارىلدى. تاعى بىردە سپورتتىق ۆەلوسيپەد ۇرلاندى دەگەن جەدەل حابار ءتۇستى. تال تۇستە ءمىنىپ كەتكەن عوي. كامەرالاردى شولا كەلگەندە كوشەلەردىڭ بىرىنەن ۆەلوسيپەد مىنگەن ازامات ۇشىراستى. ناۆيگاتور-ينسپەكتور ەڭ جاقىن جەردەگى پاترۋل قىزمەتكەرلەرىنە حابارلاسىپ, الگىنى بىردەن ۇستادى. وسىنىڭ بارلىعى كوز الدىمىزدا, شىنايى ۋاقىتتا بولىپ جاتادى», دەيدى ماليكا.

وزگە ينسپەكتورلار كۇنىنە 8 سا­عات­­­ ەڭبەك ەتسە, اعا كەزەكشىلەر گۋمار اشجا­نوۆ پەن دياس ەسەن­گۋ­لوۆ 24 ساعات بويى كىرپىك قاقپاي ورتا­لىقتاعى بارلىق ۇدەرىستى باقى­لاپ وتىرادى. سەبەبى قۇقىق بۇزۋشىلىق انىق­تال­عان ساتتەن باستاپ, وعان قان­داي قۇرىلىمدىق كۇشتەردىڭ بار­عا­نىن, قانداي ارەكەتتەر بولعانىن ولار ءبىلۋى ءارى ۇيلەستىرىپ وتىرۋلارى كەرەك.

«جاڭا عانا اتامەكەن كەنتىندە ءبىر بالانى يت قاۋىپ العانى حابارلاندى. وعان ۋچاسكەلىك پوليتسيانى جونەلتتىك. نازارباەۆ-تورايعىروۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا جاڭا عانا تىركەلگەن جول-كولىك اپاتىنا «كاسكاد» – ارنايى پوليتسيا ءپاترۋلى اتتاندى. ال نازارباەۆ داڭعىلى, 32-ۇيدە ءورت شىققانى تۋرالى اقپارات جەتتى. ول جەردەگى قوعامدىق ءتارتىپتىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ ءۇشىن پوليتسەيلەردى جىبەردىك, ال تۇرعىنداردى ەۆاكۋاتسيا­لاۋ كەرەك بولسا تاعى قوسىمشا كۇش جونەلتەمىز», دەپ مالىمدەدى د.ەسەنگۋلوۆ.

جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنىڭ باس­تىعى رينات شامگۋنوۆ جالپى اتالعان قۇرىلىمدا 45 قىزمەتكەر ەڭبەك ەتەتىنىن جەتكىزدى. ءبىر اۋىسىمدا شامامەن 10-11 قىزمەتكەر وتى­رادى. قالا كوشەلەرىندە 117 كامەرا بولسا, جەرگىلىكتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ عيما­رات­تا­رىندا 1 700-دەن استام كامەرا ورناتىلعان.

– بۇعان قوسا ءبىزدىڭ جۇيەمىزگە مەكتەپتەر مەن بالاباقشالاردىڭ كامەرالىق جابدىقتارى قوسىلعان. قالا بويىنشا ولاردىڭ سانى شامامەن 15 مىڭداي بولىپ قالار. دەيتۇرعانمەن, ورتالىقتىڭ بايلانىس قۇرالدارى مەن كومپيۋ­تەرلىك جابدىقتارىمىز, جيھا­زىمىز ابدەن ەسكىرگەن. تەحنو­لو­گيالىق مۇمكىندىگىمىزدى ارتتىرۋ ءۇشىن بيىل جبو تولىقتاي جاڭ­عىرتۋدان وتەدى دەپ جوس­پار­لانعان. كومپيۋتەرلەرىمىز بەن پۋلتتەرىمىز, وزگە دە قۇرال­دارىمىز جاڭارسا, قىزمەت ساپاسى قازىرگىدەن دە ارتىپ, تيىمدىلىك تۇرعىسىنان تاعى ءبىر ساتىعا وسەمىز. قازىر ءبىر تاۋلىكتە شامامەن 200-300 قوڭىراۋ تۇسسە, جازعى ۋاقىتتا ولاردىڭ سانى 450-500-گە جۋىقتايدى. مۇنىڭ سىرتىندا وپەراتورلارعا الدە­بىر اقپاراتتى سۇراپ ح­ا­بار­­لاساتىندار بار. ونداي قوڭى­راۋ­لار­دىڭ سانى تاۋلىگىنە – 300-400. قىز­مەتكەرلەرىمىزدىڭ بوس ۋاقىتى مۇل­دە جوق. بارلىعى وسى جۇيەگە جۇ­مىلىپ, جۇدىرىقتاي قىزمەت ەتەدى, – دەپ باياندادى رينات قايىر­­گەلدى ۇلى.

