اقتاۋ ماڭىنداعى قاراكول – ەلىمىزدەگى قورعالاتىن ورنيتولوگيالىق مەكەندەردىڭ ءبىرى. بۇل كولگە سان مىڭداعان قۇس قونىپ, وسىندا قىستاپ قالادى. جىلدا قاراكولگە قۇستىڭ 175-تەن اسا ءتۇرى كەلەدى. ۋاقىتشا ايالدايتىن قۇستار دا بار. مۇندا «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن قۇستىڭ ءتۇرى – 21.
قاراكولدە اققۋلاردىڭ جاپپاي قىرىلۋى جۇرتشىلىقتى الاڭداتقان ماسەلەگە اينالدى. جاعدايدى كوزبەن كورۋ ءۇشىن اتالعان كولگە ارنايى بارعانىمىزدا كول بەتىندە سانى ميلليوننان كەم ەمەس قۇس تورەسى قالقي ءجۇزىپ ءجۇر, ال ءبىز بارعان قامىستى جاعالاۋدا جەتى اققۋ ولەكسەسى جاتتى.
قاراكول كولىندە اققۋلاردىڭ ءولىمى تۋرالى دەرەك 2023 جىلدىڭ 21 جەلتوقسانىنان باستاپ تىركەلىپ, قازىر جاپپاي سيپات الدى. ماڭعىستاۋ وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى 601 سىبىرلاق اققۋدىڭ ءولىمى فاكتىسى تىركەلگەنىن راستادى. ورىن العان جاعدايعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, قاداعالاپ جۇرگەن بلوگەر ولگەن اققۋلاردىڭ سانى بۇل كورسەتكىشتەن الدەقايدا كوپ ەكەنىن ايتادى. اققۋلاردىڭ ءولىمىن ءبىرى قۇس تۇماۋىنان دەسە, ەندى ءبىرى اشتىقتان ءولدى دەگەن بولجام ايتىپ جاتىر. قۇزىرلى ورىنداردىڭ ايتۋىنشا, ەندى قۇستار ءولىمىنىڭ سەبەبىن الماتى قالاسىنان كەلگەن ورنيتولوگتەر زەرتتەيدى.
سىبىرلاق اققۋ ەلىمىزدىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلمەگەن, الايدا بۇل اققۋدىڭ وسى تۇقىمى ولە بەرسىن دەگەن ءسوز ەمەس. اقتاۋداعى قاراكولدە قۇستاردىڭ جاپپاي قىرىلۋ سەبەبى ايماق باسشىسى نۇرلان نوعاەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن اپپاراتتىق كەڭەستە قارالىپ, جاعدايعا قازاقستان بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ قاۋىمداستىعىنىڭ ورنيتولوگتەرى زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن بولىپ شەشىلدى.
– 2023 جىلدىڭ 21 جەلتوقسانىندا قاراكول كولىندە اققۋلاردىڭ ءولىمى تۋرالى العاشقى حابارلاما كەلىپ ءتۇستى. ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ۆەتەريناريالىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتىنە قاراستى ۇلتتىق رەفەرەنتتىك ورتالىقتىڭ ماماندارىمەن, ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىلارىمەن بايلانىسقا شىقتىق. ولار تەكسەرۋ جۇرگىزۋ ماقساتىندا ولگەن اققۋلاردان سىناما الۋ ءۇشىن ماماندار جىبەردى. قازىرگى ۋاقىتتا 2024 جىلدىڭ 6 قاڭتارىنداعى جاعداي بويىنشا ءبىز 601 اققۋدىڭ ءولىمىن تىركەدىك. ولگەن اققۋلاردىڭ 90 پايىزدان استامى – جاس اققۋ. قوسىمشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ بيوالۋانتۇرلىلىگىن ساقتاۋ قاۋىمداستىعىنىڭ ورنيتولوگتەرىن كۇتەمىز, – دەدى ماڭعىستاۋ وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى عابباس دوساتوۆ.
باستاپقى تالداۋلار ناتيجەسى اققۋلاردىڭ قۇس تۇماۋىن جۇقتىرۋ سەبەبىنەن ءولۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتكەن.
– الدىن الا مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, قاراكول كولىندە اققۋلاردىڭ جاپپاي قىرىلۋى قۇس تۇماۋىنىڭ ورشۋىنەن بولعانىن كورسەتەدى. ولاردان H5N1 ازيالىق شتامى تابىلدى. بۇل ۆيرۋستىڭ ادامدارعا جۇقپالىلىعى تومەن, قۇستارعا اسەر ەتەدى, باسقا جانۋارلار جۇقتىرعان جاعدايدا سيمپتومسىز وتەدى. وتكەن جىلى ۆەتەريناريالىق-پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالار جوسپارىنا سايكەس قاۋىپ تونگەن ايماقتا 6 مىڭ باس قۇس ۆاكتسينالاندى. وبلىستا بارلىعى ءۇش قۇس شارۋاشىلىعى بار, بىراق ولاردا شارۋاشىلىقتىڭ جابىق ءتۇرى بولعاندىقتان قۇستاردى ەگۋدەن باس تارتتى, – دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ۆەتەريناريالىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىستىق اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى تەمىربەك نۇرتازين.
ونىڭ ايتۋىنشا, وبلىستىڭ ۆەتەريناريالىق قىزمەتتەرىنىڭ كۇشىمەن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارداعى ءۇي قۇستارى اراسىنداعى ەپيزووتيالىق جاعدايعا كۇندەلىكتى نەگىزدە مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ جاتىر.
