جەڭىل ونەركاسىپكە مەملەكەتتىك كوزقاراس كەرەك

ۇكىمەت نازارىنداعى بۇل ءون­دىرىس مەملەكەت تاراپىنان تو­لىق­­قاندى قولداۋ كورە الماي وتىر­عانى انىق. «QazIndustry قازاق­ستاندىق يندۋستريا-ەكسپورت ورتا­لىعى» اق ماماندارى كيىم جانە اياقكيىم نارىعىنداعى جەت­كى­زۋ­شىلەر قۇرىلىمىنىڭ وزگە­رۋى ەل­دەگى يمپورتتى, ونىڭ ىشىندە ەلەك­­تروندى كوممەرتسيالىق ارنا­لار ارقىلى قارقىندى ىلگەر­ىلە­تۋ­دە­گى تۇرعان جايت ەكەنىن ايتادى.

ەلىمىزدەگى توقىما جانە تىگىن فابريكالارى قىتايدان وزگە, كورشىلەس ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا باسەكەگە تۇسە المايتىنى شيكىزاتتى وڭدەۋ دەڭگەيىنىڭ تومەن­دىگىنەن كورىنەدى. بىزدەگى نەگى­زىنەن ماقتامەن اينالىساتىن ءوڭىر – تۇركىستان وبلىسى. مۇنداعى جينالعان ماقتا شيكى­زا­تىنىڭ تەك 15%-ى عانا رەسپۋبلي­كا­دا تەرەڭ وڭدەۋگە جىبەرىلسە, قال­عانى وڭدەلمەگەن كۇيىندە وزبەك­ستان, رەسەي مەن تۇركياعا جونەلتىلەدى. كەيىن ولار قوسىمشا قۇنى بار دايىن ءونىم تۇرىندە ەلىمىزگە قايتارادى.

اتالعان ءوڭىر الداعى ۋاقىتتا ينۆەس­تيتسيالىق جوبالاردى جۇزە­گە­ اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. دە­گەن­­مەن ايماقتاعى ماقتاشىلار مەن وزبەك ينۆەستورى اراسىنداعى كەلىسىمشارتقا قاراعاندا, بىزدەگى بۇرىنعىسىنشا شيكىزات بازاسى رەتىندە ارەكەت ەتەتىن جوبالارمەن جۇمىس جۇرگىزىپ وتىرعانىن ايتۋعا بولادى. وزبەكستاننىڭ Global Textile Group توقىما كومپانياسى ءبىزدىڭ ديقاندارىمىزدى ساپالى تۇقىممەن قامتاماسىز ەتىپ, ەگىن جيناعان سوڭ ولاردان ماقتا ساتىپ الادى. ۇلتتىق ستاتيس­تيكا بيۋروسىنىڭ رەسۋرستار مەن ءونىمدى پايدالانۋ بالانسى جەڭىل ونەركاسىپتىڭ كوپتەگەن بابى بو­يىنشا يمپورتپەن سالىستىرعاندا وتاندىق ءونىمنىڭ ۇلەسى وتە تومەن ەكەنىن, ماسەلەن, كەيبىر قاراپايىم توقىما بۇيىمدارىنىڭ ىشىندەگى ش ۇلىقتار مەن كولگوتكيلەر وزى­­مىز­­دە ارزىمايتىن كولەمدە شى­­عا­­رىلىپ, نارىقتىڭ 4,1%-ىن­ عانا (اقشا­لاي تۇردە) قامتيتىنىن بىل­دىرەدى. «سىرت كيىم» ساناتىندا ون ايدا ەلدە 107 ملن-نان اسا تاۋاردىڭ 0,4%-ى عانا «قازاقستاندا جاسالعان» برەن­دى­مەن ساتىلعان. ال كىلەم نارىعىندا جەر­گى­لىكتى وندىرۋشىلەر ۇلەسى 26,1%-دى قۇرايدى.

ەاەو كيىم برەندىنە ۇمىتكەر قىرعىز­ستاننىڭ توقىما, كيىم-كەشەك جانە اياقكيىم وندىرىسىندەگى تابىس كوزى ايتارلىقتاي از. ەلدەگى ءوندىرىس كولەمى شامامەن 10,5 ملرد سومدى نەمەسە 124,3 ملن دول­لار­دى قۇرايدى. وزبەك­ستاننان ايىر­ما­شىلىعى – قىر­عىز­ستان­­دا­عى ءوندىرىس پاندە­ميا­نىڭ ءبىرىن­شى جىلىندا كۇرت تومەن­دەگەن. قىر­عىز­ستاننىڭ جەڭىل ونەر­كاسى­بى­نىڭ ەرەكشەلىگى – قازاق­ستان مەن رەسەيدەن كەلگەن تاپسىرىس بەرۋ­شى­لەر ءۇشىن كەلىسىم­شارت­تاعى تىگىن ءوندى­رىسىن دامىتۋعا باعىت­تاپ وتىر­عان­دىعىندا.

ەلىمىزدەگى جەڭىل ونەركاسىپ تاۋار­لارىن وندىرۋشىلەر وتكەن جىلى ءونىم كولەمىن 7,2%-عا عانا ۇلعايتىپ, جالپى سوماسى شامامەن 178 ملرد تەڭگەگە نەمەسە 386,5 ملن دوللارعا جەتكەن. بيىلعى ءۇش توقساندا ونەركاسىپتە وندىرىلگەن ءونىم كولەمى 139,6 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. «QazIndustry قازاقستاندىق يندۋستريا جانە ەكسپورت ورتالىعى» اق وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ بۇل سەگمەنتى جىل سايىن 25% وسكەنى, كىلەم وندىرىسىندەگى كورسەتكىشتىڭ 25,8 ەسەگە وسكەنىمەن بايلانىستىرادى. ەلىمىز جەڭىل ونەركاسىبىنىڭ وڭدەۋشى ونەركاسىپتەگى ۇلەسى – وتە از, بار بولعانى 0,9%.

