حح عاسىر باسىنداعى ۇلت قايراتكەرلەرى مەن زيالىلارى – شىن مانىسىندە حالىق قىزمەتشىلەرى. وسىناۋ كوسەمدەر شوعىرى ىشىندەگى ساكەن سەيفۋللين قۇبىلىسى – «قازاقتى قازاق دەيىك, قاتەنى تۇزەتەيىك!», «كەڭسە ىستەرىن قازاق تىلىندە جۇرگىزۋ كەرەك!» دەگەن داۋىلپاز داۋىستى ۇلت پاتريوتى, مەملەكەت قايراتكەرى. ونىڭ تاڭعاجايىپ تۇلعاسىندا كوشباسشىلىق, وتانشىلدىق, اقىندىق, كومپوزيتورلىق, ونەرپازدىق, ۇستازدىق, شەشەندىك, عالىمدىق قابىلەت جاراسىم تاپقان.
ول – كوسەمسوز زەرگەرى, پروزا شەبەرى, «بيلەر ءداۋىرى ادەبيەتىنىڭ» بىلگىرى, ادەبيەت تاريحشىسى ءھام سىنشىسى. ونىڭ سان سيپاتتى, مىڭ قىرلى, مىڭ سىرلى, مىڭ اۋەزدى جاقۇتتاي پوەزياسىندا جاڭاشىلدىق, شىعىستىق, تۇرىكشىلدىك سارىندار جەتكىلىكتى. ونىڭ اقموللا, شاكارىم, ىبىراي التىنسارين, اقان سەرى شىعارمالارىن جيناقتاپ شىعارعانى دا ۇلت ادەبيەتىنە جاناشىرلىعىن تانىتادى.
ول – تاماشا ساراشى. بۇل رەتتە ورىستىڭ ايگىلى جازۋشىسى گالينا سەرەبرياكوۆانىڭ قازاق تىلىندە جاريالانعان «جاس ماركس» كىتابىنا جاۋاپتى رەداكتور بولعان.
ساكەننىڭ وي-ورەسى ايرىقشا. كۇنشىعىس ەلىنىڭ ۇلى شايىرلارى فيردوۋسي, ومار حايام, ساعدي شىعارمالارىنىڭ رۋحىن قابىلداعان.
ساكەن سەيفۋللين – قايراتكەر جانە ساناتكەر ءرامىزى!
1914 جىلى قازان شاھارىندا سۇڭقار مىنەزدى ساكەن سەيفۋليننىڭ «وتكەن كۇندەر» دەيتىن جىر جيناعى جاريالانعان-دى. مۇندا «جۇرەگى – وت, كوڭىلى – داريا» جاس ناۋشانىڭ قۇشاعىنا ەل سىيعان, ءاز حالقىنىڭ تاڭى, ماڭدايىنىڭ باعى, جۇرتشىلىقتىڭ ىرىسى, قۇتى, ايبارى بولارلىق «حالىق اعاسى» مارتەبەسى حاقىندا «كىم باسشى, اعا حالىققا؟» دەيتىن جەتى شۋماقتىق ولەڭىندە كەرەمەت تەرەڭ سىرلار تولعايدى, ەلدىك, حالىقتىق دەڭگەيدە پاراساتتى وي-پىكىرىن ورىستەتەدى. وي-پايىمىندا «حالىق اعاسى» قانداي تۇلعا بولۋ كەرەكتىگىنە ءادىل سيپاتتاما بەرەدى.
«حالىق اعاسى – جۇرت قورعايتىن پاناداي,
اداسقاندى جونگە سالار داناداي».
ەل جۇمىسىن تىندىرساڭ, ار-نامىسىن قورعاساڭ, ابىرويىن اسقاقتاتساڭ, اتالى جۇرتتىڭ كوشباسشىسى دەپ ەل-انا ارداقتايدى.
نەگىزىندە بابالار تىلىندە «قازاق بالاسى», «دالا قازاعى», «قىر قازاعى», «حالىق قىزمەتكەرى», «ەل اعاسى» دەيتىن قاستەرلى ۇعىمدار بارى ايان. الاش رۋحى ەرتە ويانعان جاس شىراق ساكەننىڭ زاتىندا ۇيالاعانى, جۇرەگىنە, سۇيەگىنە دەيىن جايىلعاندىقتان, سىر-لەبىزىندە دە ۇلتتىڭ ۇلى تىلەگى بۋىرقانىپ-قايناپ كورىنىس تاپقان.
ابايدا «ەل باسى, توپ باسىلارى قالاي قىلسا, قالاي بىتىرسە, حالىقتا ونى سىناماق, بىردەن-بىرگە جۇگىرمەك بولمايدى ەكەن. كوشى-قوندى بولسا, داۋ-جانجالدى بولسا, بيلىك سولاردا بولادى ەكەن» دەگەن وي-تۇجىرىم بار.
