اداي جىلقىسى – ۇلتتىق برەند

وسىدان سوڭ اداي تۇقىمدى قازاق جىل­­قىسىن اسىل تۇقىمدى دەپ تانۋ ماق­ساتىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگى مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا كوميتەتىنىڭ بۇيرىعىمەن ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلدى. كوميسسيا ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اۋداندارىن ارالاپ, 1500-گە جۋىق اداي جىلقىسىنىڭ دەرەكتەرىن جينادى. قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرۋ عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى زاماناۋي تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, جىلقىلاردىڭ گەنەتيكا­لىق قۇرىلىمىن عىلىمي سىناقتان وتكىز­دى. سودان كەيىن مەملەكەتتىك كوميسسيا وسى تۇقىمنىڭ مارتەبەسى تۋرالى پاتەنت­تى بەكىتۋ جانە الۋ ءۇشىن اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگىنە جانە ادىلەت مينيسترلىگىنە جىبەرىلەتىن اكت جاسادى. اداي جىلقىسىنا اسىل تۇقىمدى مال مارتەبەسىن بەرۋ جولىندا بىرنەشە ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلدى.

«پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ءبىز اداي تۇ­قىم­دى قازاق جىلقىسىن ەلدىڭ ۇلتتىق برەندىنە اينالدىرۋعا ءتيىسپىز. بۇل با­عىتتا بىرلەسىپ كوپ جۇمىس جاسادىق. اداي جىلقىسىنا مەملەكەتتىك مارتەبە بەرۋ وبلىس قانا ەمەس, جالپى ەلىمىز ءۇشىن بىرقاتار ارتىقشىلىقتار بەرەدى», دەگەن ەدى ايماق باسشىسى ن.نوعاەۆ ارنايى كوميسسيا مۇشەلەرىمەن كەزدەسكەندە.

ءسۇيىنشى حاباردى جۇرت كوپتەن كۇتكەن ەدى. وسىلايشا, اسىل تۇقىمدى اداي جىل­قىسىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاعان ماڭعىستاۋ حالقىنىڭ ونىڭ ماڭىزىن مويىنداتىپ, مارتەبەسىن اسىرسامىن دەگەن ىزگى ويى ورىندالدى. مويىنداتقان – اداي جىلقىسىنىڭ ءوزى.

ارىدەن شولىپ قىسقاشا ايتقان­دا, احالتەكە, قىزىل اربات جورىعى دەپ ورەكپي ۇمتىلعان باسقىنشى اسكەر مىن­گەن كوبى كابارديندىك جىلقىلار الىس جۇرىسكە شىداماي, ماڭعىستاۋعا كەلىپ شاشىلىپ قالعاندىقتان, اسكەر باس­شى­لارىنىڭ قالاۋىمەن جانە بۇيرىعى­مەن اسكەر جەرگىلىكتى, اداي جىلقىسىمەن قايتا جابدىقتالادى (بۇل وقيعا تۋرالى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە ەگجەي-تەگ­جەي جازعان بولاتىنبىز). وسى جولى-اق اتالعان جىل­قىنىڭ ايرىقشا قاسيەتتە­رىن ىشتەي مويىنداپ, كوكەيلەرىنە تو­قىپ, قىزىعا كوز تىگىپ كەتكەن رەسەيلىك­تەر ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ماڭعىستاۋدان سوعىسقا اداممەن بىرگە جىلقىنى دا الادى. مالىمەتتەر بويىن­شا ماڭعىستاۋدان سوعىسقا ۇيىردەن ىرىكتەلگەن, يەسى جانىنان ارتىق جاقسى كورگەن 3000 باس جىلقى تاڭداپ ايدالىپ, نالچيك قالاسىندا سوعىس جاعدايىنا ۇيرەتىلەدى. سوعىس اياقتالعان سوڭ, جىلقىنىڭ امان قال­عانى ەلگە قايتارىلمايدى. بۇگىندە حالىقارالىق سايىستاردا قازىرگى اداي جىلقىسىنا باسەكەلەس بولىپ جۇرگەن كابار­ديندىك جىلقىلار سول سوعىستان ورالماعان جىلقىلاردىڭ تۇقىمى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز, ويتكەنى كاباردين جىلقىلارىنىڭ اۋسەلەسى احالتەكە, قىزىل اربات جورىعى كەزىندە ءبىلىنىپ قال­عان بولاتىن...

