بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان قازاقستان جانە موڭعوليا تەاتر قايراتكەرلەرى وداعىنىڭ مۇشەسى, تەاترتانۋشى تايف تاۋكەي ۇلىنىڭ «موڭعوليا قازاقتارىنىڭ تەاتر تاريحى» جانە «كەرۋەن-عۇمىر» اتتى قوس كىتابى وقىرمانعا جول تارتتى. اتالعان تۋىندىلاردىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى ەلورداداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا بولدى.
جيىنعا استاناداعى ءبىر شوعىر زيالى قاۋىم قاتىسىپ, قارت اۆتورعا قۇتتىقتاۋ ءسوزىن ارنادى. اۋەلگى ءسوزدى «وتانداستار قورى» كەاق توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قالىبەك قوبلاندين مىرزا الدى. ول قوردىڭ توراعاسى ابزال ساپاربەك ۇلىنىڭ ىستىق سالەمى مەن قۇتتىقتاۋ ءسوزىن جەتكىزدى.
ء«سىزدى «وتانداستار» قورى ۇجىمى اتىنان بۇگىنگى وقىرمانعا تانىستىرىلىپ وتىرعان قوس كىتابىڭىزدىڭ تۇساۋكەسەرىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن! موڭعوليا قازاقتارى الەم قازاقتارىنىڭ ءبىر تارماعى دەسەك, باي-ولكە ايماعىنىڭ ۇلتتىق مۋزىكالىق دراما تەاترى, ونىڭ ونەرپازدارى زاڭدى تۇردە وسى ەلدەگى قازاق ونەرىنىڭ تۇپقازىعى, نەگىزگى مايەگى بولىپ ەسەپتەلەدى. سەكسەننىڭ ءىشىن ارالاعان جاسىڭىزدا ۇلت رۋحانياتىنىڭ جوقشىسى بولىپ شىعارماشىلىق ىزدەنىس ساپارلار جاساي ءجۇرىپ, «موڭعوليا قازاقتارىنىڭ تەاتر تاريحى» اتتى تاريحي ەسسە جانرىنداعى كولەمدى ەنتسيكلوپەديالىق ەڭبەك جازىپ شىقتىڭىز. التايدىڭ كۇنشىعىسىندا مەكەن ەتكەن از عانا قازاقتىڭ ءوزىن-ءوزى ساقتاپ قالۋى, ءتىلى مەن مادەنيەتىن, ادەبيەتىن, ونەرىن دامىتۋ جولى – وزىندىك ءبىر تاريح. سونىڭ ىشىندە ۇلتتىق تەاتردىڭ قالىپتاسۋى, ونىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار, ءار كەزەڭدەگى دامۋ ۇدەرىسىنە اتسالىسقان تۇلعالاردى التىن ارقاۋ ەتكەن بۇل كىتاپتىڭ قازاق مادەنيەتى ءۇشىن ماڭىزى زور», دەلىنگەن قۇتتىقتاۋ حاتىندا.
ء«داۋىر» باسپاسىنان مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن جارىق كورگەن «موڭعوليا قازاقتارىنىڭ تەاتر تاريحى» كىتابىن موڭعولياداعى قازاق ونەرىنىڭ التىن ءداۋىرىنىڭ شەجىرەسى دەسە دە بولادى. سونداي-اق اۆتوردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە قاراستى «وتانداستار» قورى» مەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ بىرلەسكەن جوباسى – « ۇلى دالا» سەرياسىمەن ىرىكتەلگەن ون كىتاپتىڭ قاتارىندا «كەرۋەن – عۇمىر» اتتى عۇمىرنامالىق ەستەلىك كىتابى باسىلىپ شىقتى. بۇل كىتاپ نەگىزىنەن موڭعوليانىڭ ىشكى ولكەلەرىندە 30–50 جىل ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ, ۇلى كوش باستالعاندا قىزمەت-لاۋازىمىنا, وزگە دە يگىلىكتەرگە قاراماستان, اتاجۇرتقا ات باسىن بۇرعان قانداستاردىڭ عۇمىرىنان سىر شەرتەدى.
