باياناۋىلداعى بەيمالىم بەينەلەر

باياناۋىل جەرى – سان عا­سىرلىق تاريحى بار, اتى اڭىز­عا اينالعان الىپتار مەن عۇ­لا­­مالاردىڭ, قاسيەت قونعان اۋليە­­لەردىڭ ەلى. ول – سونى­مەن قاتار اڭىزداردىڭ توعىس­قان مەكەنى. جاسىباي كولىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان درا­ۆەرت قۋىسىنداعى ەسكى جارتاس سۋرەتتەرىنىڭ ءمان-ماڭىزىن ارحەولوگتەر اشىپ كورسەتىپ بەرسە, ەندى ءبىر جەرلەردەگى كونە بەينەلەر ءالى كۇنگە عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنە سۇرانىپ تۇر.

بىلتىر جازدا پاۆلودار وب­لىستىق بۇقار جىراۋ اتىن­داعى ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيى مەن باياناۋىل اۋداندىق اكىمدىگى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان ولكە­تانۋ ەكسپەديتسياسىندا قىزىق جايتقا تاپ بولدىق. اۋدان ور­تا­لىعىن قاراعاندى وبلىسىمەن جالعايتىن ۇلكەن تاس جولدىڭ بويىندا قاراجار دەپ اتالاتىن ەلدى مەكەن بار. بۇل جەردە پاۆلودار وبلىسىنداعى جالعىز تاۋ-شاڭعى كەشەنى – مىرزاشوقى ورنالاسقان. كەشەن قىستا عانا جۇمىس ىستەيدى.

اڭىزعا سۇيەنسەك, اتاقتى بۇقار جىراۋ قالقامان ۇلى وسى مىرزاشوقى تاۋىنىڭ بيى­گىنەن تۇرىپ, مالدىبۇلاققا دەيىنگى جەردى ءبولىپ بەرگەن ەكەن. سوندا وڭ جاعى – قارجاس, سول جاعى – ايدابول رۋلارىنا تيەسىلى بولسىن دەپ ۇكىم ايتىپتى. سول مىرزاشوقى تاۋىمەن قاتارلاس جاتقان قاراجار تاۋ­لارىندا ەرەكشە سىر بۇككەن, اينالاسىن جارتاس قورشاعان شاتقال بار. شاتقالداعى جاق­پار تاستار تولعان سۋرەت. مۇن­دا كۇندى اينالعان بيشىلەر, جىرت­قىش جانە ميفتىك اڭدار, كۇن بەينەلى قۇدايلار مەن باق­سىلاردىڭ سۋرەتتەرى, ۇلكەن قو­ڭىزدىڭ, قاراقۇرت پەن وزگە دە جاندىكتەردىڭ بەينەلەرىن ۇشىراستىرۋعا بولادى.

شاتقالعا كىرەبەرىستە ەڭ اۋەلى كۇندى اينالا بيلەپ جۇر­گەن ادامدار مەن اڭداردىڭ سۋ­رەتتەرى ۇشىراستى. اراسىندا ەجەلگى باقسىنىڭ, ۇلكەن قۇستىڭ بەينەلەرى بار.

بۇل جەردەن تاياق تاستام جەر­دە, ابدەن ءشوپ باسقان سوق­پاق بويىنداعى قويتاستا قارا­قۇرتتان قاشىپ بارا جاتقان ايەلدىڭ بەينەسى وتە جاقسى ساق­تالعان. بۇل كەسكىندى الدەبىر سۋ­رەتشى كەشە عانا سالىپ كەتكەندەي, وتە ايقىن بايقالادى.

