ەرتىس-بايان ءوڭىرىنىڭ اۆتوكولىك جولدارى ۋاقىت ساناپ ساپا تۇرعىسىنان جاقسارىپ كەلە جاتقانىمەن, بۇل سالادا قوردالانعان پروبلەما بارشىلىق. اسىرەسە جاڭادان توسەلگەن اسفالت جابىنىن كۇتىپ ۇستاۋ مەن باقىلاۋ ماسەلەلەرى كەمشىن.
جول جوبالارىندا بەلگىلى ءبىر ۋچاسكەنى جوندەۋ بارىسىندا كەلەسى بولىككە تۇسەتىن كولىك جۇكتەمەسى ەسەپكە ەنبەيدى. وسىنىڭ سالدارىنان بۇگىندە جوندەگەنىمىزدەن ءبۇلدىرىپ جاتقانىمىز كوپ.
وزگە وڭىرلەردەن كەلگەن جولاۋشىلار پاۆلودار وبلىسىنىڭ جولدارىن كوبىنە ماقتاپ جاتادى. سەبەبى مۇنداعى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردىڭ 97 پايىزى نورماتيۆتىك جاعدايدا بولسا, جەرگىلىكتى جەلى بويىنشا بۇل كورسەتكىش 91 پايىزعا جەتەدى. ال جول ساپاسى بويىنشا پاۆلودار وبلىسى رەسپۋبليكادا العاشقى ۇشتىككە ەنەدى. «استانا – پاۆلودار» باعىتىنداعى اۆتوبان مەن سەمەيگە اپاراتىن ۇلكەن تاسجولداردىڭ يگىلىگىن جۇرتشىلىق مولىنان پايدالانىپ وتىر.
دەيتۇرعانمەن, قوردالانعان ماسەلەلەر وبلىس ورتالىعىنان قاشىقتا سالىنعان نەمەسە جوندەۋ جۇرگىزىلىپ جاتقان جولدارعا قاتىستى. مىسال رەتىندە «قالقامان – مايقايىڭ – باياناۋىل – بوتاقارا» باعىتىنداعى رەسپۋبليكالىق تاسجولدىڭ 101-105 شاقىرىمىن الايىق. بۇل جولدىڭ بولىگى قازىنادان اقشا قارپۋدىڭ تىرلىگىنە اينالعانى كوپشىلىكتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرىپ تۇر. قۇرىلىسى ساعىزشا سوزىلىپ, جۇرتتى ىعىر ەتتى. «قازاننان قاقپاق كەتسە, يتتەن ۇيات كەتەدى» دەمەكشى, اۋەلدەن-اق كونكۋرستا ۇتىپ, اقشانىڭ استىندا قالۋدى عانا ويلاعان مەردىگەر فيرما – «اقمولا قۇرىلىس ماتەريالدارى» جشس-ىندا ۇيات تۇگىل, ىنساپ جوق ەكەن.
سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
كوتەرە المايتىن شوقپاردى بەلىنە بايلاعانىن كەش ۇعىنعان كاسىپورىن وسىدان ەكى جىل بۇرىن بەل ورتاعا جەتە بەرگەندە جۇمىستى تاستاي قاشتى. ءسويتىپ, مەردىگەردىڭ جاۋاپسىزدىعى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ سورىنا اينالدى. كوكتەمدە اششىسۋ وزەنى تاسىعاندا رەسپۋبليكالىق جولدىڭ بىرلىك پەن اقمەكتەپ اۋىلدارى تۇسىنداعى ۋچاسكەلەرىن سۋ شايىپ, كولىك قاتىناسىندا قيىندىق تۋىندايدى. بۇل ماسەلە سوناۋ 90-جىلداردان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقانى دا ءمالىم. ابىروي بولعاندا بۇعان دەيىن بىرلىك اۋىلى ماڭىنداعى ۇلكەن كوپىر جاڭارتىلىپ, اعىپ كەلگەن سۋدىڭ جولىن بوگەيتىن ارنايى