ول كەلتىرگەن كريمينوگەندىك احۋالعا سۇيەنسەك, بۇگىندە ۇرلىق, توناۋ فاكتىلەرى ايتارلىقتاي ازايسا, ينتەرنەت ارقىلى جاسالاتىن الاياقتىق وقيعالارى كۇن سا­يىن ۇدەپ كەلەدى. ماسەلەن, بيىل 19-22 اقپان ارالىعىندا قالادا 49 قىلمىس تىركەلسە, سونىڭ 34-ءى الاياقتىق فاكتىسى ەكەنى انىقتالدى. الگى 34 وقيعانىڭ 30-ى ينتەرنەت ارقىلى جاسالعان.

«بۇرىن كوشەدە كامەرالار از بولعاندا اۆتوكولىكتىڭ ەسىگىن بۇزىپ, سالونىنداعى زاتتاردى توناۋ, پاتەرلەردى ۇپتەپ كەتۋ سياقتى قىلمىس كوپ تىركەلەتىن. قازىر ونلاين باقىلاۋدىڭ ناتيجەسىندە مۇنداي وقيعالار ازايدى. ۆوكزال, بازار سياقتى ادامدار كوپ جۇرەتىن جەرلەردە تەمەكى تۇقىلىن, ازىق-ت ۇلىك قالدىقتارىن قوقىس جاشىگىنە لاق­تىرۋعا ادامدار ۇيرەنە باستادى. جول بويىن كەسىپ وتكەندە دە ازاماتتار جولاعى بار جەرمەن جۇرۋگە تىرىسادى. وسىنىڭ بارلىعى قوعام مۇشەلەرىنىڭ تارتىپكە بوي ۇيرەتە باستاعانىنىڭ دالەلى. ال قوعامدا ءتارتىپ ورناپ, ارقايسىسىمىز جاۋاپ­كەرشىلىكتى سەزىنە الساق, ءبىز ءۇشىن ودان اسقان قۋانىش جوق», دەپ ءوز ويىمەن ءبولىستى ورتالىق باسشىسى.

جالپى, پاۆلودار قالاسى بويىنشا بۇگىندە وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك پوليتسيا بولىمدەرىنە قاراستى 16 پاترۋل­دىك ۋچاسكە بار بولسا, ونىڭ تورتەۋى شاھارعا قاراستى اۋىلداردى باقىلايدى. كۇن سايىن ءار ۋچاس­كەدە كەمىندە 3-4 پو­لي­­تسيا قىزمەتكەرى قوعامدىق ءتار­تىپتى قاداعالايدى.

ورتالىق قىزمەتكەرلەرى ايت­قانداي, پوليتسيا جۇمىسى ۇنەمى ءمو­بيلدى بولىپ, كاسىبيلىكتى شىڭ­داۋدى قاجەت ەتەدى. جۇيە ورنىندا تۇرمايدى, سەبەبى جىل سايىن­ جاڭاشىلدىقتار ەنگىزىلەدى. تسيفر­ل­اندىرۋ دا بەلسەندى دامى­عان­دىقتان, بوساڭسۋعا ۋاقىت جوق.

جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنىڭ قىز­مەتىمەن تانىسقاننان كەيىن ءتارتىپ ساق­شىلارى حالىقتىڭ قورعانى دەپ ايتۋعا بولاتىنىنا كوز جەتتى. 102 وپەراتورىنا سوعىلاتىن ءبىر قوڭىراۋدىڭ سوڭىندا وسىنداي كوماندالىق قىزمەت اتقارىلىپ جاتقانىن بىلە جۇرەيىك.

پاۆلودار