جۇمباق عالامشار

سوڭعى ون جىل

اقىننىڭ قالامداس ءىنىسى, جازۋشى بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلىنا جولداعان حاتىندا: «بۇل قۇرعىر پوەزياعا جالپى بالەن دەپ بولمايتىن سياقتى. ايتەۋىر, ءوز باسىم كوكەيگە اۋەلدە قانداي ىرعاقپەن ولەڭ تۋسا, سولاي جازام. جازبايمىن-اۋ, قالاي شىعىپ كەتكەنىن ءوزىم دە اڭعارماي قالام» دەگەن توسىن جولدار كەزىگەدى. شىنىندا, تولاعاي دارىن تۋدىرعان ءار الۋان ولەڭدەرگە ۇڭىلسەك, وزىنەن-ءوزى قۇيىلىپ تۇسكەندەي تابيعيلىقتى اڭعاراسىز. اقىن ءسوزىنىڭ ءتۇبىرى «اعىن» سوزىنەن شىققانىن ەسكەرسەك, جىر كەۋدە بۇرقىراپ تۇراتىن دۇلەي تاسقىنداي, الاپات سەلدەي. ءبىر قىزىعى, مۇقاعالي ولەڭدەرىنىڭ حرونولوگياسىنا زەر سالساڭىز, ولەڭگە ءبىرجولا باس قويعان تۇسى – 35 جاس. كۇندەلىگىندە بۇل كەزەڭ حاقىندا «دۇنيەگە جاڭا كەلگەندەيمىن. وي-سانام, ءجۇرىس-تۇرىس مىنەزىمدە سۇمدىق وزگەرىس بار. ءسال كەشتەۋ ويانعان جوقپىن با؟ الدە دەر شاعى ما ەكەن؟» دەپ تولعانادى. راسىندا, الەم پوەزياسىن شولساق, ايگىلى بايرون 36 جاسىندا تەلەگەي تەڭىز شىعارمالار قالدىرسا, لەرمونتوۆ بار-جوعى 27 جاسىندا ۇلتىنا ادام سەنگىسىز مول مۇرا سىيلادى. ەركە مىنەزدى ەسەنين بولسا, 30 جاسقا دەيىن-اق 500-دەي ولەڭ, 10 شاقتى پوەما جازىپ ورىستىڭ ۇلى اقىنى اتاندى. ال العاشقى جىر جيناعى 33 جاسىندا شىعىپ, 35 جاسىندا دۇنيەگە جاڭا كەلگەندەي ءدۇر سىلكىنگەن مۇزبالاق اقىننىڭ ء«سال كەشتەۋ ويانعان جوقپىن با؟» دەۋىندە نەگىز بار ەدى. مۇنان سوڭ نوسەردەي توگىلىپ, ورتتەي جايپاپ, 35 پەن كوز جۇمعان 45 جاس ارالىعىندا ون جىل تىنباستان ەڭبەك ەتەدى. 1966 جىلى 89 ولەڭ, 1971 جىلى 40 ولەڭ, 1974 جىلى 120, ونان سوڭعى جىلدارى 89, 73 ولەڭنەن تۋدىرادى. بۇل رەكوردتىق كورسەتكىشكە تاڭدانباسقا شارا جوق. ماسەلەن, پۋشكيننىڭ ەڭ ءونىمدى جازعان ۋاقىتى 1828–1829 جىلدار. بىرىندە 32 ولەڭ جازسا, بىرىندە 56 ولەڭ تۋدىرعان. مۋزا پىراعىن مىنگەن مۇقا­عا­لي اقىننىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرى جاڭا جينا­ق­تار بەرىپ, ون جىلدا 1066 ولەڭ مەن پوەمالارىن دۇنيەگە اكەلۋى, سولايشا الىپ­تارمەن يىق تىرەستىرۋى ميستيكالىق قۇبى­لىسقا ۇقسايدى. اقىن بەينەبىر مۇع­جي­زاعا ەنىپ, تاڭعاجايىپ تالانت كۇشىمەن شىرىنىن ىزدەگەن فارحادتاي تاۋدى تەسىپ, تاستى تۋراعانداي. ەرتەگىدەن كەلگەن قاھارمانداي ۇلتتىڭ قاسيەتى مەن قاستەرى جالعاسقان التىن كوپىرگە نازىك جانىن توسەگەندەي. الەم ادەبيەتىندە مۇنداي قۇبىلىستار سيرەك. مىنە, بۇل ءبىز زەردەلەگەن جۇمباق عالامشاردىڭ ادام ساناسىنان بيىك تۇراتىن وزگەشە قىرىنىڭ ءبىرى.