قۇرىلىستار سالىندى. ودان سوڭ جول سالاسىنا جاۋاپتىلار ەندىگى باستى ماسەلەمىز جوعارىدا ايتقان 101-105 شاقىرىم ۋچاسكەسى بولسىن دەپ انت-سۋ ىشكەن. بۇل اۋماق جەر جاعدايى بويىنشا تومەن ورنالاسقان. زور ەكپىنمەن كەلەتىن قىزىل سۋ بۇرىنعى جىلدارى اسفالت جولدىڭ استىنا سالىنعان قۇبىرلارمەن اعىپ ۇلگەرمەي, جولدى جىرىپ كەتەتىن. ول جەردى «قازاۆتوجول» جىلدار بويى جاماپ-جاسقاعاننان باسقا تۇك بىتىرمەدى. جەرگىلىكتى جۇرت ايتىپ جۇرگەندەي, پروبلەمالى ۋچاسكە جەمقورلار ءۇشىن قازىنادان اقشا ۇرلاۋدىڭ تىرلىگىنە اينالدى. ايتىلا-ايتىلا جاۋىر بولعان ماسەلە بويىنشا كەيىننەن ءتيىستى شەشىم شىعارىلىپ, الگى جەرگە بيىكتەتىلگەن كوپىر سالىنا باستاعان ەدى. الايدا جاڭا كوپىردىڭ قۇرىلىسىن الدەكىمدەر ادەيى بوگەپ كەلگەندەي اسەر قالدىرادى. ونىڭ قۇرىلىسى دا بيىلعى قاراشا ايىندا تولىق تاپسىرىلۋى كەرەك-ءتىن. الايدا ول جايىندا ازىرشە رەسمي حابار جوق. «قازاۆتوجول» اق بىلتىر قىركۇيەكتە «قازگەرسەرۆيس» جشس-مەن قۇرىلىستى جالعاستىرۋ بويىنشا شارت جاساسقان ەدى. قۇنى 2 ملرد 400 ملن تەڭگەگە باعالانعان كوپىر جوباسى شىنداپ كەلگەندە رەسپۋبليكالىق جولدىڭ سورىنا اينالدى. سەبەبى كەيىنگى ەكى جىلدا الگى جولدىڭ شوپتىكول اۋىلى تۇسىنان كوپىرگە دەيىنگى ارالىعىن قيىرشىق تاس پەن وزگە دە قۇرىلىس ماتەريالدارىن تيەگەن جۇك كولىكتەرى بىت-شىت قىلىپ بۇزدى. ياعني نەبارى 4 شاقىرىمدىق جولدى جوندەۋ ءۇشىن باقانداي 25 شاقىرىمعا جۋىق اسفالت جابىنى تاس-تالقان بولدى. وسىدان 4-5 جىل بۇرىن عانا كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن جول دەۋگە اۋىز بارمايدى. ال بۇل باعىتتاعى كۇرە جول تۋريستىك باياناۋىلعا اپاراتىن جالعىز باعىت ەكەنىن ەسكەرسەك, ءوڭىردىڭ تۋريستىك الەۋەتىنە ۇلكەن نۇقسان كەلىپ وتىرعانىن شامالاي بەرۋگە بولار.
«ادىلدىك جولى» رقب پاۆلودار وبلىستىق فيليالىنىڭ جەتەكشىسى نۇرگۇل قايىردەنوۆا جول سالاسىنىڭ جوبالارىن ازىرلەيتىن مەملەكەتتىك كومپانيالار ارنايى سمەتادا قولدانىستاعى كولىك جولىنا تۇسەتىن اۋىرلىقتى ەسەپتەمەيتىنىن ايتادى. ياعني جولدىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن جوندەگەندە كەلەسى بولىگى اۋىر جۇك كولىكتەرىنىڭ «قۇربانى» بولادى. ەكىنشىدەن, قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ الگىندەي ماتەريال تاسيتىن كولىكتەرىن باقىلاپ, جۇكتى شامادان تىس تيەۋگە رۇقسات بەرمەيتىن قۇزىرلى ورگاندار دا وسالدىق تانىتىپ وتىرعانداي.
