ماڭعىستاۋداعى ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپي تەحنولوگيالار جانە ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتى كەيىنگى جىلدارى ءوز قىزمەتىن ءوڭىردىڭ وزەكتى عىلىمي-تەحنيكالىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتاپ وتىر. مۇنايلى ولكەدەگى ەڭ باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى اۋىزسۋ تاپشىلىعى دەسەك, جوعارى وقۋ ورنى اياسىندا وسى باعىتتا اۋقىمدى عىلىمي جوبا قولعا الىندى.
ساراپشىلاردىڭ بولجامىنشا, جيىرما جىلدان كەيىن ەلىمىزدە سۋدى تۇتىنۋشىلار سانى 56 پايىزعا ءوسىپ, سۋ تاپشىلىعى جىلىنا 20 شارشى كيلومەتردەن اسۋى مۇمكىن. GVP UN WATER حالىقارالىق سۋدى باسقارۋ يندەكسىنە سايكەس قازاقستان يندەكسى ەڭ ءتيىمسىز دەپ باعالانادى. ستراتەگيالىق باستامالار ورتالىعىنىڭ باعالاۋىنشا, سۋ رەسۋرسىن ءتيىمسىز باسقارۋ سالدارىنان ەل جىل سايىن 206 ملن دوللار جوعالتادى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ بولجامىنشا, رەسپۋبليكامىزداعى سۋ رەسۋرستارىنىڭ كولەمى 2030 جىلعا قاراي جىلىنا 90-نان 76 كم3-گە دەيىن تومەندەيدى. بۇل 8 جىلدان كەيىن ەلدەگى سۋ تاپشىلىعى جىلىنا شامامەن 12–15 كم3, ياعني شامامەن 15 پايىزدى قۇرايدى دەگەن ءسوز. بۇل ماسەلە مەملەكەت باسشىسىنىڭ نازارىنان دا تىس قالعان جوق. پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا 2025 جىلعا قاراي ەل حالقىن 100 پايىزعا اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىرعان بولاتىن.
«وسى ماسەلەلەردى شەشۋدە عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ 2022–2024 جىلدارعا ارنالعان عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق جوبالار بويىنشا گرانتتىق قارجىلاندىرۋ نەگىزىندەگى AP14871988 «جىلۋ سورعىسى نەگىزىندە كۇن-جىلۋ تۇششىلاندىرۋ قوندىرعىسىن ازىرلەۋ» تاقىرىبىنداعى عىلىمي جوبانى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى د.بايىمبەتوۆ, حيندۋستان ينجينيرينگ جانە تەحنولوگيالار كوللەدجىنىڭ ء(ۇندىستان) پروفەسسورى Mohanraj Murugesan, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى ە.بەلياەۆ, ا.تولەۋحانوۆ, ە.ەردەش جانە تاعى باسقا ماماندارمەن بىرلەسىپ جۇرگىزىپ جاتىرمىز. عىلىمي جوبانىڭ قارجىلاندىرۋ سوماسى 67 ملن تەڭگەنى قۇرايدى», دەيدى جوبا جەتەكشىسى سامال سىرلىبەكقىزى.
ونىڭ ايتۋىنشا, جوبانىڭ جالپى ماقساتى – شالعايداعى ەلدى مەكەندەر ءۇشىن تۇزدى سۋدى تۇشىتۋعا ارنالعان جىلۋ سورعىسى مەن كۇن ديستيللياتورى نەگىزىندە شاعىن كۇن-جىلۋ تۇشىتۋ قوندىرعىسىنىڭ ءپروتوتيپىن ازىرلەپ, جاساۋدى كوزدەيدى. سونداي-اق جەرگىلىكتى كليماتتىق جانە الەۋمەتتىك جاعدايلار نەگىزىندە كۇن-جىلۋ تۇشىتۋ قوندىرعىسىن پايدالانۋدىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى جانە تۇشىتۋ قوندىرعىسىنىڭ ونىمدىلىگىن تەكسەرىپ, سىنايدى.