رەسەيلىك دۇرلەردىڭ اداي تۇقىمدى قازاق جىلقىسىنا كوڭىلى مىقتاپ اۋدى, جىلقى عالىمداردىڭ قالامىنا, وفيتسەرلەر­دىڭ نازارىنا ىلىكتى, وعان قىزىعۋشى­لىق تانىتقان ماقالالار پاتشالىق رەسەي باسپاسوزىندە جاريالاندى. وفيتسەر م.ار­نولدي مەن يۋ.بارمينتسەۆتىڭ بەرگەن باعاسى, يا.پولفەروۆتىڭ ماقالاسى تەگىن­نەن-تەگىن ەمەس, ول ايرىقشا جىلقى تۇقى­مىن تانىعان جانە تانىتقان پىكىرلەر ەدى. اتالعان جىلقىنى عىلىمي زەرتتەۋ, ءوسىرۋ باعىتىندا وداق كەزىندە ءبىرشا­ما جۇمىس جۇرگىزىلدى. ا.يمانعاليەۆ, م.نۇرىشەۆ, ي.نەچاەۆتىڭ ىقىلاسى مەن جازبالارى اداي جىلقىسىنىڭ ەرەكشە جاراتىلىس ەكەندىگىن دالەلدەي تۇسكەن ەڭبەكتەر بولدى. سوعىس اياقتالعان سوڭ, الماتىدا وتكەن رەسپۋبليكالىق جەڭىس شەرۋىندە 1-ورىن العان ماڭعىستاۋلىق تاسقارا ساعىندىقوۆ قوسقان شابدار اتتى رەسپۋبليكا مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن.وڭداسىنوۆ يپپودرومعا سىي رەتىندە الىپ قالۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. ماڭعىستاۋدا اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنا زور ەڭبەك سىڭىرگەن عالىم مامان, مارقۇم ءسابيت ءابىشوۆتىڭ اداي جىلقىسىن زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ باعىتىنداعى ەڭبەگى وراسان. ومىرلىك تاجىريبەسىن عىلىممەن ۇشتاستىرىپ, اتالعان جىلقى تۇقىمىنا قاتىستى كىتاپ جازىپ, كوپشىلىك نازارىنا ۇسىندى. سونداي-اق ءوڭىردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن باسقارعان تاجى­ريبەلى ماماندار, ايرىقشا جاراتىلىس­تى اداي جىلقىسىن قايتسەك ساقتاپ, قالاي كوبەيتىپ, قالاي عىلىمي زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدىرىپ, قالاي لايىقتى دەڭگەيدە تانىتىپ, ناسيحاتتايمىز دەپ جارعاق قۇلاقتارى جاستىققا تيمەي ەڭبەكتەنگەن ك.ەرعاليەۆ, ت.قالجانوۆتىڭ زور ۇلەسىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. اداي جىلقىسىنا مارتەبە بەرۋ ماسەلەسى جىل­دار بويى ءجيى-ءجيى قوزعالعانىمەن, «جار­تاسقا باردىم, كۇندە ايقاي سالدىم» قالپىندا كەلدى. بۇل كەدەرگىنى جىلقىنىڭ ءوزىنىڭ ەكپىنى بۇزىپ ءوتتى. كەيىنگى جىلدارى وتكىزىلىپ جۇرگەن ءارتۇرلى سايىس­تان تەڭدەسسىز جەڭىستەردى قانجىعاسىنا بوكتەرگەن جىلقىلاردىڭ اسىل تۇقىمدى ەكەنى ءبىر ەمەس, تالاي مارتە دالەلدەندى.