– باياناۋىلعا اپاراتىن تاسجولدىڭ ماسەلەسى جىلدار بويى ساعىزشا سوزىلىپ كەلە جاتقانى كوڭىلىمىزدەن شىقپايتىنى راس. مەردىگەرلەر ءبىر جاعىن جوندەپ جاتسا, كەلەسى جاعى ءاپ ساتتە ءب ۇلىنىپ قالادى. ول اۋماقتا كومىر كەنىشتەرى, قيىرشىق تاس زاۋىتتارى ورنالاسقانىن, كولىك قارقىنى جوعارى ەكەنىن ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز. بۇل ماسەلەنى رەتتەيتىن زاڭ نورماتيۆتەرى جوق كورىنەدى. ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تەندەرلەرىن وتكىزگەندە ونىڭ ۋاقىتىنا نازار اۋدارىلمايدى. لوگيكالىق تۇرعىعا سالساق, ءبىزدىڭ وبلىستاعى كليماتتىق جاعدايلارعا بايلانىستى جول جوندەۋ جۇمىستارى ءارى كەتسە قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭىندا اياقتالۋى كەرەك. ءارى قاراي سۋىق تۇسەدى, ال ول قۇرىلىستىڭ ساپاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. سوندىقتان جوندەۋ جۇمىستارىن جازدىڭ ورتاسىندا ەمەس, كوكتەمدە باستاپ كەتكەن ابزال. بۇل ءۇشىن قاڭتار ايىندا تەندەر ويناتىپ, اقپاندا مەردىگەر بارلىق قاجەتتىلىكتەرىن ازىرلەپ, دايىن وتىرۋى كەرەك. ۇشىنشىدەن, جولداردىڭ كەپىلدىك مەرزىمى ۇزارۋعا ءتيىس دەپ ويلايمىن, – دەيدى ن.قايىردەنوۆا.
جەرگىلىكتى كولىك باقىلاۋ ينسپەكتسياسىنىڭ ماتەريالدىق رەسۋرسى وتە ءالسىز. ينسپەكتسيانىڭ ءبولىم باسشىسى دالام ششەگلوۆتىڭ اقپارىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا مەكەمەدە جۇك كولىكتەرىن باقىلاۋعا ارنالعان نەبارى 3 ارنايى كولىك بار. شتاتتا 26 ادام بولسا, ولار تەك اۆتوكولىك جولدارىن ەمەس, تەمىرجول, سۋ جولدارىن باقىلايتىنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. سوندىقتان تەحنيكامەن قاتار ادام كۇشى دە جەتىسپەيدى دەپ قىنجىلدى ول. الگىندەي جۇك كولىكتەرى ءجيى جۇرەتىن ۋچاسكەلەرگە ينسپەكتسيا ماماندارى ايىنا ءبىر-ەكى مارتە رەيد جاساپ قانا قايتاتىن كورىنەدى. ودان وزگەگە شاما-شارقىمىز جەتپەيدى دەپ مويىندادى.
وڭىرلىك جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسى باسشىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى يننا بەيم بيىل جەرگىلىكتى ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارىن جوندەۋ مەن جاڭارتۋعا 26,8 ملرد تەڭگە بولىنگەنىن, جىل سوڭىنا دەيىن جالپى ۇزىندىعى 722 كم جول جوندەلۋگە ءتيىس ەكەنىن جەتكىزدى. جالپى سانى 143 جوبانىڭ دەنى اۋداندىق ماڭىزى بار جولداردى جاماپ-جاسقاۋ مەن ەلدى مەكەندەردىڭ كوشەلەرىن اسفالتتاۋعا باعىتتالىپتى. بۇل تۇرعىدا بيىل ەكىباستۇزعا قارايتىن اقكول اۋىلىنا, باياناۋىلدىڭ ايماۋىتوۆ, ۇزىنبۇلاق, جۇمات شانين اۋىلدارىنا اپاراتىن جولدارعا العاش رەت اسفالت توسەلگەنىن ايتىپ وتەيىك. جيىرمادان اسا اۋىلدىڭ كىرمە جولدارى, كوپتەگەن كەنتتىڭ ىشكى جولدارى تالاپقا ساي ەتىلدى. الايدا كەيبىر تۇستا مەردىگەرلەردىڭ جاۋاپسىزدىقتارى تاعى دا بوي كورسەتىپ قالدى. جەرگىلىكتى قوعامدىق ۇيىمدار مەن بەلسەندى ازاماتتاردىڭ ارالاسۋىمەن بىرقاتار كەمشىلىك ۋاقتىلى جويىلعانىنا كۋا بولدىق. سونىڭ ىشىندە جۇمات شانين اۋىلىنداعى تاسجولدىڭ بىلتىر سالىنعان اسفالتى جول توسەۋشى كومپانياعا تيەسىلى جۇك كولىكتەرىنىڭ سالماعىنان بۇزىلا باستادى. ابىروي بولعاندا مەردىگەر اسفالت جابىندارىن قالپىنا كەلتىردى. ەلدى مەكەننىڭ جولىن جوندەۋ جوباسى تەك كەلەر جىلى اياقتالاتىنىن ەسكەرسەك, بيىلعى جاعداي قايتالانباس ءۇشىن قۇزىرلى ورگاندار الدا ونىڭ ساپاسىن قاداعالاۋعا الۋعا ءتيىس دەپ ويلايمىز. تاعى ءبىر كەمشىلىك, پاۆلودار اۋدانىنىڭ مارالدى اۋىلىنان انىقتالدى. اسفالتتى دۇرىس توسەمەگەن مەردىگەر جول ساپاسى ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ نۇسقاۋىمەن ونى ءوز قارجىسىنا قايتا سالىپ شىقتى.