ء«جونى ءتۇزۋ تۇيە جوق, تۇزەتەر ونى يە جوق» دەگەندەي, س. سەيفۋلليننىڭ ءوزى ءومىر سۇرگەن داۋىردەگى حالقىنىڭ قامال-قورعانى, اقىل-اۋزى دەيتىندەرگە كوڭىلى تولمايدى. ماسەلەن:
«بىزدەردە از حالىققا اعا بولعان ەر,
شىن كوڭىلىمەن ءوز جۇرتىنىڭ قامىن جەر.
وت باسىندا ىنتىماقسىز وزدەرى,
سولار اعا, سولار باسشى دەگەندەر.
بىرىكپەسە باسشىلاردىڭ سوزدەرى,
ءبىرىن-ءبىرى كەكەتسە ولار وزدەرى,
قىڭىر-قيسىق قازاق حالقىن تۇزەۋگە
قانە ولاردىڭ قۇرعان ءويتىپ تەزدەرى؟
ولار ويتسە, كىم باسشى, اعا حالىققا؟
قيسايعاندى كىم سالادى قالىپقا؟
باسشىسى جوق, اداسقان قارا حالىقتى
كىم باستايدى قاراڭعىدان جارىققا؟
«اعا» دەيمىز ءبىزدى جونگە باستاسا,
«كىر قاتارعا, ىلگەرى ادىم باس» دەسە,
وزدەرىنىڭ ىنتىماعى بىرىگىپ,
التى باقان كەر تارتىستى تاستاسا».
ساكەنشە حالىق اعاسىنىڭ قادىرلى قاسيەتتەرى – جاقسى ونەگە كورسەتۋ, كوركەم ءىس اتقارۋ, اتا كۇشىن, انا ءسۇتىن اقتاۋ, تازا وي ويلاۋ.
«كەيىنگىگە جاقسى ونەگە كورسەتىپ,
ناداندىقتى تابانىمەن تاپتاسا,
شىبىن جانىن حالقى ءۇشىن پيدا قىپ,
اتا كۇشى, انا ءسۇتىن اقتاسا.
سوندا سىزدەر باسشى بىزگە, اعالار,
جوعارىدان جاناشىر جوق كوز سالار.
قىزمەتى دەپ باسشىلاردىڭ حالىققا,
كەيىنگى جاس اعا باسىن باعالار».
س.سەيفۋليننىڭ حالىق اعاسى جايىنداعى ۇلت زيالىسى ءھام كوشباسشىسى دەيتىن ىرگەلى يدەياسى ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ء«بىز وزىق ويلى ۇلت رەتىندە تەك قانا العا قاراۋىمىز كەرەك!» دەيتىن ۇلتتىق-ستراتەگتىك, مەملەكەتتىك, باعدارلامالىق ماقالاسىندا مىناداي وتكىر كوكەيكەستى ويىمەن ۇندەس: «ۇلتىمىز ءوسىپ-وركەندەسىن دەسەك, ءبىز جاقسىدان ۇيرەنىپ, جاماننان جيرەنە ءبىلۋىمىز كەرەك. قوعامدا ەڭبەكقورلىق پەن جاسامپازدىق جوعارى باعالانۋعا, بىلىمپازدىق پەن جاڭاشىلدىق سالتانات قۇرۋعا ءتيىس. سونداي-اق ومىرگە دەگەن بايسالدى جانە بايىپتى كوزقاراس باسىم بولعانى ءجون. اشىعىن ايتايىن, ءوزىن «ۇلتتىڭ قايماعىمىز» دەپ سانايتىن كەيبىر زيالى قاۋىم وكىلدەرى وسى ميسسياسىن ءوز دەڭگەيىندە اتقارىپ جۇرگەن جوق. ولار ۇلتقا ۇلگى-ونەگە كورسەتۋدىڭ ورنىنا ۇساق-تۇيەك اڭگىمەلەردى قوزداتۋدان, ادەتتەگىدەي ء«بىزدىڭ حالىق اسا دانىشپان», دەپ قايتالاي بەرۋدەن نەمەسە قارا باسىنىڭ قامىن كۇيتتەپ, بيلىككە «جاعدايىمدى جاسامادى» دەپ وكپە ارتۋدان اسا الماي وتىر. وسىلايشا, ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ دامۋ جولىندا جالعاندىققا جول بەرىلەدى».
وسىدان 110 جىل بۇرىن س.سەيفۋليننىڭ «حالىق اعاسى» دەگەنى – ادىلەت پەن ادەپ جولىنداعى كيەلى, زيالى قاۋىمنىڭ العا باستاۋشى قاپ تاۋىنداي قايراتتى سەركەلەرى.
اسىلى ساكەن سەيفۋليننىڭ 1914 جىلى جازىلعان «كىم باسشى, اعا حالىققا؟» دەيتىن فالسافالىق-الەۋمەتتىك سيپاتقا كەمەل ولەڭى ادىلەتتى قازاقستان ءۇشىن دانالىق ءدارىسى دەۋگە بولادى.
ۇلىلىقپەن سيپاتتالعان حالىق اعاسى – قوعامنىڭ باق-بەرەكەسى, رۋحاني مارتەبەسى, ينتەللەكتۋالدىق مادەنيەتتىڭ بيىك دارەجەسى.
سەرىك نەگيموۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور