مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءبىلىم بەرۋ جانە بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرى تۋرالى زاڭعا قول قويدى. قۇجاتتاعى نەگىزگى جاڭاشىلدىق قانداي, بۇل سالادا ەندى نە وزگەرەدى؟
ءار مەكتەپتىڭ ليتسەنزياسى بولۋعا ءتيىس
بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى قوعامدا رەزونانس تۋدىراتىن ماسەلەلەر جيىلەپ كەتتى. ارينە, ونىڭ بارلىعىن نازاردا ۇستاپ, رەتكە كەلتىرۋ ءۇشىن ءتارتىپ كەرەك. زاڭدى تۇردە قاداعالانىپ, تالاپتار قويىلۋعا ءتيىس. وسى ورايدا پارلامەنت ءماجىلىسى الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ باستاماسىمەن ءبىلىم بەرۋ جانە بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ جوباسى ازىرلەنگەن ەدى. پرەزيدەنت جاقىندا زاڭعا قول قويدى.
ءبىلىم ساپاسىن جاقسارتۋ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن رەتتەۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. وقۋشىعا قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋ, قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ينفراقۇرىلىمدى جەتىلدىرۋ, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قۇرۋداعى كۇردەلى ماسەلەلەردى جەڭىلدەتۋ, ورىن تاپشىلىعىن جويۋ, ارتىق جۇكتەمەلەردى ازايتۋ, جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ سىندى ماسەلەلەردى شەشۋ دە ماڭىزدى ءرول وينايدى.
اتالعان فاكتورلاردىڭ بارلىعى دەرلىگى ءبىزدىڭ قوعامدا وزەكتى. مىسالى, بيىلعى وقۋ جىلىندا رەسپۋبليكا بويىنشا 270 مىڭ وقۋشىعا ورىن جەتىسپەگەن ەدى. جاڭا مەكتەپتەردىڭ سالىنىپ, قولدانىسقا بەرىلۋ قارقىنى ميگراتسيالىق جانە دەموگرافيالىق وسىمگە ىلەسە الماي كەلەدى. جاڭا قابىلدانعان زاڭعا سايكەس مەكتەپتەر مەن بالاباقشالاردى قامتاماسىز ەتپەيىنشە, كوپقاباتتى ۇيلەر سالۋعا بولمايدى.
سونداي-اق زاڭ اياسىندا مەملەكەتتىك مەكتەپتەر مەن كوللەدجدەردى جەكەشەلەندىرۋگە تىيىم سالىندى. «وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ نىساندارىن جەكەمەنشىككە بەرۋگە تىيىم سالاتىن نورما بار. بۇل وتە ماڭىزدى نورما. سايكەسىنشە, ەندى بارلىق مەملەكەتتىك مەكتەپ پەن كوللەدج مەكەمەسى جەكەشەلەندىرىلمەيدى, دەيدى ءماجىلىستىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسحات ايماعامبەتوۆ. مۇنىڭ مەملەكەتتىك مەكتەپكە عانا قاتىسى بارىن ايتا كەتكەن ءجون. ياعني بيزنەس وكىلدەرى وزدەرى جەكەمەنشىك مەكتەپ سالا الادى. وعان ەش كەدەرگى جوق. الايدا ليتسەنزيا الۋ جاعى بۇرىنعىداي بولمايدى. بۇعان دەيىن مەكتەپ يەلەرى ءبىرىنشى مەكەمەگە ليتسەنزيا الىپ, سونى كەيىن اشىلعاندارىنا دا پايدالانىپ كەلگەن ەدى. ەندىگى وزگەرىستەرگە سايكەس ءاربىر مەكتەپتىڭ ءوز ليتسەنزياسى بولۋعا ءتيىس. ء«بىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن ليتسەنزيالاۋ بويىنشا جاڭا نورمالار ۇسىنىلدى. ءبىز قالالارداعى ءبىر زاڭدى تۇلعانىڭ 5 مەكتەپ اشىپ, بىراق ءبىرىنشى مەكتەپكە عانا ليتسەنزيا الىپ, قالعاندارى سول ليتسەنزيا بويىنشا جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەرىنە كۋا بولۋدامىز. سوندىقتان, ءاربىر ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنا بولەك ليتسەنزيا الۋ, ياعني ارقايسىسىنا قاجەتتى جاعداي جاساۋ بويىنشا نورما ەنگىزىلدى», دەدى دەپۋتات.
