بۇگىندە اۋدان, قالا, وبلىستىڭ بالەن جىلدىعى دەگەن مەرەيتويلار كوپ. مۇنداي مەرەيتويلار اياسىندا اتقارىلاتىن ءىس-شارالار – بىرنەشە بەتكە جۇكتەلگەن جوسپار, الا شاپقىن بولعان ورىنداۋشىلارعا ءۇيىپ-توگىلگەن تاپسىرما. ال شىندىعىنا كەلگەندە, توي وتكەننەن كەيىن ءىزى دە قالمايتىن ءىس-شارالارعا بولىنگەن قارجى, كەتكەن ۋاقىتتىڭ ءبارى زايا.
بيىل ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ 95 جىلدىعى اتالىپ ءوتتى. مەرەيتوي كەزىندە جاسالعان جۇمىس كوپكە ۇلگى دەۋگە بولادى. اۋدان باسشىلىعى 12 اۋىل مەن 9 ەلدى مەكەننىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسىپ, اۋىل تۇرعىندارى, ارداگەرلەر, دەپۋتاتتار كورپۋسى, قوعامدىق كەڭەس, ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىمەن كەزدەستى. باسقوسۋ كەزىندە ولار ايتىلعان ءوتىنىش, پىكىر, ارىز-شاعىم, نارازىلىق, ۇسىنىستاردى ساراپتاپ, بار مەن جوقتى تىزبەلەپ, جەتىستىك پەن كەمشىلىك تۇستاردى انىقتاعان. تۇرعىندار تالابىنىڭ شەشىلمەۋ سەبەپتەرى انىقتالدى, وزەكتى تۇيتكىلدەردى تارقاتۋ جولدارى دا تابىلعان. اۋدان باسشىلىعى جۇمىستى جۇيەلەۋ ماقساتىندا مەرەيتويعا وراي «ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ سەرپىنى» اتتى اۋداننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ باعدارلاماسىن دايىندادى. بىرنەشە جىلعا جوسپارلانعان باعدارلامادا ءبىلىم, مادەنيەت, سپورت, دەنساۋلىق ساقتاۋ, الەۋمەتتىك, قۇرىلىس جانە ينفراقۇرىلىم, اۋىلشارۋاشىلىق, جەر قاتىناستارى, كاسىپكەرلىك, تۋريزم سالالارى قامتىلدى. بۇل تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا قاجەتتى قارجى كولەمى – 25 ملرد تەڭگە. اۋداننىڭ جىلدىق بيۋدجەتى 10-11 ملرد تەڭگە, ونىڭ 45 پايىزى ەڭبەكاقى, سالىقتار, كۇتىپ ۇستاۋ, الەۋمەتتىك قولداۋ, قىزمەت كورسەتۋگە جۇمسالادى. دەمەك, باعدارلامادا كورسەتىلگەن ماسەلەلەردى شەشۋ وڭاي ەمەس, ول ءۇشىن دە ءبىراز جۇمىس ىستەۋ قاجەت.
– باعدارلاماعا ەنگەن بىرقاتار جوبانى الدىن الا تالقىلاۋ ماقساتىندا وتكەن جىلى اۋدان اكىمى ورىنباسارلارى, اۋىل اكىمدەرى جانە ءبولىم باسشىلارى, سونداي-اق وبلىستىق باسقارمالار وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن بىرنەشە كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلدى. وتكەن جىلى جەلتوقسان ايىندا ءوڭىر باسشىسى ن.نوعاەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن جيىندا «ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ سەرپىنى» جوباسىن تانىستىردىق. جيىن سوڭىندا وبلىس اكىمى تۇرعىندارعا ەڭ قاجەتتى سۋ, جىلۋ سىندى باسىم باعىتتاردى ءبىرىنشى كەزەكتە قولدايتىنىن جانە قارجىلاندىرۋ كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇرگىزىلەتىنىن جەتكىزدى. باعدارلامانىڭ ءبىر باعىتى – اۋدان مەرەيتويىنا وراي قولعا العان «95 جىلدىققا 95 يگى ءىس» جوباسى. جوبا بويىنشا اۋداندىق شتاب قۇرىلىپ, وندىرىستىك مەكەمە باسشىلارى مەن كاسىپكەر ازاماتتاردى قولداۋعا شاقىردىق. جۇمىستىڭ بارلىعى كوپتىڭ كوز الدىندا اتقارىلىپ, الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالانىپ وتىردى. جاڭا ءىستى جاقسىعا ىرىمدايتىن ادەتپەن امال مەيرامى قارساڭىندا توبىقتى جەرىندەگى قاسيەت تۇنعان بەكەت اتا جەراستى مەشىتى جانىنان سالىنعان رۋحانيات ءۇيى قازىعىن قاعۋ راسىمىنەن باستادىق. بۇل يگى شارۋا اۋىل اقساقالدارى مەن اكىمدەردىڭ قاتىسۋىمەن, ۇلكەندەردىڭ اق باتاسىمەن, جەرگىلىكتى ازامات اسقار ءساناۋوۆتىڭ دەمەۋشىلىگىمەن ىسكە استى, – دەيدى اۋدان باسشىسى ع.نيازوۆ.