«اقتاۋ قالاسىنىڭ كليماتتىق جاعدايىنا كۇن ديستيللياتورىنىڭ ءونىمى جانە ونى ارتتىرۋ جولدارى TRNSYS باعدارلامالىق پاكەتىندە زەرتتەلدى. كۇن ديستيللياتورىنىڭ ونىمدىلىگى تىكەلەي كۇن رادياتسياسى, ابسوربەردىڭ اۋدانىنا, سۋدىڭ بۋلانۋ كەزىندەگى لاتەنتتىك ەنەرگيا مولشەرىنە جانە سۋدىڭ كوندەنساتسيالانۋ جىلدامدىعىنا تىكەلەي تاۋەلدى ەكەنى بەلگىلى. سول سەبەپتى دە سۋ بۋىنىڭ كوندەنساتسيالانۋ جىلدامدىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جىلۋ سورعىسىنىڭ جۇيەسى قوسىلدى», دەپ جاس عالىم ءوزى جەتەكشىلىك ەتەتىن جوبا تۋرالى ءتۇسىندىردى.
كۇن ديستيللياتورىنىڭ قازاقستان تاراپىنداعى كاسپي جاعالاۋىنداعى ونىمدىلىگىن تسيفرلىق تۇردە زەرتتەۋ ءۇشىن «Python» باعدارلاماسىندا جىلۋ تەڭگەرىمىنە نەگىزدەلگەن كومپيۋتەرلىك كود ازىرلەنگەن. جىلۋ سورعىسى نەگىزىندەگى رەگەنەراتيۆتى كۇن-جىلۋلىق تۇشىتۋ قوندىرعىسىنىڭ تيىمدىلىگىن جانە جىلۋ ونىمدىلىگىنىڭ ماتەماتيكالىق ەسەپتەۋلەرى Engineering Equation Solver (EES), TRNSYS 18.0 باعدارلامالىق جابدىقتارىندا, سونىمەن قاتار مەنشىكتى جىلۋ تەڭگەرىمى الگوريتمى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلىپتى.
«تۇشىتۋ قوندىرعىسىنىڭ ماسسالىق شىعىنىنا كۇن رادياتسياسىنىڭ اسەرىن انىقتاۋ ماقساتىندا 12 ايعا ەسەپتەۋلەر جۇرگىزىلدى. ەلىمىزدىڭ كونتينەنتتىك كليماتى ءۇشىن ورتاشا تاۋلىكتىك كۇن ەنەرگياسى قىسقى ماۋسىمدا 2-دەن 5 مدج/م2-گە دەيىن اۋىتقيدى, ال جازدا كۇن رادياتسياسى 22 مدج/م2-گە دەيىن جەتەدى. بۇل – وسى اۋدان ءۇشىن ماكسيمالدى ءمان. تۇشىتۋ قوندىرعىنىڭ ماسسالىق شىعىنى شامامەن 67 ءليتردى قۇرادى. مودەلدەۋ ناتيجەلەرى كۇن تۇشىتۋ قوندىرعىسىن جىلۋ سورعى جۇيەسىمەن بىرىكتىرۋ ارقىلى ونىمدىلىگىنىڭ 80 پايىزعا ارتقانىن راستايدى. جىلۋ سورعىسى كۇن ديستيللياتورىنا كاسپي ماڭى ايماعىنىڭ جىلى قىسقى جاعدايلارىن ەسكەرىپ, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا جىل بويى تازارتىلعان سۋ وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. عىلىمي جوبا بويىنشا ازىرلەنگەن شاعىن ء(موبيلدى) اۆتونومدى تۇشىتۋ قوندىرعىسى قازىرگى تاڭدا ورتالىق كوممۋنيكاتسيالارعا قول جەتكىزە المايتىن شالعاي ەلدى مەكەن مەن اۋىلدى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ەسەپتەيمىز», دەيدى جاس عالىم.
بىرنەشە عالىمدى بىرىكتىرگەن عىلىمي توپقا جەتەكشى بولىپ, ماڭىزدى جوبانى قولعا العان سامال سىرلىبەكقىزى – ش.ەسەنوۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ PhD, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور. جاس تا بولسا عىلىم جولىن تاڭداپ, ەل دامۋىنا جاڭالىق قوسسام دەپ جۇرگەن ىزدەنىمپاز عالىم.
ماڭعىستاۋ وبلىسى