زاڭداعى جاڭا وزگەرىستەرگە ساي, كوللەدجدەر مەن مەكتەپتەر اقىلى قىزمەتتەردەن تۇسكەن تابىستى ءوز دامۋىنا جۇمساۋعا قۇقىلى.
قاۋىپسىزدىك قاداعالانادى
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنشە, ەلىمىزدە 7 687 جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسى بار. ونىڭ ىشىندە 52 مەكتەپ – اپاتتىق جاعدايدا, 300-دەن استامى زاماناۋي تالاپتارعا ساي كەلمەيدى. نەگىزىندە جىل سايىن ءاربىر مەملەكەتتىك مەكتەپكە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى قاراستىرىلادى. بۇل اقشانى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى ساپالى بىلىمگە قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ, ورتا ءبىلىم بەرۋدى جاڭارتۋ مەن مۇعالىمدەردى دايارلاۋ سىندى شىعىندارعا جۇمسايدى. الايدا بارلىق مەكتەپ بىردەي جاعدايدا ەمەس. اسىرەسە اۋىلدىق جەرلەردە مەكەمەنىڭ جابدىقتالۋى جاعىنان كەمشىلىك كوپ. سىنىپتار, سپورتتىق جابدىقتار ۇنەمى جەتىسپەيدى. ءتىپتى حيميا, فيزيكا نەمەسە بيولوگيا سياقتى ساباقتاردى ايتپاعاندا, جاتتىعۋ زالى جوق مەكتەپتەر بار. PISA زەرتتەۋىنشە, مەكتەپتەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتالۋ دەڭگەيى وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم جەتىستىكتەرىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. وسىعان بايلانىستى جاڭا زاڭ بويىنشا 30 جىلدان استام پايدالانىلعان مەكتەپ, بالاباقشا جانە كوللەدج عيماراتتارى ءار 5 جىل سايىن اپاتتىلىق قاۋپى بويىنشا تەكسەرىلەتىن بولادى. سونداي-اق قاۋىپسىزدىك تالاپتارى كۇشەيتىلىپ, كوپقاباتتى عيماراتتاردىڭ تەرەزەلەرى ارنايى قاۋىپسىزدىك مەحانيزمدەرىمەن نەمەسە ق ۇلىپتارمەن جابدىقتالۋى مىندەتتەلدى.
باسشىلىققا بەرىلەتىن باسىمدىق
زاڭدا تاعى ءبىر ەرەكشە وزگەرىس بار. ول ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى باسشىلارىنىڭ بەكىتىلگەن شتات سانى شەڭبەرىندە شتات كەستەسىن وزگەرتۋ قۇقىعىنا قاتىستى. ەندى ديرەكتورلار قاجەت ماماندى ءتيىمسىز كادردى الماستىرۋ ارقىلى شتات كەستەسىنە ساي قابىلداي الادى. «كەلەسى باعىت – ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ ەركىندىگىن كەڭەيتۋ. بۇگىن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى ءۇشىن تيپتىك شتاتتار بەكىتىلگەن, ياعني سىنىپتاردىڭ سانىنا بايلانىستى مەكەمەدە وسىنشاما ورىنباسار, ەسەپشى بولۋ كەرەك دەپ بەكىتىلەدى. بىراق مەكەمە باسشىسىندا وسى شتاتتاردى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن قاجەتتىلىگى جوق لاۋازىمدى, كەرەگىنە الماستىرۋعا دەربەستىگى جوق. سوندىقتان زاڭ جوباسىندا بەكىتىلگەن شتات سانىنىڭ شەڭبەرىندە, شتات كەستەسىنىڭ لاۋازىمدارىن اۋىستىرۋ قۇقىعى بەرىلەدى. ول قالاي جۇمىس ىستەيدى؟ مىسالى, تيپتىك شتاتقا بايلانىستى مەكتەپ ديرەكتورىندا 7 ورىنباسارى بولۋ كەرەك بولسا, ول ورىنباسارلارىنىڭ سانىن ازايتىپ, مىسالى 4 ورىنباساردى قالدىرىپ, ۇشەۋىنىڭ ورنىنا پسيحولوگ, الەۋمەتتىك پەداگوگ نەمەسە زاڭگەر سياقتى قاجەتتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ لاۋازىمدارىن ەنگىزە الادى. ءبىلىم بولىمىمەن شتات كەستەسىن كەلىسكەندە مۇنى جىلىنا ءبىر رەت جۇزەگە اسىرا الاتىن بولادى», دەپ ءتۇسىندىردى ا.ايماعامبەتوۆ.