جالپى, جول قۇرىلىسىنىڭ ساپاسىن باقىلايتىن بىردەن-ءبىر مەملەكەتتىك مەكەمە – «جول اكتيۆتەرىنىڭ ۇلتتىق ساپا ورتالىعى» كەيىنگى جىلدارى وڭىردەگى جول ساپاسىنىڭ ارتۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ وتىر دەپ ايتۋعا بولادى. ورتالىقتىڭ وڭىرلىك فيليالى اتتەستاتتالعان, ستاتسيونارلىق سىناق زەرتحاناسى بىرنەشە بولىمنەن تۇرادى. مۇنداعى ماماندار جول-قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ بارلىعىنا سىناق جۇرگىزە الادى. ساپانى 150 ءتۇرلى كورسەتكىشپەن شامالايدى. بيىل وبلىس اۋماعىندا جالپى ۇزىندىعى 682 شاقىرىمدى قۇرايتىن جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جولدار مەن ەلدى مەكەندەردىڭ كوشەلەرىن جوندەۋ جانە قايتا جاڭارتۋ بويىنشا 140 جوبا جۇزەگە اسىرىلعان. مەكەمە ماماندارى جىل باسىنان اتالعان جوبالاردىڭ ساپاسىن تەكسەرە كەلە 316 اقاۋدى انىقتاپتى. ونىڭ ىشىندە 173-ءى تىم ورەسكەل دەپ تانىلعان.
– ماماندارىمىز رەسپۋبليكالىق جولدارعا پايدالانىلىپ جاتقان قۇرىلىس ماتەريالدارىنان 223 سىناما الىپ, زەرتحانادا تەكسەرىپ كوردى. ناتيجەسىندە, 92 سىنامانىڭ ستاندارتتارعا ساي ەمەس ەكەنى انىقتالدى. 243 اقاۋ انىقتالسا, 107-ءسىن ءالى كۇنگە جويىلماعان دەپ ەسەپتەيمىز. اۋداندىق ماڭىزى بار جولداردا 95 رەت تەكسەرىس جۇرگىزىلدى, ونىڭ بارىسىندا 350 سىناما ىرىكتەلىپ, جول زەرتحاناسىندا سىناقتان ءوتتى. 32 ۇلگى نورماعا كەلمەي, ودان 22 اقاۋ انىقتالدى. ءبىزدىڭ فيليال انىقتاعان اقاۋلار مەن كەمشىلىكتەر بويىنشا مەردىگەرلەر ءوز ەسەبىنەن 60,1 ملن تەڭگەدەن اساتىن جۇمىستاردى قايتا اتقارىپ شىقتى. فيليال قىزمەتكەرلەرى ارقاشان جول توسەمىنىڭ ستاندارتتارعا سايكەس كەلۋىن قاتاڭ باقىلايدى. جول قۇرىلىسىنداعى ساپاسىزدىققا كوبىنە مامانداردىڭ بىلىكسىزدىگى سەبەپ بولاتىنىن ايتۋ كەرەك. جولدىڭ جوبالىق سمەتاسىنان باستاپ سوڭعى ناتيجەسىنە دەيىنگى پروتسەدۋرالار, اتقارىلاتىن شارۋالار ارنايى مامانداردىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇزەگە اسۋى كەرەك. الايدا كەيبىر قۇرىلىس كومپانيالارىندا كادر جەتىسپەۋشىلىگى قالىپتاسىپ وتىر. سوسىن جول قۇرامىنداعى ماتەريالداردىڭ ساپاسى دۇرىس بولۋى كەرەك. قىستا مۇلدە جول قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە بولمايدى. اسفالت 5 گرادۋستان تومەن