تاريحي دەرەك وزگەرمەيدى, سوندىق­تان الدىڭعى جىلعى ماقالاداعى دەرەكتى جول­داردى كەلتىرە كەتەيىك. «2011 جىلى ساۋىردە ماڭعىستاۋدىڭ اقتۇمسىق جەرىندە وت­كەن 90 شاقىرىمدىق ات بايگەسىندە اداي جىل­قىلارى سىننان سۇرىنبەي ءوتىپ تاڭ­عالدىردى. حالىقارالىق دارەجەدەگى سۋديالار, مال دارىگەرلەرى اداي جىلقىسى­نىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي ەكەنىن ايتسا, ءبىر ايدان سوڭ الماتى قا­لاسىندا وتكەن ازيا ويىندارىندا – قازاقستان حالىقتارى III سپارتاكيادا­سىندا اداي جىلقىلارى الدىڭعى ءۇش ورىندى دا يەلەنىپ سەنىمدى اقتادى. 2011 جىلى شىلدە ايىندا رەسەيدىڭ ريازان وبلىسىندا وت­كەن حالىقارالىق «دوس­تاستىق كۋبوگى» جا­رىسىندا 80 شاقىرىمدىق قا­شىقتىقتا مارە­دەن 1-ءشى, 3-ءشى جانە 4-ءشى بولىپ ءوتىپ, كۋبوك­پەن بىرگە «كورەرمەن كوزايىمى» سىي­لىعىن ەنشىلەدى. وسى جارىستىڭ ناتي­جەسى اداي جىلقىسىنىڭ داڭقىن جارتى الەمگە تانىتتى دەۋگە بولادى, وسىدان سوڭ ءتۇرلى جارىستا جۇلدە سالعان 23 اتقا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ات سپورتى قاۋىمداستىعىنىڭ «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى سپورتتىق جىلقى قۇ­جاتتارى» كۋالىگى بەرىلدى. 2012 جىلى استانا قالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى كۋبوگى ءۇشىن وتكەن حالىقارالىق تۋر­نير­دە الدىنا قارا سالماعان جىلقى­لار ارتىنشا تاعى دا ريازانعا اتتاندى. بۇل جاقتا تمد جانە بالتىق بويى ەلدەرى فەستيۆالىندە ءبىراز ەلدىڭ 117 تۇلپارى باق پەن باپ جارىستىرعان الىس قاشىقتىقتاعى الاماننىڭ 80 شا­قىرىمدىق العاشقى جارىسىندا اداي جىلقىلارى ىركەس-تىركەس بىرىمەن-ءبىرى ۇزەڭگى قاعىستىرا مارە سىزىعىن كە­سىپ وتەدى. جۇلدەنىڭ ۇشەۋىن بىردەي قازاقستانعا قيماعاندار ءۇشىنشى اتتى دەنساۋلىعىندا ءمىن بار دەپ جارىستان شىعارىپ تاستايدى. الايدا «اققا قۇداي جاق» دەگەن, وسى ساتتە 4-ءشى بولىپ تاعى ءبىر قازاق تۇلپارى – قوستانايلىق جۇيرىك زۋ ەتىپ مارەدەن وتە شىعادى. كوپ ۇزاماي 117 اتتىڭ اراسىنان تاعى دا 8-ءشى, 12-ءشى بولىپ اداي جىلقىلارى جەتەدى. بۇرىن اتىنا, داڭقىنا سىرتتاي قانىق كوپشى­لىك وسى جولى اتالعان جىلقى تۇقىمى جەتىستىكتەرىنىڭ كەزدەيسوق ەمەستىگىن, ونىڭ ايرىقشا جاراتىلىس ەكەندىگىن مويىنداۋعا ءماجبۇر بولادى. كەيىن حا­لىقارالىق ات سپورتى ساراپشىلارى مەن ماماندارى, مال دارىگەرلەرى اقتاۋعا جيىلىپ, قازاقستاندا تۇڭعىش رەت جاڭا حالىقارالىق كلاسسيفيكاتسيا بويىنشا 120 شاقىرىمدىق جارىس وتكىزدى. الاماندا جۇلدەنى بۇرىننان ولجا الىپ جۇرگەن سايگ ۇلىكتەر ەمەس, جارق ەتكەن جۇلدىزداي جاڭا تۇلپاردىڭ الۋى – ەل اراسىندا بىرىنەن-ءبىرى وزعان جۇيرىكتەردىڭ كوپتىگىن, اتالعان جىلقى تۇقىمىنىڭ اسىلدىعىن اڭعارتا ءتۇستى. حالىقارالىق ات سپورتى فەدەراتسياسىنىڭ مۇشەسى, رەسەيلىك گ.اندريەۆسكي: ء«سوز جوق, اداي جىلقىسى – تابيعاتتىڭ تاماشا تۋىندىسى» دەسە, اراب ەلىنەن كەلگەن موحاممەد «اداي جىلقىسى الەمدىك جارىستاردا ولجا سالىپ جۇرگەن اراب جىلقىلارى­نان كەم ەمەس. تەك بۇل جىلقىلاردىڭ كۇتىمى مەن بابى جەتكىلىكسىز ەكەنى كورى­نىپ تۇر, سوندىقتان ات سپورتىنا كوپ كۇش سالۋلارىڭىز كەرەك», دەگەن ەدى. 2015 جىلى فرانتسيادا دۇنيەجۇزىلىك بايگەگە قاتىسىپ, لاتىن امەريكاسى, ساۋد ارا­بيا­سىنان كەلگەن كاسىبي مامانداردىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولادى. قازاقتىڭ اداي جىلقىلارىن عىلىمي-زەرتتەۋ, تا­نىتۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردا س.ابى­شەۆ, ك.ەرعاليەۆ, ت.قالجانوۆ سىندى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ماماندارىمەن بىرگە, الىستاعى سايىستارعا قاتىسۋى­نا جاعداي جاساپ, قولداۋ كورسەتكەن سول كەزدەرگى وبلىس اكىمدەرى ق.كوشەرباەۆ, ب.مۇحامەتجانوۆ, بەلگىلى زاڭگەر ب.تۇر­عاراەۆ سىندى ازاماتتاردىڭ كومەگى كوپ بولعاندىعىن ايتۋعا ءتيىسپىز. اسىرەسە 2012 جىلدارى اداي جىلقىسىن تمد كو­لەمىندەگى سايىستارعا دايىنداۋ, تاسىمالداۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردا, ۇيىمداستىرۋ شارالارىندا سول كەزدەگى ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ كەڭەسشىسى, رۋحانياتقا جاناشىر ازامات بەكەت تۇرعارا ۇلىنىڭ جەرگىلىكتى ماماندارمەن اقىلداسا وتىرىپ, كەڭ كولەمدى قولداۋ كورسەتكەنىن وسى شارۋاعا جۋرناليستىك قىزىعۋشىلىقپەن ارالاسقان مەن جاقسى بىلەمىن.