ال رەسپۋبليكالىق فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبى نەمەسە ءبىلىم يننوۆاتسيا ليتسەيى سياقتى جەلىلىك مەكتەپتەرگە قاتىستى, ولارعا ارنايى باستى ۇيىمعا بارلىق قىزمەتتى ۇيلەستىرۋگە, جالپى باعدارلامانى ەنگىزۋگە, كادرلاردى باسقارۋعا, بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن نورمالار بار.
زاڭ جوباسىندا اكىمدىكتەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن بەكىتۋ تۋرالى دا بىرنەشە نورمالار قاراستىرىلعان. اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كەزدە بالاباقشالاردى, مەكتەپتەردى, كوللەدجدەردى باسقارۋ, تاعايىنداۋ, قارجىلاندىرۋ جانە اكىمشىلەندىرۋ ماسەلەلەرى اكىمدىكتەردىڭ قولىندا. سايكەسىنشە, اكىمدىكتەردىڭ ءبىلىم ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ جاۋاپكەرشىلىگى زاڭمەن بەكىتىلدى.
ورىنسىز ولقىلىقتار رەتتەلەدى
ەلىمىزدە ليتسەيلەر مەن گيمنازيالارعا 1-سىنىپقا قابىلدانۋ ءۇشىن ەمتيحان تاپسىرۋ مىندەتتى بولاتىن. ەندى بۇل ەرەجە وزگەرەدى. شىنىمەن التى جاستاعى بالانى ەمتيحانمەن ىرىكتەۋ ءتيىمسىز. سوندىقتان ءبىرىنشى سىنىپقا قابىلداۋ ءۇشىن ەمتيحان وتكىزۋگە زاڭمەن تىيىم سالىندى. «بىرىنشىدەن, بۇل نورما دايىندىق دەڭگەيىنە قاراماستان, مەكتەپكە قابىلداۋ كەزىندە بالاعا قويىلاتىن شەكتەۋلەردى الىپ تاستايدى. باستاپقى ءبىلىمدى يگەرۋگە, تانىمدىق قابىلەتتەر مەن الەۋمەتتىك قارىم-قاتىناس داعدىلارىن دامىتۋعا تەڭ مۇمكىندىكتەرگە قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى. ەكىنشىدەن, پسيحولوگيالىق كۇيزەلىس, جاعىمسىز تاجىريبە جويىلادى. ويتكەنى ەمتيحان بالانىڭ پسيحوەموتسيونالدىق جاعدايىن ناشارلاتۋى, دەنساۋلىعىنا تەرىس اسەر ەتۋى مۇمكىن. سونىمەن بىرگە اتا-انالار ەندى سىناق ناتيجەسىن كۇتىپ ۋايىمدامايدى ءارى بالالاردى مەكتەپكە قابىلداۋ ءراسىمىنىڭ قوعامدىق رەزونانسى بولمايدى. بۇل وزگەرىستەر الداعى وقۋ جىلىندا 1-سىنىپقا قابىلداعاندا ەنگىزىلەدى», دەدى وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى ورتا ءبىلىم كوميتەتىنىڭ توراعاسى قانىبەك جۇماشەۆ.
ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا جەمقورلىق دەندەپ كەتكەنى بەلگىلى. مەكتەپ ديرەكتورلارىنىڭ, ەسەپشىلەرىنىڭ, ءبىلىم باسقارماسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىقتارى اشكەرە بولعانى تۋرالى اقپاراتتاردى ءجيى كوزىمىز شالادى. ماماندار تاراپىنان اقشا بەرمەسەڭ, جۇمىسقا المايدى دەيتىن پىكىرلەردى دە كوپ ەستيمىز. ەندى زاڭعا سايكەس جەمقورلىقتى ازايتۋ ماقساتىندا بالانى كەزەككە قويۋ, بالاباقشاعا ورنالاستىرۋ, سونداي-اق ءبىلىم سالاسى قىزمەتكەرلەرىن جۇمىسقا قابىلداۋ, اتتەستاتتاۋ ۇردىستەرى بىرىڭعاي اقپاراتتىق پلاتفورما ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.
وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى بالالارعا قاۋىپ توندىرەتىن نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى رەتىندە الەۋمەتتىك جەلىنىڭ تەرىس اسەرىن اتاپ كورسەتىپتى. راسىندا قازىر ءبىلىم الۋشىلاردىڭ ءارتۇرلى اقپاراتقا سەنىپ, الدانىپ قالۋى وڭاي. ينتەرنەتتىڭ جاسوسپىرىمدەردىڭ سانا-سەزىمىن قالىپتاستىرۋعا ايتارلىقتاي اسەر ەتىپ جاتقانىن كورىپ تە ءجۇرمىز. سوندىقتان زاڭ ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا ءدىني جانە باسقا زياندى اقپاراتتىڭ تارالۋىنا جول بەرىلمەۋگە باعىتتالعان نورمامەن تولىقتىرىلعان.