كەلەسى كەزەكتە ادامدار مەن ءتۇرلى اڭداردىڭ, ءۇي جانۋار­لا­رىنىڭ كەسكىندەرىن كورۋگە بولاتىن شىم-شىتىرىق سۋرەتكە تاپ تولدىق. قازاقتىڭ كونە نانىمىندا تابيعاتتاعى بارلىق جاراتىلىس ءبىر-بىرىمەن تامىرلاس دەپ اتالمايتىن با ەدى. بۇل بەينەدەن سونداي دۇنيەتانىمدى اڭعارۋعا بولاتىنداي.

ودان كەيىنگى قاناتتى ادامدار, گەومەتريالىق كەسكىندەر, الىپ قوڭىز بەن سۋ استىنداعى جاندىك تارىزدەس, بايتەرەك ۇس­تىن­دەگى جولبارىس (نەمەسە سى­لەۋ­سىن), كوز تاڭبالارى جانە وزگە دە تۇسىنىكسىز بەينەلەردىڭ بار­لىعى ءار جەردە شاشىراي ور­نالاسقان. ادام تۇگىلى, مال اياعى باسا قويمايتىن تىلسىم جەردىڭ قۇپياسى ءبىزدى راسىمەن تاڭعالدىردى.

كونە تاس عاسىرىنداعى تا­ريح­تىڭ قاتپارلارىنا قاتىس­­تى جادىگەرلەر وسى ۋاقىتقا دەيىن نەگە زەرتتەلمەگەن؟ زەرتتەلسە, كىتاپ پەن ءباسپاسوز بەتتەرىندە, عالامتوردا نەگە جوق؟

بۇل سۇراعىمىزدى تاريح عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى, پرو­فەس­­سور جامبىل ارتىقباەۆ­قا قوي­عانىمىزدا عالىم بۇل سۋرەتتەر جايىن جاقسى بىلەتىنىن, ارحەولوگيالىق جادىگەرلەر تۋرالى «بايىرعى بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ابىزدىق مازمۇنى» ەڭبەگىندە بايانداعانىن جەتكىزدى.

– بايان تاۋلارىنىڭ ءبارى دە گرانيت, سيەنيت, پورفيريت, تاقتاتاس سياقتى تاۋ جىنىس­تارىنان تۇزىلگەن. وسى كۇنگى بەدەرى مەزوزوي داۋىرىندە, ياعني ميلليونداعان جىلدار بۇرىن قالىپتاسقان دەلىنەدى. مەزوزوي ەراسى تومەننەن جوعارى قاراي ترياس, يۋرا, بور كەزەڭدەرى بولىپ بولىنەدى. ول شامامەن جەر­دىڭ 165 ميلليون جىلدىق تا­ريحىن قامتيدى. باياناۋلا وڭى­رىندە قادىم زاماندا قۇز-جا­رتاس, تاعى تاس بەتىنە قا­شالعان پەتروگليفتەردى دە, سونىمەن بىرگە قىزىل-قوڭىر بوياۋ­مەن سالىنعان سۋرەتتەردى دە كەزدەستىرۋگە بولادى. جاسىباي كولىنىڭ وڭ جاق جاعالاۋىندا بيىك جارلاۋىت تاستىڭ قۋىسى­نا قىزىل-كۇرەڭ ءتۇستى جوسامەن سالىنعان سۋرەتتەردى العاشقى رەت عىلىمي ورتادا جاريالاعان رەسەي گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ باتىس-ءسىبىر بولىمشەسىنىڭ وكىلى پ.ل. دراۆەرت ەدى, – دەيدى عالىم.

