جەمقورلىق – سۇيەككە تاڭبا

مەملەكەت باسشىسى 2022 جىلى «ادىلەتتى قازاقستان: ءبارىمىز جانە ارقايسىمىز ءۇشىن. قازىر جانە ءاردايىم» سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا دا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ىمىراسىز كۇرەس جالعاستىرىلا بەرەتىندىگىن مالىمدەدى. مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وسى ماڭىزدى مىندەتتى ورىنداۋعا با­عىت­تالعان جۇمىسىنىڭ ناتيجەلىلىگى جىلدان-جىلعا ءبىرشاما ارتا تۇسكەنى كوڭىلگە ءۇمىت ۇيالاتقانداي. «Transparency International» جەمقورلىقپەن كۇرەس جانە دۇنيە جۇزىندەگى جەمقورلىق دەڭگەيىن زەرتتەۋ جونىندەگى ۇكىمەتتىك ەمەس حا­لىقارالىق ۇيىمىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, قازاقستان 2018 جىلى سىبايلاس جەمقورلىقتى قابىلداۋ يندەكسى (سجقي) بويىنشا مۇمكىن بولعان 100 بالدىڭ 31-ءىن عانا جيناپ, 180 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 124-ورىندى مىسە تۇتقان بولسا, وسى جونىندەگى كورسەتكىش 2019 جىلى – 34 بالدى (113-ورىن), 2020 جىلى – 38 بالدى (94 ورىن), 2021 جىلى – 37 بالدى (102-ورىن), 2022 جىلى – 36 بالدى (101-ورىن) قۇراعان. ال وتكەن جىلعى سجقي بويىنشا ەلىمىز 39 بالل جيناپ, 93-ورىندى ەنشىلەدى. بۇل – تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ناتيجە. وسى رەتتە «Transparency International» «قازاقستان سىبايلاس جەمقورلىق پروب­لەماسىن شەشۋدە بەلگىلى ءبىر پروگرەسكە, سونىڭ ىشىندە زاڭنامالىق رەفورمالار مەن ۇرلانعان اكتيۆتەردى قايتارۋ ارقىلى قول جەتكىزگەنىن» اتاپ ءوتتى.

دەگەنمەن, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى مەن باسقا دا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ توقمەيىل­سۋىنە بولمايدى. سەبەبى, سجقي بويىنشا كورسەتكىشى 50 بالدان تومەن ەلدەر سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيى جوعارى مەملەكەتتەر بولىپ سانالادى. ال «بارماق باستى, كوز قىستىدان» قۇتىلعان ەلدەردىڭ «وندىعىنا» بۇرىنعىشا دانيا (90 بالل), فينليانديا (87 بالل), جاڭا زەلانديا (85 بالل), نورۆەگيا (84 بالل), سينگاپۋر (83 بالل), شۆەتسيا (82 بالل), شۆەيتساريا (82 بالل), نيدەرلاند (79 بالل), گەرمانيا (78 بالل), ليۋكسەمبۋرگ (78 بالل) سىندى دەموكراتياسى دامىپ, زاڭ ۇستەمدىگى ورناعان مەملەكەتتەر كىرگەن. ولاردىڭ قاتارىنا بۇرىنعى كەڭەس وداعىنان ءبولىنىپ شىققان رەسپۋبليكالاردىڭ ىشىنەن ەستونيا (76 بالل, 12-ورىن) قوسىلۋعا جاقىن. بالتىق جاعالاۋىنىڭ ليتۆا (61 بالل, 34-ورىن), لاتۆيا (60 بالل, 36-ورىن) سياقتى كورشىلەس ەلدەرى دە جەمقور اتاۋلىنىڭ جەگەنىن جەلكەسىنەن شىعارىپ وتىر. سونداي-اق مۇنايعا باي بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى (68 بالل, 26-ورىن), قاتار (58 بالل, 40-ورىن) جانە ساۋد ارابياسى (52 بالل, 53-ورىن) – جەمقورلىقتى جەڭگەن مۇسىلمان مەملەكەتتەرى.

سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى (تمد) مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرىنىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ الدىنا تەك ارمەنيا (47 بالل, 62-ورىن) مەن مولدوۆا (42 بالل, 76-ورىن) ءتۇسىپ وتىر. بۇل ەكى ەل دە ءوز كورسەتكىشتەرىن جىلدان-جىلعا جاقسارتىپ كەلەدى. ال بۇرناعى جىلى 39 بالل (91-ورىن) العان بەلارۋس بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا 2 بالل (98-ورىن) جوعالتقان. كورشىلەس رەسەيگە 2022 جىلى 28 بالل (139-ورىن) بەرىلگەن بولسا, 2023 جىلى 26 بالل عانا (141-ورىن) ءتيىپتى. سونداي-اق 2009 جىلى تمد قۇرامىنان شىققان گرۋزيا 2022 جىلى سجقي بويىنشا 56 بالل (42-ورىن) جيناعان بولسا, بىلتىر ءوز جەتىستىگىن 53 بالعا (49-ورىن) دەيىن تومەندەتىپ الدى. تمد-دا 2018 جىلعا دەيىن بولعان ۋكراينا رەسەيدىڭ «ارناۋلى اسكەري وپەراتسياسى» باستالعان 2022 جىلى جەمقورلىقپەن كۇرەستە 33 بالل (116-ورىن) عانا العانىمەن, بىلتىر ەداۋىر العا باسىپ, 36 بالعا (104-ورىن) يە بولدى.

جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل بو­يىنشا قازاقستان تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا (تمۇ) مۇشە ەلدەردىڭ كوشىن باستاپ وتىر. 2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تۇركيا 34 بالمەن 115-ورىنعا, وزبەكستان 33 بالمەن 121-ورىنعا, قىرعىزستان 26 بالمەن 141-ورىنعا, ازەربايجان 23 بالمەن 154-ورىنعا يە بولدى. ال تمۇ-نىڭ بايقاۋشى-مەملەكەتتەرى – ماجارستان 42 بالمەن 76-ورىنعا, تۇرىكمەنستان 18 بالمەن 170-ورىنعا جايعاستى.

تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, «Transparency International» مالىمەتىنە سۇيەنسەك, وڭتۇستىكتەگى الىپ كورشىمىز – قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا (قحر) وتكەن جىلى جەمقورلىقپەن كۇرەستە 42 بالل نەمەسە 76-ورىن بەرىلىپتى. بۇل – قحر, ماجارستان جانە مولدوۆاعا ورتاق كورسەتكىش.

باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستا­تيس­تيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىن­دە­گى كوميتەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا وتكەن جىلى ەلىمىزدە 1 461 جەمقورلىق قىلمىس تىركەلگەن. بۇل بۇرناعى جىلعىمەن (1530) سالىستىرعاندا 4,5 پايىز از. الايدا ەلوردا مەن 4 وڭىردە وسى قوعامدىق ىندەت ودان ءارى ۇدەي تۇسكەن ءتارىزدى. جەم­قورلىقپەن كۇرەستە كوش باستايتىن ءجونى بار استانا قالاسىندا 2022 جىلى 152 جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق اشكەرەلەنگەن بولسا, بىلتىر ونىڭ سانى 196-عا جەتكەندىگى قىنجىلتپاي دا, ويلاندىرماي دا قويمايدى. وسى جونىندەگى كورسەتكىش قوستاناي وبلىسىندا 78-دەن 97-گە دەيىن, پاۆلودار وبلىسىندا 43-تەن 47-گە دەيىن, ۇلىتاۋ وبلىسىندا 14-تەن 41-گە دەيىن, اباي وبلىسىندا 8-دەن 31-گە دەيىن ۇلعايعاندىعى دا اتالعان وڭىرلەردىڭ باسشىلارىنا «بۇل قالاي؟» دەگەن ساۋال قويۋعا نەگىز بولعانداي. بۇعان قوسا, اسكەري قىزمەتشىلەر جاساعان جەمقورلىق قىلمىس سانى بۇرناعى جىلعى 18-دەن بىلتىر 54-كە دەيىن, ياعني ءۇش ەسە كوبەيىپ كەتكەن. بۇل قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ دە سالادا ءتيىستى ءتارتىپ ورناتا الماي وتىرعاندىعىنىڭ ايعاعى بولار.

انتيكوردىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, اسىرەسە ەل قازىناسىنان جىل سايىن قوماقتى قارجى بولىنەتىن الەۋمەتتىك سالادا ءتيىستى باقىلاۋ مەن اشىقتىقتىڭ بولماۋىنان جەمقورلىق بەلەڭ العان. ماسەلەن, وتكەن جىلى وسى سالادا 311 جەمقورلىق قىلمىس اشكەرەلەنگەن. سونىڭ 155-ءى  ءبىلىم بەرۋگە, 64-ءى دەنساۋلىق ساقتاۋعا, 29-ى الەۋمەتتىك قورعاۋعا, 56-سى مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك ساراپتاما قىزمەتىنە تيەسىلى. ناتيجەسىندە, 95 ادام سوتتالعان, ونىڭ 52-ءسى ءبىلىم بەرۋ, 20-سى – دەنساۋلىق ساقتاۋ, 9-ى الەۋمەتتىك قورعاۋ, 11-ءى  مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك ساراپتاما قىزمەتكەرلەرى.

بارىنەن دە ەل بولاشاعى – جاس ۇرپاققا ءبىلىم مەن تاربيە بەرەتىن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ بىلىق-شىلىققا باتىپ وتىرعانى الاڭداتادى. جاقىندا قىزىلوردا وبلىسىنداعى جاڭاقورعان اۋداندىق سوتى جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى مەن باس بۋح­گال­تە­رىنە جانە 24 مەكتەپتىڭ بۋحگال­تەر­لەرىنە قاتىستى ۇكىم شىعاردى. ولار جالپى سوماسى 1 ملرد تەڭگەدەن استام بيۋدجەت قاراجاتىن جىمقىرعانى ءۇشىن كىنالى دەپ تانىلدى. سوت ۇكىمىمەن اتالعان مەكەمە باسشىسىنا جانە باس بۋحگالتەرىنە 8 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرۋ, مەكتەپ بۋحگالتەرلەرىنىڭ بىرىنە – اسىراۋىندا جاس بالاسىنىڭ بولۋىنا بايلانىستى 5 جىل مەرزىمگە جازاسىن كەيىنگە قالدىرا وتىرىپ, 7 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىن­دالدى.

جالپى, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت وتكەن جىلدىڭ باسىنان بەرى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا 192 قىل­مىس­تىق ءىستى اشكەرەلەگەن. ولار بو­يىنشا مەملەكەتكە كەلتىرىلگەن زالال 13 ملرد تەڭگەدەن اسقان. ەڭ ءىرى جىمقىرۋ تۇركىستان, جەتىسۋ, الماتى, قىزىلوردا, اقتوبە وبلىستارى مەن الماتى قالا­سىن­­­دا انىقتالعان. قىلمىستىق ىستەردىڭ كوبى قازىر سوت ورگاندارىندا قارالۋ ۇستىندە.

جۋىردا پارلامەنت ماجىلىسىندە الەۋمەتتىك سالاداعى سىبايلاس جەم­قورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلە­لەرىن تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتات داۋلەت مۇقاەۆ «ماعان, اسىرەسە قىزىلوردا مەن شىمكەنتتەن حات كوپ كەلەدى. جاي عانا ەدەن جۋشى بولىپ ورنالاسۋ ءۇشىن 500 مىڭ تەڭگە سۇرايدى ەكەن. ال مۇعالىمدەردىڭ «ستاۆكاسى» 1-1,5 ملن تەڭگە بولىپ شىقتى. وسىنداي حاتتار كەلگەندە «انتيكورعا حابارلاسىڭىز» دەپ, 1424 ءنومىرىن بەرەمىن», دەدى.

البەتتە, جەمقورلىق قىلمىستاردى اشۋ – انتيكور مەن وزگە دە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ءىسى, ال دەپۋتاتتاردىڭ مىندەتى – وسى قوعامدىق دەرتكە قارسى زاڭنامانى ۇدايى جەتىلدىرۋ. قازىر ماجىلىستە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى ازىرلەگەن جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭ جوبالارى قارالىپ جاتىر. ۇسىنىلعان جاڭاشىلدىقتاردىڭ ىشىندە جەمقورلاردىڭ جاريا ءتىزىلىمىن ەنگىزۋ تۋرالى نورما دا بار. وسىعان بايلانىستى «دەربەس دەرەكتەر جانە ولاردى قورعاۋ تۋرالى» زاڭعا ءتيىستى تولىقتىرۋ ەنگىزىلمەكشى. ول قابىلدانعان جاعدايدا ەلىمىزدە جەمقورلىق قىلمىس جاساپ سوتتالعان كىسىلەردىڭ بارلىعىنىڭ اتى-ءجونىن جۇرت, ونىڭ ىشىندە سول جەمقورلاردىڭ بالالارى مەن نەمەرە-شوبەلەرى دە كەز كەلگەن ۋاقىتتا بىلە الاتىن بولادى. مۇنىڭ ءوزى قوعامدا سىبايلاس جەمقورلىققا توزبەۋشىلىك احۋالىن قالىپتاستىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز. شىنتۋايتىندا, ساناسىز مال ەمەس, عۇلاما اريستوتەل «سانالى جانۋار» ساناعان ادام ءۇشىن جەمقورلىق جاساپ, سوتتالۋ – سۇيەككە تۇسەتىن تاڭبا.