اگروسالاداعى جاساندى ينتەللەكت

عالىمدار سپۋتنيكتىك تۇسىرىلىمدەردى اگروسالاعا بەيىمدەۋ ارقىلى القاپتاعى ماسەلەلەردى كورسەتەتىن ءادىس ويلاپ تاپقان. مىسالى, 1 مىڭ گەكتاردى ديقان كوزبەن كورە المايدى. ال عالىمدار ءادىسى ونىڭ ءاربىر بۇرىشىن انىق كورسەتىپ بەرەدى. مۋلتيسپەكترلى دروندى دالدىك ءۇشىن پايدالانادى. بەلگىلى ءبىر بۇرىشتان جانە بيىكتىكتەن سۋرەتكە تۇسىرەدى. ۇشۋ كەزىندە ولار وسىمدىكتەردىڭ دامۋ ديناميكاسىن كورە الادى. سۋرەتتەر ارقىلى ولار ەسەپتەۋ ۇدەرىسىن جەڭىل جۇرگىزەدى. ايتالىق, ەگەر ءمانى -1 بولسا, وندا بۇل سۋ. 0,3 – وسىمدىك ءالسىز نەمەسە اۋرۋ. ەگەر 0,6 بولسا – وسىمدىكتىڭ دەنساۋلىعى قالىپتى. ەگەر يندەكس 0,6-دان ۇلكەن بولسا, وندا وسىمدىك ساۋ. يندەكستەر وسىمدىكتەردىڭ ءالسىز دامۋىن كورسەتەتىن جەردە اگرونومدار اگروحيميالىق تالداۋ جۇرگىزىپ, باعالايدى, تىڭايتقىشتار تۋرالى كەڭەس ايتادى. تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ايتا كەتۋ كەرەك, وسىمدىك يندەكستەرىن ەسەپتەۋ ­ۇلكەن ەگىستىكتەرگە پايدالى. ونداي القاپ­تاردا فەرمەر جۇرە المايدى, قيىن­عا تۇسەدى. ال درون ۇشىپ, عالىم­دارعا ەسەپتەۋگە قاجەتتى سۋرەتتەردى جا­سايدى. دەرەكتەر دەرەۋ سەر­ۆەر­گە جىبەرى­لىپ, وندا باع­دار­لاما دەرەكتەردى وڭ­دەيدى. ال اگرونوم فەرمەرگە قاي بولىك­كە نازار اۋدارۋ كە­رەك­تىگى تۋرالى كەڭەس بەرەدى.

– جاساندى ينتەللەكت ءارتۇرلى تەحنولوگيادان تۇرادى. سونى قازىرگى ۋاقىتتا اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەيىمدەپ جا­تىرمىز. جاساندى ينتەللەكتتىڭ ءىشى تۇنىپ تۇرعان ماتەماتيكا. ماتەما­تيكانىڭ فورمۋلالارىن ءارى قاراي جۇ­مىس ىستەتۋ ءۇشىن باسقا تەحنولوگيالار­ كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى تەح­نيكالاردىڭ توزعانى ازداي, بىزدەگى تەحنولوگيالار دا ەسكىرگەن. سول سەبەپتى ونىمدىلىك تومەن. سوندىقتان دا جاساندى ينتەللەكتىنىڭ كومەگىمەن اۋىل شا­رۋا­شىلىعىنىڭ ءونىمىن ارتتىراتىن, فەر­مەرلەرگە قولعابىس بولاتىن جوبا جاساپ شىعاردىق. قازاقستاننىڭ ءوز جۇرتىن عانا ەمەس, الەمنىڭ كوپ بولىگىن ەكولوگيالىق تازا تاماق ونىمدەرىمەن, ازىق-ت ۇلىكپەن قامتۋ الەۋەتى بار. تەك قولداعى تەحنيكانى جاڭارتۋ كەرەك. جاساندى ينتەللەكتىگە ەلىمىزدەگى ەگىستىك اۋماقتارى, توپىراقتىڭ قۇنارى تۋرالى مالىمەتتەردى ەنگىزىپ, ونلاين رەجىم­دە سپۋتنيك سۋرەتتەرىن ساراپتاۋعا قول جەتكىزىپ, ءتيىمدى مەحانيزمدەردى انىقتاپ وتىرمىز, – دەيدى جاس عالىم ءماۋلىت الماسبەك.