تەمپەراتۋرادا توسەلمەيدى. جول قاۋىپسىزدىگىنە اسەر ەتەتىن كەمشىلىكتەردىڭ بارلىعى جولاۋشىلار ءۇشىن قاۋىپتى ەكەنىن ۇمىتپايىق. اسفالتبەتون جابىنىنىڭ بۇزىلۋى, ويىقتار, جول بەلگىلەرىنىڭ بولماۋى سياقتى ءجيى كەزدەسەتىن ولقىلىقتار قاۋىپسىزدىكتىڭ نەگىزگى فاكتورلارى عوي. سوندىقتان وسىنىڭ بارلىعىن مەردىگەرلەر ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە الۋى كەرەك. مىسال ءۇشىن قىستا «پاۆلودار – استانا» اۆتوبانى ەڭ قاۋىپتى جولعا اينالاتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. ونىڭ جابىنى تسەمەنت-بەتوندى. كەدىر-بۇدىرى از مۇنداي جولدا مۇز تەز قاتىپ, كولىك دوڭگەلەگىنىڭ ءىلىنىسۋ كوەففيتسيەنتىن تىم تومەندەتىپ جىبەرەدى. سالدارىنان قانشاما جول-كولىك اپاتتارى ورىن الادى. اۆتوباندى كۇتىپ ۇستاۋعا جاۋاپتى كومپانيالار كوكتايعاققا قارسى ماتەريالداردى ۋاقتىلى ءارى ساپالى تۇردە سەپسە دەيمىز, – دەيدى ورتالىقتىڭ وڭىرلىك فيليالىنىڭ ديرەكتورى ەرلان قالىموۆ.
اتاپ وتەرلىگى, بۇل ۇيىم مەكتەپتەردە كاسىپتىك باعدار بەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە باعىتتالعان «2000 مەكتەپ» اكتسياسىن ۇيىمداستىردى. كەيىنگى ءتورت جىل ىشىندە 15 مىڭنان اسا وقۋشىنى قامتىعان ۇگىت-ناسيحاتتىق دارىستەر وتكىزگەن. ال كاسىپورىننىڭ زەرتحاناسىندا 16 ستۋدەنت وندىرىستىك تاجىريبەدەن ءوتىپ, ونىڭ ۇشەۋى ديپلومدارىن العاننان كەيىن ورتالىققا جۇمىسقا ورنالاسقان. ەڭبەك نارىعى تەز وزگەرەتىنىن ەسكەرسەك, جول قۇرىلىسى سالاسىنا دا جاھاندىق ترەندكە يە جاڭا ماماندىق يەلەرى قاجەت. 10 جىل بۇرىن وزەكتى بولعان كەيبىر ماماندىقتار بۇگىندە سۇرانىستان شىعىپ قالعان.
جول سالاسى ماماندارىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, كولىك جولىنىڭ جاعدايى تەك ءجۇرىس جولاعىنىڭ جاي-كۇيىمەن ەمەس, وعان قاتىستى بارلىق ينفراقۇرىلىمنىڭ ساپاسىمەن باعالانادى. جول – كەز كەلگەن كولىكتىڭ قاۋىپسىز قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتەتىن كۇردەلى جۇيە. جولدارىمىز قاۋىپسىز ءارى ساپالى بولۋى ءۇشىن زامانعا ساي ستاندارتتاردىڭ بارلىعى ەنگىزىلۋى كەرەك. ال بۇل تاراپتا تەك مەردىگەرلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن عانا ەمەس, جول سالاسىن باقىلايتىن قۇزىرلى ورگانداردىڭ پارمەنىن دە كۇشەيتۋ قاجەت.
پاۆلودار وبلىسى