سونىمەن قاتار قوعامدا قىزۋ تالقىلانعان ساباق كەزىندە ۇيالى تەلەفونداردى پايدالانۋدى شەكتەۋ تۋرالى شەشىم دە جوباعا ەنگىزىلدى. اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, نورما تەك ساباق كەزىندەگى شەكتەۋلەرگە قاتىستى. بالا تەلەفونىن مەكتەپكە اكەلىپ, ءۇزىلىس كەزىندە پايدالانا الادى. بۇل تۇرعىدا ەشقانداي شەكتەۋ جوق. ساباق كەزىندە ءبىلىم الۋشى تەك وقۋعا كوڭىل ءبولۋى كەرەك.
بۇعان قوسا دەۆيانتتى مىنەز-قۇلقى نەمەسە مەكتەپىشىلىك ەسەپتە تۇرعان بالالاردى قوسىمشا بىلىممەن پرواكتيۆتى تۇردە اتا-انالارىنىڭ ءوتىنىشىن كۇتپەي-اق سەكتسيالار مەن ۇيىرمەلەرگە قابىلداۋ تۋرالى نورما قابىلداندى.
كوللەدجدە نە وزگەرەدى؟
قابىلدانعان زاڭدا كوللەدجدەرگە دە قاتىستى جاڭا نورمالار بار. اتاپ ايتساق, دۋالدى جۇيە بويىنشا ءبىلىم الۋشىلاردى وندىرىستىك كاسىپورىنداردا پراكتيكادان ءوتۋ كەزىندە ىقتيمال وندىرىستىك جاراقاتتاردان جانە تاۋەكەلدەردەن ەرىكتى نەگىزدە ساقتاندىرۋ قۇقىعىن بەرەتىن نورما قابىلداندى. كوللەدجدەردى ليتسەنزيالاۋدى جەڭىلدەتۋ بويىنشا دا نورما ەنگىزىلدى. ەندى ليتسەنزيا بىلىكتىلىك بويىنشا ەمەس, جالپى ماماندىقتار بويىنشا بەرىلەدى.
سونىمەن قاتار زاڭدا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ديپلوممەن قوسا, تۇلەككە العان قۇزىرەتتىلىكتەرى تۋرالى قوسىمشانى بەرۋ قۇقىعى قاراستىرىلعان.
ء«بىزدىڭ كوللەدجدەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەر وقۋدى اياقتاعان ستۋدەنتتەرگە ديپلوم مەن ءار ءپان بويىنشا باعالارى كورسەتىلگەن قوسىمشا اقپاراتتى بەرەدى. بىراق ول بۇگىنگى تاڭدا جەتكىلىكسىز اقپارات. وسىعان وراي, قازىر بەرىلەتىن ديپلوم مەن ترانسكريپتكە قوسا, ارنايى وقۋ بارىسىندا يگەرگەن ناقتى قۇزىرەتتىلىكتەرى مەن داعدىلارى تۋرالى اقپارات بەرەتىن قۇجات بەرۋ قۇزىرەتتىلىگى دە جوبادا قاراستىرىلىپ وتىر», دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى ا.ايماعامبەتوۆ.
تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىنا بايلانىستى ونلاين وقۋ فورماتى تاجىريبەگە ەنگىزىلە باستادى. دەگەنمەن زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, پەداگوگيكالىق, مەديتسينالىق, فارماتسەۆتيكالىق ماماندىقتار بويىنشا ونلاين ءبىلىم الۋدىڭ قاۋپى بار. سوندىقتان زاڭدا كوللەدجدەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە پەداگوگيكالىق جانە مەديتسينالىق ماماندىقتار بويىنشا قاشىقتىقتان ءبىلىم الۋعا تىيىم سالىندى.
زاڭ جوباسىنا ەنگىزىلگەن وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار قوعامداعى قوردالانعان ماسەلەلەردەن تۋىپ, قابىلدانىپ وتىر. ءماجىلىس دەپۋتتاتارى ۇكىمەت وتىرىسىندا كۇن تارتىبىنە قويىپ, قوزعاعان كەيبىر پروبلەمالار زاڭ جۇزىندە وسىلاي شەشىمىن تاپتى.