سارسەن امانجولوۆ اتىنداعى شى­عىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىم­دارى بۇل جاسامپاز جوباعا ۇلكەن زەرتتەۋ ارقىلى كەلگەن. تسيفرلىق تەحنولوگيا­لار مەن وسىمدىك يندەكستەرىن ەسەپ­تەۋ فەرمەرلەرگە ەگىستىكتەگى ءاربىر تۇقىم, تىڭايت­قىش جانە باسقا دا قاجەتتى دۇنيە­لەردىڭ مولشەرىن دالدىكپەن ەسەپتەۋگە جاردەمدەسەدى. اگروسالاداعى جاساندى ينتەللەكت «قاي كەزدە ەگىن ەگۋگە بولادى؟», «توپىراق قۇنارىن كوتەرۋ ءۇشىن قاي اۋماققا تىڭايتقىش سەبۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرىپ, ەسەبىن تاۋىپ, ديقاندارعا ماعلۇمات بەرەدى. جوبا جەتەكشىسى ماكسيم سۋتۋلانىڭ ايتۋىنشا, ەگىنشىلىكتىڭ بارلىق جۇيەسى­نىڭ نەگىزى ولاردىڭ سيپاتتامالارى بار القاپتاردىڭ ناقتى كارتالارىن پاي­دا­لانۋ. ياعني توپىراقتىڭ حيميالىق قۇرامى مەن ىلعالدىلىق دەڭگەيى, ونىڭ ىشىندە جەر استى سۋلارىنىڭ تەرەڭدىگى, كۇن رادياتسياسىنىڭ مولشەرى, جەر بە­دەرى, باسىم جەلدەر, جاقىن ماڭدا ماڭىز­دى تابيعي جانە باسقا وبەكتىلەردىڭ بو­لۋى تۋرالى مالىمەتتەر كەرەك. ورمان­دار, سۋ قويمالارى, ونەركاسىپتىك كاسىپ­­ورىن­دار, تۇرعىن ۇيلەر, جولدار دا نازار­­­دان تىس قالماۋى قاجەت. جالپى, نەعۇر­­­لىم كوپ دەرەك ەسكەرىلسە, بولجالدى مودەلدەر دالىرەك بولادى. سول كەزدە ءون­دى­رىس ۇدەرىسىن سەنىمدى تۇردە رەتتەۋگە بولادى.

– 2021 جىلى ءبىز سول كەزدەگى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنەن «ناق­تى ەگىنشىلىك تەحنولوگيالارى نەگىزىن­دە اگروتەحنولوگيالىق شەشىمدەر قابىل­داۋ­دى قولداۋ ادىستەرىن زەرتتەۋ جانە ازىرلەۋ» تاقىرىبىندا عىلىمي جوبانى گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا يە بولدىق. ىسكە اسىرۋ مەرزىمى ءۇش جىل. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىز شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تاجىريبەلىك ستانساسىمەن جۇمىس ىستەيمىز جانە ارپا, سويا جانە بيداي داقىلىمەن 27 گەكتار جەر­دى زەرتتەيمىز. جوبا يدەياسى ولاردان قىزۋ قولداۋ تاپتى, تيىسىنشە ءبىز كۇش بىرىك­تىردىك, – دەيدى تەحنيكالىق ىسكە اسى­رۋدىڭ جاۋاپتى ورىنداۋشىسى ەرجان بايبۋرين.

2022 جىلى ۋنيۆەرسيتەت 4 ملن تەڭ­گەگە مەتەوستانسا ساتىپ العان. ول القاپ­تارداعى كليماتتىق دەرەكتەردى اۆتوماتتى رەجىمدە بەرەدى. ءىس جۇزىندە مەتەوستانسادا تەلەفون دا بار. SIM كارتاسىندا دەرەكتەر جازىلىپ تۇرادى: قانشالىق ىلعالدى, جەلدەن قانداي كۇش بولدى, كۇن رادياتسياسىنىڭ دەڭگەيى. ءار 10 مينۋت سايىن مەتەوستانسادان دەرەكتەر عالىمدارعا جىبەرىلىپ وتىرادى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, ولار ءتۇرلى رەلەفتەر, قارا توپىراق, قۇمدى توپىراق, قۇمداق جانە ءارتۇرلى بەتكەيلەر سياقتى ماسەلەسى كوپ ايماقتاردى زەرتتەۋگە ادەيى تاڭداعان.

– ۇسىنىستاردى ءبىز تەك كۇزدە عانا بەرە الامىز, ويتكەنى باسىندا قونۋ نۇكتەلەرىن بەلگىلەيمىز, دامۋ كەستەسىن قۇرامىز. ونىمدىلىك ينديكاتورىنىڭ ناتي­جەسى دايىن بولعاننان كەيىن وسىم­دىكتەر يندەكسىن ەسەپتەۋ ءمانىن الماستىرامىز ءارى ۇسىنىستار جاسايمىز, – دەيدى جوبا جەتەكشىسى ماكسيم سۋتۋلا.

اگروسالاعا جاساندى ينتەللەكت ارا­لاس­قان ايماقتاردا اگرونومدار ەكىنشى رەت گەر­بيتسيدتەر مەن ارامشوپتەردەن ارىل­عان, كەيىن وشاقتار پايدا بولعان. پەش­تىڭ ورنىندا كۇنباعىس پەن تارى وسكەن.

– ءبىز دروننان سوڭعى رەت سۋرەتكە ءتۇ­سىپ, اگرونومدارعا توپىراقتى گەربيتسيدتەرمەن تاعى ءبىر رەت وڭدەۋ كەرەگىن كورسەتتىك. بولاشاقتا كونتەينەرلەر­مەن جابدىقتالعان جانە ولارعا گەربيتسيد قۇيىلاتىن درونداردى ساتىپ الۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. سوندا جەر درون كومەگىمەن نۇكتەلى تۇردە وڭدەلەدى. ياعني بارلىق الاڭدى وڭدەۋدىڭ قاجەتى بول­مايدى, – دەدى الماسبەك ءماۋلىت.