نەگىزى باياناۋلا تاۋلارى «جاق­سى اۋلا» جانە «جامان اۋلا» بولىپ ەكىگە بولىنە­دى. جەر­گىلىكتى ولكەتانۋشى مۇ­حا­مەد­قايىر ءشارىپوۆتىڭ اي­تۋىن­شا, جوعارىدا ايتقان مىرزاشوقى جاقسى اۋلاعا ەنىپ تۇر. ال جامبىل ارتىق­باەۆ­تىڭ جوعارىدا اتالعان ەڭ­بە­گىندە شاتقالدىڭ ورنا­لاسقان جەرى جامان اۋلا دەپ كورسەتىلگەن: «باياناۋلا ەجەلگى بەينەلەۋ ونەرىنىڭ تاماشا سۋرەتتەرى جاسىباي كولىنىڭ شى­عىس جاعىندا, جامان اۋلا تاۋى­نىڭ شاتقالدارىندا كەز­دە­سەدى. كۇن شۇعىلاسىنىڭ اس­تىندا تىزبەكتەلە بيلەپ جۇر­گەن ادامداردىڭ بەينەسى ارا­سىندا وقشاۋلاۋ ەرەكشە تۇل­عالار اڭعارىلادى. ولاردىڭ باس­تارىنىڭ ورنىندا جان-جاعىنا ساۋلە شاشقان كۇن بەينەسى بار. القىزىل شاپاقتار الەمىنىڭ ءتورت بۇرىشىنا ساۋلەسىن شاشىپ تۇر. سۋرەتتەردىڭ ىشىنەن ەركەك جاۋىنگەرلەر وزدەرىنىڭ قۇدىرەتتى قارۋىمەن كوزگە تۇ­سەدى. تاس بەتىندە قىزىل-كۇرەڭ بوياۋ­مەن سالىنعان كۋلتتىك سۋ­رەت­تەردىڭ اراسىندا بايتەرەك با­­سىنداعى جولبارىس, كوز تاڭ­بالارى, قاراقۇرت, ت.ب. بەينەلەر بار. بيىك تاۋ شىڭدارىنا, قيا جارتاستاردا بەينەلەنگەن كۇن شۇعىلالى ادامدار مەن ميفتىك سيۋجەتتەردى بوياۋمەن سالۋ وڭاي بولماۋعا ءتيىس», دەپ جازادى تاريحشى عالىم.

– مەن ول اۋىلدا بولدىم. سۋرەتتەردىڭ ءبارىن دە قارادىم, ءبارى دە نەوليت ءداۋىرى تۋىندىسى, جوسامەن سالىنعان. كۇندى اينالا بيلەپ جۇرگەن ادامداردى ەرتە زامانداعى ابىز-سۋرەتشى كەرەمەت كورسەتە بىلگەن. مىنە, ءسان وسى كۇنگە تابىنۋ سالتا­ناتىنا بايلانىستى تۋعان ءسوز. قازىرگى كۇنى ماعىناسى قارا­پايىمدانعان, ياعني ادەمىلە­نۋ, جاقسى كيىنۋ, ت.ب. بەرتىنگى زاماننان ول جەردە سۋرەت جوق. سۋرەت مازمۇنى سوڭعى زا­مان­­داردى كورسەتپەيدى. بۇل سۋ­رەتتەردى ساق­­تاۋدى وي­لاستىرۋ كەرەك, 10 مىڭجىلدىق تاريحى بار, دەپ اڭگىمەسىن جالعاي ءتۇستى ج.ارتىقباەۆ.

الايدا جەرگىلىكتى تۇرعىن­دار مەن ولكەتانۋشىلار بۇل شاتقالدىڭ راسىمەن نەوليت ءداۋىرى كەزەڭىنە جاتاتىنى كۇمان تۋدىرادى دەپ وتىر. مىسالى, باياناۋىل ۇلتتىق پاركىنىڭ ينس­پەكتور-نۇسقاۋشىسى, ەلىمىزدىڭ ۇزدىك ولكەتانۋشىسى التىنبەك قۇرمانوۆ ول جەردەگى بەينەلەردى وتكەن عاسىردىڭ سوڭىنا تامان الدەبىرەۋلەر قولدان سالۋى مۇمكىن دەگەن كۇدىگىن جەتكىزدى. زامانىندا الكەي مارعۇلان باياناۋىل تاۋلارىنىڭ بارلى­عىن ءسۇزىپ, ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. سول تۇستا قاراجار تاۋلارى ايگىلى ارحەولوگتىڭ نازارىنان تىس قالۋى مۇمكىن ەمەس دەپ ەسەپتەيدى ول.