تراگەديا

«اقىن جىرى ومىرىندەگى تراگەدياعا بايلانىستى ءوربيدى» دەگەن پىكىر بار. شىنىندا, تالانتتىڭ كۇڭىرەنە قوزداپ, ارۋاناداي بوزداپ, ارقالى جىر تۋدىراتىن تۇسى جەكە ءومىرىنىڭ تراگەديالى كەزەڭدەرىنە تاپ كەلەدى. ايتالىق, حاكىم ابايدىڭ كەۋدەسىنەن ەڭ كوپ سىر اعىلعان شاعى ءابدىراحمان ولىمىنەن سوڭ ەدى. ماعجاننىڭ زارلى جىرلارىنا بوياۋ قوسقان تولعاق ۇستىندە مەرت بولعان ايەلى مەن بالاسىنىڭ تالايسىز تاعدىرى بولاتىن. داۋىلپاز قاسىمنىڭ قازاق پوەزيا­سىنا جاڭا تىنىس اكەلگەن «اقىن ءولىمى تۋرالى اڭىزىنان» قيماس سەرىگى ابدوللا جۇماعاليەۆتىڭ ولىمىنە قان جۇتۋ, تەرەڭ شەرلەنۋ بايقالادى. ال مۇقاعاليدىڭ جان الەمىنىڭ استان-كەستەڭى شىعىپ, قايتا تۇلەۋى – قىزى مايگۇلدىڭ ءولىم ۋاقىتىنا سايكەس كەلەدى. اناسى ناعيمان پىكىرىمىزگە كۋالىك ەتكەندەي, ءوز سوزىندە: «شاڭىراعىمىز اياق استىنان شايقالدى. مۇقاعاليدىڭ مايگۇل دەگەن قىزى جول اپاتىنان جازىم بولدى. مىنە, وسىدان باستاپ بالام سەڭدەي بۇزىلدى, قاتتى كۇيزەلدى. مىنەزىندە دە وزگەرىس پايدا بولعانداي بولدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ, تولاسسىز جازا بەردى, نە جازعانىن قاي­دام...» دەگەن-ءتىن.

«قىزىم مەنىڭ, گ ۇلىم مەنىڭ, اياۋلىم,

جاتىر مولاڭ جوتاسىنداي قوياننىڭ.

قۇلپىتاستىڭ قۇنى ماعان بەس تيىن,

بىراق تاسپەن قالاي جانشىپ قويارمىن؟

قويمان, بوتام, كەرەگى نە كوك تاستىڭ,

قىستا اق قار, جازدا شالعىن ءشوپ باسسىن.

ءوزىڭ كەلگەن ماي ايىندا اق نوسەر,

اعىل-تەگىل بىزبەن بىرگە جوقتاس­سىن...»

ارينە, جاي ادام ءۇشىن دە پەرزەنت قازاسى اۋىر قاسىرەت. جانى قىلدان نازىك اقىن ءۇشىن بۇل ون ەسە, ءتىپتى ءجۇز ەسە باتپانداي سالماق بولارى حاق. مايگۇل ءولىمى اقىننىڭ جالعىز تراگەدياسى ەمەس. جۇرەگىن مۇجىگەن جاعداياتتاردىڭ تاعى ءبىرى – قىزعانىشتىڭ قىزىل ءيتى بولسا, ەكىنشىسى – كىتابىنىڭ جارىتىپ شىقپاعانى دەر ەدىك. كوزى تىرىسىندە الىپ تالانتتىڭ ون كىتابى جارىق كورگەنى راس-اق, بىراق سول جيناقتاردى قولعا ۇستاپ, كوز ەتىنە تاقاپ قارالىقشى. جەتىم ۇلدىڭ قولىنداعى نانداي, الاقان شۇقىرىنا سيار تامشىداي عانا. ءبىز كورگەن بارلىق كىتابىنىڭ قارلىعاشتىڭ تىلىندەي عانا كولەممەن, جۇقالتاڭ عانا مۇقابامەن شىعۋى كوڭىلگە كۇمان ۇيالاتارلىق. سول تۇستا شىققان وزگە قاتارلاس قالامگەرلەردىڭ كىتابىنا قاراساڭىز, ۇزىندىعى مەن ەنى ۇلكەن, كولەمى كوز تويارداي. ۇساق پەندەلىكتى, ۇرىمتال تۇستان سوققان سالقىندى اقىن اڭعارعان, جۇرەگىنەن وتكىزگەن, وپىنعان, اشىنعان, الاسۇرعان. پەندەلىك پەردەسىنە بەرىلگەن جالعىز جاۋاپ – شىرقىراعان جانسەبىل جىرلار.