«تايف اقساقال 80-جىلداردىڭ ورتاسىندا قۇرىلعان «مۇراگەر» فولكلورلىق انسامبلىنە جەتەكشىلىك جاساي ءجۇرىپ, موڭعول ەلىنىڭ ىشكى ولكەلەرىنە قونىستانعان قازاقتارعا ۇلتتىق ونەر مەن ايتىس, كونتسەرتپەن ارالاعان كەزىندەگى كورگەن-تۇيگەنىن, اتاجۇرتقا دەگەن حالىقتىڭ ساعىنىشىن جەتكىزىپ وتىر. ول – تۋعان ولكەسىنەن الىس كەتىپ, باسقا ەلگە, جات جۇرتقا ءسىڭىسىپ ءومىر ءسۇرۋدىڭ قيىندىعىنا كۋا بولعان ادام. 1991 جىلى قازاق ەلى ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاننان كەيىن موڭعوليانىڭ ىشكى ولكەلەرىندە قونىستانعان قازاقتاردىڭ تاعى ءبىر كوش-كەرۋەن عۇمىرى باستالدى. كوز كورگەن تاعدىرلى تاقىرىپقا بارىپ, جازۋدى وزىنە ازاماتتىق پارىز دەپ سانادى. وسىنداي ەڭبەكتى جارىققا شىعارۋ – ەل ءۇشىن ۇلكەن قۇندى مۇرا», دەيدى ق.قوبلاندين.
مادەني كەشتىڭ مودەراتورى اقىن, قازاقستان جازۋشىلار وداعى اقمولا وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى ەربولات بايات بۇدان كەيىن بەلگىلى جۋرناليست امانتاي تويشىباي, فولكلورتانۋشى عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اقەدىل تويشان, بەلگىلى اقىن, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سۇراعان راقمەت ۇلى, اقىن, قازاقستان جازۋشىلار وداعى استانا فيليالىنىڭ توراعاسى داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى, جۋرناليست ايشا تۇرماعانبەتوۆا جانە ونەرحان سانسىزباي ۇلى قاتارلى تۇلعالارعا ءسوز بەردى. ءبارى دە اعىنان اقتارىلىپ, اقساقالدىڭ ەڭبەگىن جوعارى باعالادى.
تايف تاۋكەي ۇلى 1939 جىلى باي-ولكە ايماعى, تسەنگەل ەلدى مەكەنىندە تۋعان. جازۋشى, ونەر زەرتتەۋشىسى, رەجيسسەر, موڭعوليا ونەر سالاسىنىڭ ۇزدىك قىزمەتكەرى, بايان-ولگي ايماعىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, بىرنەشە كوركەم ادەبي, زەرتتەۋ كىتاپتارىنىڭ اۆتورى, موڭعوليا قازاقتارىنىڭ ادەبي-مادەني مۇراسىن جيناقتاۋدا قاجىرلى ەڭبەك سىڭىرگەن.
ەل ء«تاي اعا» دەپ توبەسىنە كوتەرگەن قاريانىڭ ونەگەلى عۇمىرى تالايعا ۇلگى بولعانى بەلگىلى. تاكەڭ وتباسىندا التى ۇلدىڭ ءبىرى بولىپ ەرجەتىپتى. ۇلكەن اعاسى – تايكەن (قۇسبەگى), ناسىر, ىسقاق (كومپوزتور) جانە ەگىز ءىنى سۇلتان مەن حاليفا. سۇلتان تاۋكەي – موڭعوليانىڭ حالىق جازۋشىسى, ۇلى قۇرىلتاي مۇشەسى (پارلامەنت دەپۋتاتى) قاتارلى جوعارى لاۋازىمدار اتقارعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى.
عاسىر جاساپ كەلە جاتقان باي-ولكەدەگى قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى تۋرالى اڭگىمە شاعىن ماقالانىڭ كولەمىنە سىيمايتىنى تۇسىنىكتى. اتالعان ەڭبەكتە سونىڭ ءبارى تۇگەل قامتىلىپ جازىلعان. تايف اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, ونداعى اشىلعان ۇلتتىق تەاتردىڭ كوركەيۋىنە اتامەكەن قازاق ەلىنىڭ دە ىقپالى زور بولعان.