ال س.تورايعىروۆ ۋنيۆەر­سي­تەتى ءا.مارعۇلان اتىنداعى ار­حەولوگيالىق عىلىمي زەرتتەۋ ور­تالىعىنىڭ باسشىسى, وڭىرگە تانىمال ارحەولوگ ۆيكتور مەرتس: «بۇل – زاماناۋي يميتاتسيا­­لار. ەڭ اۋەلى, كەيبىر سۋرەتتەر­­دەگى بوياۋ ەسكى ەمەس, جاعىلعانى­­­­نا كوپ جىل وتپەگەنى اڭعارى­لا­دى. ەكىنشىدەن, ول جەردە ءتۇرلى ستيل­دەردى ۇشىراستىرۋعا بولا­دى. ماسەلەن, ءبىزدىڭ جەرىمىزگە جات افريكالىق, اۋستراليا­­­­لىق تۇر­لەرى دە كەزدەسەدى. مەن ول جەر­­دى زەرتتەي كەلە, الدەبىر اۋەس­­­قوي سۋرەتشى سالعان دەگەن تۇ­­يىنگە كەلدىم. بالكىم, ول ادام ءتۇر­­لى سۋرەتتەردى جيناستىرىپ, بار ونەرىن وسى شاتقالعا توك­كەن. سول ارقىلى ءوزىنىڭ تۋعان ول­­كەسىن تانىتقىسى كەلگەن بولۋى­ مۇمكىن» دەگەن پىكىرىن ايتتى.

جەرگىلىكتى ادامداردىڭ ايتۋىنشا, قاراجار اۋىلىندا ولجاباي الىباەۆ ەسىمدى ونەرلى ادام تۇرعان. سۋرەتشىلىگىندە شەك جوق دەسەدى. كەيبىرەۋلەر سول سالۋى مۇمكىن دەگەن دولبا­رىن جەتكىزدى. بىراق اۋىل تۇر­عىنى ەسەن جۇسىپباەۆ الگى سۋ­رەتشى ەلدى مەكەنگە 2000-جىل­دار­دىڭ باسىندا كوشىپ كەل­گەنىن, ال سۋرەتتى ەل ۇلكەندەرى وت­كەن عا­سىردىڭ 1980-1990-جىل­دا­رى ستۋ­دەنتتەر سالىپ كەتكەن دەپ ­ايتاتىنىن باياندادى. «سول تۇس­­تا ستۋدەنتتەر جاز بويى شات­­­قالدا شاتىر تىگىپ جاتىپتى. اۋىلدان الىس ءارى سوقپاعى قيىن جەر. ول جەرگە اتپەن كىرۋ مۇم­كىن ەمەس. جەرگىلىكتى حالىق­تىڭ كوپ كەلە بەرمەيتىنىن پايدالانىپ, الدەبىرەۋلەر سالىپ كەتكەن دەپ ويلايمىن», دەيدى ول.

قاراجارداعى جارتاس سۋرەت­تەرى وسىلايشا بۇگىندە عالىم­دار اۋزىندا داۋ تۋدىرىپ تۇر. شاتقالدى ارحەولوگتەر كەڭىرەك زەرتتەپ, اقيقاتىن اشادى دەگەن ءۇمىت زور. تاستاعى بەينەلەر شىنىمەن نەوليت داۋىرىنە تيەسىلى ەكەنى دالەلدەنسە, باياناۋىل اۋما­عىندا تاعى ءبىر تۋريس­تىك باعىت اشىلىپ, ال مەملەكەت اتال­عان جەردى قاراۋىنا الاتىنى انىق.

پاۆلودار وبلىسى,

باياناۋىل اۋدانى,

قاراجار اۋىلى