ساۋەگەيلىك

اقىندىق پەن ساۋەگەيلىك. ساۋەگەيلىك پەن اقىن­دىق. كەيدە ەكەۋى ەگىز ۇعىمداي. پىكى­رى­مىزگە مىڭ سان دالەل جەتىپ ارتىلادى.

«اسقان,

الپىستان مىناۋ جاسىمىز,

قاشقان,

شالدىقتان عارىپ باسىمىز,

قالاسىڭ قاي سايدا؟»

شاكارىم قاجىنىڭ ءسوزى جاتتاندى ما, الدە اجالىن بولجادى ما, ناقتى ايتۋ قيىن. شىن مانىندە, اقىن تاعدىرى تالاۋعا ءتۇسىپ, جاۋىزدىق تىرناعىمەن ىزگىلىك مۇناراسىنا قارا ماي قۇيىلدى. ساياتقورادا جاپادان-جالعىز لادۋني ىلىمىنە قۇلاش ۇرعان ول مىلتىق وعىنان مەرت بولدى. «قالاسىڭ قاي سايدا؟» دەپ تولعانعان ءاز باسىن كوپ شۋىلداقتان شىققان كەسىر قول تەرەڭ قۇدىقتىڭ تۇبىندە قالدىردى.

ساۋەگەيلىك جايلى ءسوز ەتكەندە, ورىستىڭ عاجاپ اقىنى نيكولاي رۋبتسوۆتى اينالىپ وتە المايمىز. XX عاسىردا اتاعى اسپانداعان توسىن مىنەزدى تالانت تاعدىرعا ۇكىم ايتىپ, جىر توككەن.

«قاتۋلى اياز قايىقتاي قالتىلداعان,

قايىڭ بىتكەن شايقالىپ...

سول كۇن ماعان:

اجال وعى جەتەدى الاسۇرىپ,

سوسىن كوكتەم كەلەدى تولقىنداعان!»

شىنىندا, رۋبتسوۆ ءوزى ايتقان قالتىل­دا­عان «كرەششەندىك» ايازدا, 1971 جىلدىڭ 19 قاڭتارىندا كوز جۇمادى.

ء«وزىمنىڭ ەسەبىمدە,

مەن بيىل قىرىقتىڭ ءدال بەسەۋىندە.

كىم بىلەدى...

ەندىگى قالعان ءومىر,

نەشە جىلعا جەتەرىن

نەشە كۇنگە.

ۇمىت بولىپ ەسەبىڭ, وسەگىڭ دە,

ۇيىقتاپ كەتسەم بولعانى توسەگىمدە

قىرىقتىڭ بەسەۋىندە».

مۇقاعالي ساۋەگەيلىگى راسقا اينالدى. ۇلى اقىن قىرىقتىڭ بەسەۋىندە ۇيىقتاپ كەتتى. الىپ جۇرەك اقىرعى دەمىن الدى. ءيا, بۇل جۇمباق عالامشاردىڭ تاعى ءبىر سىرتمىنەز ويپاڭى, بەيماعلۇم نۇكتەسى. ومىردەن وتەر جىلىمەن بىرگە, ساۋەگەي اقىن كوز جۇمار كۇنىن دە ناقپا-ناق بىلگەن دەسەدى. ءوزىن قاراسازدان الدىرىپ, الماتىعا قازىق شالدىرىپ, ەڭبەككە ارالاستىرعان ءابدىلدا ۇستازىنا ۇسىنعان ء«ومىرداستان» كىتابىنا «27 ناۋرىز, 1976 جىل» دەپ قول قويادى. اراعا اي سالىپ, 27 ناۋرىز كۇنى ومىردەن وتكەندە, قارا ولەڭنىڭ كوسەمى ءابدىلدا اقساقال تاڭ-تاماشا قالىپ, «مۇقاعالي – اۋليە اقىن» دەپتى تاڭدانا.

اۋليەلىك – دەنەدە ەمەس, جاندا بولار. قۇداي تاعالا قارار قابىلىنا قاسيەت بىتكەن جۇمباق عالامشار ۇشى-قيىرسىز شالقار كەڭىستىكتى اينالىپ ءجۇر. ءبىز وعان ۇنەمى قاراعان سايىن, ول اجارلانا تۇسەدى.