«العاشقى ۇلتتىق تەاتردىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى 50-جىلدارى قازاقستاننان باي-ولكەگە ونەر مايتالماندارى كەلە باستادى. العاشقى ۇلت وركەسترىن ۇيىمداستىرۋعا قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ دوتسەنتى حابيدولدا تاستانوۆ, حور-كاپەللاعا زويا جاراسپاەۆا, مۋزىكا اسپاپتارىن جاساۋعا قامار قاسىموۆتار ەكى ەلدىڭ مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ كەلىسىمشارتىمەن 1960 جىلعا دەيىن قىزمەت ەتىپ, سول جىلعى دەكادا وتكەن سوڭ, ەلگە ءبىر-اق قايتتى. ولاردىڭ ەڭبەگىن موڭعوليا ۇكىمەتى جوعارى باعالاپ, «التىن جۇلدىز» وردەنىن ومىراۋلارىنا قادادى. تاستانوۆتان سوڭ, الدابەرگەن مىرزابەكوۆ وركەستردە – 4 جىل, مالعاجدار اۋباكىروۆ 4 جىل جۇمىس ىستەدى. ال بيگە حورەوگراف رەتىندە ءماپۋرا احمەتوۆا دا بىرنەشە جىل بيشىلەردى جاتتىقتىرىپ قايتقان. بۇدان وزگە دە باي-ولكە قازاقتارىنىڭ ونەرى مەن مادەنيەتىن ورىستەتۋگە بارعان كاسىبي ماماندار كوپ», دەيدى ونەر زەرتتەۋشى اقساقال.
باي-ولكە قازاقتارىنىڭ تاريحىندا «مۇراگەر» ەتنو-فولكلورلىق ءانسامبلىنىڭ ورنى ەرەكشە. مۇنى ءبىر سوزبەن ايتقاندا, موڭعوليا قازاقتارىنىڭ مادەني مەريديانى دەۋگە بولادى. «مۇراگەر» ءانسامبلى سونداعى قازاقتاردىڭ ۇلتتىق فولكلورلىق ونەرىن ساقتاۋعا جانە ونى دامىتۋعا زور ەڭبەك ءسىڭىردى. بۇل ءانسامبلدىڭ نەگىزگى يدەيا اۆتورى – قازاقتىڭ بەلگىلى اقىنى كاكەي جاڭجۇڭ ۇلى ەدى. ال جەتەكشى قىزمەتىن تايف تاۋكەي ۇلى اتقارىپ, ونىڭ قۇرامىنداعى ارتىستەردى ەل ارالاتىپ, ابىرويىن دارالاتتى. اتى اڭىزعا اينالعان ءانسامبلدىڭ قۇرامىندا جۇزگە جۋىق ونەرپاز ونەر كورسەتتى.
جيىنعا سول اسىلداردىڭ سوڭعى «موگيكاندارى» قاتىسىپ, ءان شىرقاپ, جىردان شاشۋ شاشتى. اسىرەسە 1989 جىلى الماتىدا وتكەن حالىقارالىق اقىندار ايتىسىنا قاتىسقان «مۇراگەر» ءانسامبلىنىڭ مۇشەسى, بايولكەلىك ارقالى ايتىسكەر اقىن قابدىجالەل ساحاريا ۇلى مەن قوستانايلىق جادىرا قۇتجانوۆانىڭ ايتىسىن ەل ءالى كۇنگە اڭىز قىلىپ ايتادى. سول ايتىستا باي-ولكە قازاقتارىنىڭ ۇكىلى كيمەشەك-شىلاۋىشىمەن كەلىپ قاتىسقان اقىن ەگەۋحان مۇقامەديقىزى دا وسى ونەر-كەرۋەنىنىڭ كۇيمەسىمەن كەلگەن ەدى.
كەشتە قاباڭ اقىن ساحناداعى سىرالعى قارسىلاسى قازيرا يلانقىزىن شاقىرىپ, قاعىتپا ايتىس جاسادى. ال تايف اقساقال كۇي شەرتىپ, كۇمىسجان اپاي بي بيلەدى. بۇدان كەيىن موڭعول ءۇستىرتىن انىمەن تەربەتكەن ايگىلى ءانشى ساحي جۇمجۇماقىزى مەن نۇرتۋعان تۇرعىنباي ءان شىرقاعاندا باياعى تىڭدارماندارى تەبىرەنىسپەن تىڭداپ, ەرىكسىز كوزدەرىنە جاس الدى.
وسىلايشا, «مۇراگەر» ءانسامبلى ءوزىنىڭ مۇراسىن اتاجۇرتقا جەتكىزىپ, وسيەتناما مانيفەست جاسادى.