2022 جىلى قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­­­سىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ قولداۋى­مەن, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ەلىمىزدە العاش رەت « ۇلى دالا جورىعى» مارافون-بايگەسى ءوتتى. استانادا باستالىپ, 12 كۇندىك جۇرىستەن سوڭ تۇركىستان­دا مارەگە جەتكەن مارافونعا ەلىمىز­دىڭ 19 وڭىرىنەن 200-گە جۋىق سايگۇ­لىك قوسىلدى. شارت بويىنشا ءار كوماندا مارافون-بايگەگە بەس ات سالىپ, 600 شا­قىرىمنان كەيىن ولاردى اۋىستىرىپ وتىردى جانە شاباندوزدار كۇنىنە 100 شا­قىرىمدى باعىندىرۋعا ءتيىس بولدى. ماڭعىستاۋدان بارعان «كوكمويناق» تو­بى اتالعان شارتتى شاشاسىنا شاڭ جۋىت­پاي ورىنداپ, دودانىڭ بايراعىن جەلبىرەتىپ ورالدى. اداي جىلقىسى, ياعني «كوكمويناق» توبى بىلتىر دا جۇلدەلى جولىن جالعاستىرىپ, چەمپيون اتاندى. بەلگىلەنگەن قاشىقتىقتى ءجۇرىپ وتكەن سوڭ, جۇرەك قاعىسىن تەكسەرۋ ارقىلى جىلقىنىڭ جاي-كۇيىن انىقتايتىن الا­ماندا الىس قاشىقتىقتا اداي جىلقى­لارىنىڭ جۇرەگى سىر بەرمەگەن. اداي جىل­قىسىنا بۇل ەرەكشەلىك قايدان كەل­دى؟ جىلقى تۇقىمى سەلەكتسيالىق, زەرتحا­نالىق جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى ەمەس, بۇل – تابيعاتتىڭ سىيى, جاراتىلىستىق ەرەكشەلىك, وزىندىك قۇبىلىس, مەنىڭشە جەر بەتىندەگى جىلعا, بۇلاق, وزەن, كول, ارال, تەڭىز, مۇحيتتاردىڭ ەشقايسىسىنان ەمەس, تەك قانا كاسپي تەڭىزىنىڭ ماڭعىستاۋ جاعالاۋىنان ءتۇن جامىلا شىعىپ, ءوزى تاڭداعان بيەگە جاناساتىن سۋىن ايعىردىڭ تۇقىمى. وسى تاڭعاجايىپ وقيعالار مەن پىكىرلەر, جەتىستىكتەر نەگىزىندە بىلتىر اداي جىلقىسىنا ۇلتتىق برەند سۇرا­عان ماقالامىزدا «اداي جىلقىسىنىڭ قازاقتى ۇيالتقان جەرى جوق, كەرىسىنشە قا­شاندا وزگەلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىنا يە. دومبىرا, قازى, اسىلعان ەت, كيىز ءۇي, باۋىرساق, قىمىز بەن شۇبات – الەم ەلدەرى الدىندا قازاق مەرەيىن اسىرىپ, ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن, باي مادەنيەتىن, تەرەڭ تاريحىن, جاۋىنگەرلىك رۋحىن تانىتا, قازاق مەملەكەتتىگىن مويىنداتا تۇسەتىن ناقتى دالەلدەر دەسەك, قازاقتىڭ اداي جىلقى­سى دا – ۇلتتىڭ ۇلىلىعىن تانىتا تۇسەر قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ءبىرى. وزگەلەر­دىڭ قىمىزدى, قازىنى بىزدەن بۇرىن پاتەنتتەپ العانىن, جىلقىنىڭ العاش قازاق دالاسىندا قولعا ۇيرەتىلگەندىگىنە قارسى داۋ ايتقاندىعىن ەسكەرە وتىرىپ, تۇقىمى سوعىس جىلدارىندا وزگە ەلدەرگە تاراعان قازاقتىڭ اداي جىلقىسىن ۇلتتىق برەند رەتىندە تانىتساق, قازاقتىڭ ات قۇلاعىن­دا ويناعان, جىلقىنى قاناتى سانا­عان قايسار حالىق ەكەندىگى دالەلدەنە تۇسەدى. ارابتار ءسۇدىنى سۇلۋ س ۇلىكتەي سايگ ۇلىگىن, قىرعىزدار «ماناس» جىرىن, تۇرىكمەندەر احالتەكە تۇلپارى مەن الاباي ءيتىن, ءتىپتى كىلە­مىنە دەيىن الەمگە تانىتىپ ابىگەر, ءبىز نەگە ءوز قۇندىلىقتارىمىزبەن قۋانا ال­ماي­مىز؟ قازاقتىڭ اداي جىلقىسى – ەل­­دىڭ ماقتانىشى, ۇلتتىق برەند, ونى مو­يىن­داۋعا ءوزىمىزدىڭ موينىمىز جار بەر­مەي جۇرگەندە ەبى مەن ەسەبىن تاپقان وزگەلەر قولدى ەتىپ كەتىپ, تاعى ءبىر جاۋھارى­مىز­دى جوعالتىپ, سالعىرتتىقتان سان سوعىپ قالمايىق. جاڭا قازاقستاننىڭ جاڭا لەپ-ەكپىنىن الىسقا جىلقىنىڭ تۇياعىمەن ەستىرتىپ, الاماننىڭ دۇبىرىمەن دە مويىنداتۋ كەرەك», دەگەن ەدىك.