بۇل رەتتە وزبەكستاندا توقىما ءوندىرىسىنىڭ ۇلەسى 13,7%, تىگىن ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى ەلدىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ 3,8%-دى قۇرايدى. ەكى ەلدەگى جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ەكو­نو­ميكالىق دامۋىنىڭ كوپتەگەن پارا­مەترىندەگى ايىرماشىلىق اسا جوعارى دەپ وتىر سالا ساراپشىلارى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, جەڭىل ونەركاسىپتى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى دا رەسپۋبليكالاردا مۇلدەم سالىستىرۋعا كەلمەيدى. وزبەكستاندا پرەزيدەنتتىك بي­لىك اۋىسقاننان كەيىن جەڭىل ونەر­كاسىپتىڭ دامۋ ۆەكتورى كۇرت وزگە­رىپ, بۇل سالا باسىمدىققا يە بولعان. وزبەكستان ۇكىمەت دەڭ­­گەيىندە ماقتا شيكىزاتىن ەكسپورتتاۋعا تولىق تىيىم سالاتىن باعدارلامالار قابىلداپ, 2026 جىلعا قاراي بيلىك ەلدەن ءجىپ شىعارۋعا تىيىم سالۋدا. مەملەكەت سىرتقى نارىققا دا­يىن ءونىمدى جەتكىزۋدى ۇلعايتۋ ءۇشىن بارىنشا ارەكەت جاسايدى. 2027 جىلى توقىما جانە تىگىن ەكسپورتىنىڭ كولەمىن 10 ملرد دوللارعا جەتكىزۋدى مىندەتتەپ وتىرعانى بار. شەتەلدە مەملەكەت وزبەك توقىما كومپانيا­لارىنا دا قولداۋ كورسەتەدى. ولارعا دۇكەن نەمەسە قويمالاردى جالعا الۋ اقىسىنىڭ 100%-ىن تولەيدى. فيرمالار ءوز تاۋارلارىن ەۋروپاعا, تۇركياعا, امەريكاعا, كورەياعا جانە جاپونياعا جو­نەلت­سە, كولىك شىعىندارىنىڭ 70%-ى وتە­لىپ وتىر.

ەلىمىزدە مەملەكەتتىك قول­داۋ ازىراق. ەلىمىزدە ەكى سالالىق وداق — «جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپ­ورىن­دارى» قاۋىمداستىعى مەن «Qaz Textile Industry» جەڭىل ونەر­كاسىپ كاسىپكەرلەرىنىڭ ۇلتتىق قاۋىم­­داستىعى جۇمىس ىستەيدى. ۇيىم ماماندارى ۇكىمەت پەن دەپۋ­­تات­تارعا سالانى قولداۋدىڭ قو­سىمشا شارالارىن ەنگىزۋ تۋرالى­ وتىنىش­تەرمەن جۇگىنسە دە, ودان قاي­ران جوققا ۇقسايدى.

«Qaz Textile Industry» باسشىسى گۇلميرا ۋاحيتوۆا: «ەلىمىزدىڭ جەڭىل ونەر­كا­سىپ سالاسىنداعى قازىرگى ينۆەس­تي­تسيالىق سايا­ساتى يمپورتتىق ونىم­دەردىڭ باسىم­دىق­پەن ورىن الۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ جا­تىر. ءبىز ۇكىمەتپەن ۇنەمى بايلا­نى­سىپ تۇرامىز, قانشالىقتى ءوتىنىش جاساپ, شاعىمدانساق تا جا­ۋاپ رەتىندە سوزبۇيدالىققا سالىن­عاننان وزگە تولىققاندى جاۋاپ الا المايمىز. وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولدايتىن مەم­لە­كەتتىك ساياسات كەرەك. شەنەۋ­نىك­­تەردىڭ كىناسىنەن بىزدە ءالى كۇنگە دەيىن تەرەڭ وڭدەپ, دايىن ءونىمدى شى­عارۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى جوق», دەيدى.

بيىل يندۋستريا جانە ينفرا­قۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيس­ترىنىڭ بۇيرىعىمەن جەڭىل ونەر­كا­سىپتى جانداندىرۋ ماق­سا­تىندا ينۆەس­تيتسيالىق جوبالاردى 3%-دىق سىياقى مولشەرلەمەسىندە قارجى­لاي قولداۋ تەتىگى قاراس­تى­رىلعان ەدى. مۇنداي ينۆەس­تي­تسيالىق جوبالار پۋلىندا قازىردىڭ وزىندە 60 كومپانيا­ تىركەلىپ وتىر. جاريالانعان باسقا ىنتالاندىرۋلارعا ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ رەزي­دەنت­تەرى ءۇشىن تارتىمدى سالىق پرەفە­رەنتسيالارىن جاساۋ جانە كومپا­نيالاردى تەحنولوگيالىق جاڭار­تۋعا جۇمسالاتىن شىعىن­دار­دى سۋبسيديالاۋ كىرەدى. مۇنداي مەملەكەتتىك رەتتەۋ جۇمىس ىستەي مە, جوق پا, بۇل 2024 جىلدىڭ كوكتەمىندە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ تۋرالى بۇيرىققا قول قويىلعاننان كەيىن ءبىر جىلدان سوڭ بەلگىلى بولارى انىق.