– ەكولوگتەر مەن بىلىكتى ماماندار ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن بىرگە انىقتاپ, مۇنىڭ ودان ءارى تارالۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋى كەرەك. ورنيتولوگتەر قۇستاردىڭ تاماقتانۋى تۋرالى ناقتى ۇسىنىستار بەرۋى كەرەك. كەيبىر ساراپشىلار اققۋلاردى تاماقتاندىرۋدى قولداسا, ال باسقالارى, كەرىسىنشە, قاۋىپ دەپ سانايدى. اسىعىس قورىتىندى جاساۋعا بولمايدى, الدىمەن انىقتاۋ كەرەك, – دەدى ايماق باسشىسى.
اققۋلاردى اشتىقتان ءولىپ جاتىر دەپ سانايتىن تۇرعىندار كولگە اپارىپ جەم شاشۋدى قولعا الۋعا ۇسىنىس ايتتى. ال ءۇستىرت مەملەكەتتىك تاريحي قورىعى ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى جاسقايرات نۇرمۇحامبەتوۆ ءوڭىر تۇرعىندارى مەن قوناقتارىن اققۋلاردى ازىقتاندىرۋ ويىنان باس تارتۋعا شاقىردى.
– ءبىز ءوڭىرىمىزدىڭ تابيعاتىن ساقتاۋعا بەلسەندى قاتىسقانى ءۇشىن حالىققا العىس ايتامىز. الايدا وسى ماسەلەگە بارىنشا سانالى تۇردە قاراۋدى سۇرايمىز. قاراكول كولى – تاياز, بۇل جاعدايدا ازىقتاندىرۋ بۇكىل ەكوجۇيە ءۇشىن وتە قاۋىپتى بولۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار اققۋلار تەك قۇرعاق استىقپەن قورەكتەنبەيدى, ولار سۋاستى وسىمدىكتەرىمەن قورەكتەنەدى, – دەدى ول.
قۇستاردىڭ اشىعۋدان ءولۋى مۇمكىن دەگەن نۇسقا ەكىتالاي دەپ سانايتىن قازاقستان بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ اسسوتسياتسياسىنىڭ عىلىم جونىندەگى ديرەكتورى س.سكليارەنكونىڭ ايتۋىنشا, ازىقتاندىرۋ يدەياسى قاراكولدىڭ بىرەگەي ەكوجۇيەسىنە ايتارلىقتاي زيان كەلتىرۋى مۇمكىن. قازىرگى تاڭدا ءۇي جانۋارلارى مەن قۇستاردىڭ اراسىندا ءولىم-ءجىتىم فاكتىلەرى جوق, ءۇي قۇستارىندا اۋرۋ بەلگىلەرى بايقالماعاندىقتان كارانتين ەنگىزىلگەن جوق جانە ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 6 مىڭ باس قۇسقا ەكپە سالىنعان.
قاراكول توڭىرەگىندەگى كاسىپكەرلىك نىسانداردان, دەمالىس ورىندارىنان قۇبىر ارقىلى قۇيىلاتىن پايدالانىلعان كارىز سۋلارىنىڭ اسەرى قانشالىقتى؟ جەرگىلىكتى زەرتحانالىق تەكسەرىس ناتيجەسى بۇل سۋلاردى «قاۋىپسىز» دەگەندى ايتۋدان تانبايدى, بىراق حالىق كوكەيىندەگى كوپ كۇدىكتىڭ ەڭ نەگىزگىسى – وسى. سۋ تاپشى, ءاربىر تامشى سۋ ەسەپتەلىپ تۇراتىن اقتاۋدا تازا سۋدى ەشكىم بەتالدى دالاعا اعىزىپ جىبەرمەيدى. دەمالىس ورىندارىندا ءتۇرلى حيميالىق قوسپالار قوسىلعان سۋ كول سۋىنىڭ ساپاسىنا اسەر ەتپەيدى ەمەس, ەتەدى. قۇس قورەكتەنەتىن كول تۇبىندەگى وسكىندەردى زياندايتىنى انىق. سوندىقتان بۇل كارىز سۋلارى قۇستار ومىرىنە قاۋىپ توندىرەتىن بىردەن-ءبىر سەبەپ بولۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە كوز جۇمىپ قاراماي, قالدىق سۋلاردىڭ ساپاسىن تەكسەرىپ, ماسەلەگە وراي شارا قولدانىلاتىن كەز باياعىدا كەلدى. ال تەڭىزى مەن كولى بار, قۇسى بار ماڭعىستاۋدا نەگە بىلىكتى ورنيتولوگ ماماندار جوق؟ «اپات ايتىپ كەلمەيدى» دەگەندەي, وقىس جاعداي ورىن الا قالسا, «الماتىدان كەلەدى, استانادان كەلەدى» دەپ الىسقا جول قاراپ ءجۇرۋ – ۋاقىت جوعالتۋ عانا. قازىر دە اققۋلاردىڭ ءولۋ سەبەبىن زەرتتەۋ ءۇشىن الىستان مامان شاقىرتامىز, ولار سىناما الادى, زەرتتەيدى, شارا قولدانادى دەپ جۇرگەندە ءالى قانشا اققۋدىڭ جەر جاستانارى بەلگىسىز...
ماڭعىستاۋ وبلىسى