تالاي ەلدىك ماسەلەلەرگە اتسالى­سىپ, قولداۋ كورسەتىپ جۇرگەن ماڭعىس­تاۋلىق كاسىپ­كەر ا.ساناۋوۆتىڭ جانا­شىر­لىعىمەن, ەكەۋمىز اقىلداسا كەلە «Egemen Qazaqstan» ارقىلى قاتقان ۇنى­مىزگە قۇلاق اسىپ, قولداۋ كورسەتكەن مەم­لەكەت باسشىسىنا, وسى باعىتتا جۇمىس­تانعان قۇزىرلى ورىندارعا ريزامىز. بۇرىن رەسپۋبليكالىق گازەتتە «اداي جىلقىسى ورىن العانىمەن, ورنىن العان جوق» دەپ جازعان ماقالامىزدى بۇگىن «اداي جىلقىسى – ۇلتتىق برەند» دەپ قۋانا جازۋعا ءماجبۇرمىز.

قازاقتىڭ تاعى ءبىر قۇندىلىعى الماس قىلىشتاي جارق ەتىپ, الەم جۇرت­شى­لىعىنا تانىلسا, ول – ۇلتتىڭ مەرەيى. اداي جىلقىسى الىسقا شاۋىپ, باسەكەلەس­تەرىنەن باعى باسىم ءتۇسىپ, ءدۇيىم قازاقتى قۋانتاتىنىنا سەنىم مول.

ماڭعىستاۋ وبلىسى