جوبا اياسىندا اتقارىلعان جۇمىستار از ەمەس. ءتورت ءۇيدى جوندەۋ, قۇدىق قازۋ, ويىن, ۆوركاۋت الاڭدارىن اشۋ, مەكتەپ, بالاباقشا, مادەنيەت وشاقتارى مەن عيماراتتار قۇرىلىسىن باستاۋ, تۇرعىن ۇيلەردى جوندەۋدەن وتكىزۋ, جول سالۋ, سۋ قۇبىرلارىن تارتۋ, جىلۋ جانە سۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ – بۇل جاسالعان جۇمىستىڭ باسىم بولىگى. حالىق يگىلىگىنە ۇسىنىلعان ءار ءىستى تۇرعىندار تۇتىنىپ, قاجەتىنە جاراتىپ جاتىر. اۋدان اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, جوسپارلى جۇمىس تۇگەلگە جۋىق ورىندالعان.
بەكى اۋىلىندا – 100, اۋدان ورتالىعى شەتپەنىڭ قوسبۇلاق شاعىن اۋدانىندا 600 ورىندىق جاڭا مەكتەپ, تۇششىبەك اۋىلىندا مەكتەپ-بوبەكجايعا قوسىمشا 160 ورىندىق, شەتپەدە ا.مەڭدالى ۇلى اتىنداعى مەكتەپكە جاپسارلاس 200 ورىندىق قوسىمشا قۇرىلىس جۇمىسى باستالىپ, جازدا 6 مەكتەپ پەن 5 بالاباقشاعا اعىمداعى جوندەۋ جاسالدى. جوندەلگەن 6 مەكتەپتە موديفيكاتسيالىق بيولوگيا, فيزيكا, حيميا كابينەتتەرى جابدىقتالدى. سونداي-اق اقشىمىراۋ, ۇشتاعان, وندى اۋىلدىق مادەنيەت ۇيلەرىنە جوندەۋ جۇرگىزىلىپ, سايوتەستە 200 ورىندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. اۋدان بويىنشا 40 شاقىرىم شاماسىندا اۋىلىشىلىك جولدارعا اسفالت توسەلىپ جاتىر. 15-بەكەتكە تارتىلىپ جاتقان گاز قۇبىرى جىل سوڭىنا دەيىن پايدالانۋعا بەرىلەدى. تيگەن, تاسمۇرىن, بوزداق, 15-بەكەت جانە قياقتى ەلدى مەكەندەرىنە سۋ تۇشىتۋ قوندىرعىلارى ورناتىلدى. شەتپە اۋىلىنداعى 3,5 شاقىرىم جىلۋ جۇيەسى قۇبىرى اۋىستىرىلىپ, جىلۋ قازاندىعى عيماراتى اعىمداعى جوندەۋدەن ءوتتى, قازىرگى تاڭدا شەتپەدەگى جاڭاورپا-2, اششىبۇلاق-1, 2-شاعىن اۋداندارىنا 51 شاقىرىمدىق سۋ قۇبىرى تارتىلىپ جاتىر. دەمەۋشىلىكپەن ەكى قاتارلى 4 ءۇي جانە بيۋدجەت قارجىسىمەن ەكى قاتارلى 18 ءۇي جوندەۋدەن ءوتتى. جارمىش اۋىلىندا اۋىلىشىلىك سۋ قۇبىرى مەن بارىس كوشەسىنە كوشە شامدارى, ەلەكتر جەلىسى مەن گاز قۇبىرى جۇرگىزىلىپ جاتىر. تۇششىقۇدىق, قىزان, ۇشتاعان, شەبىر اۋىلدىق امبۋلاتوريالارى جىلۋ جۇيەسىنە اعىمداعى جانە اقشىمىراۋ امبۋلاتورياسىنا كۇردەلى جوندەۋ جاسالدى. اۋداننىڭ مەرەيتويى قارساڭىندا جاسالعان ءىرىلى-ۇساق جۇمىستى تۇگەلدەي ءتىزىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس, پايدالانۋعا بەرىلگەنى دە, جاسالىپ جاتقانى دا, ەندى قولعا الىنعاندارى دا از ەمەس.
– كوكەيتەستى بولىپ جۇرگەن بەكى اۋىلىنداعى مەكتەپ, جارمىش اۋىلىندا 2006 جىلدان بەرى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان اۋىز سۋ قۇبىرى جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتسا, سايوتەس اۋىلىندا 25 جىلداي جاۋىر بولعان اپاتتىق جاعدايداعى كوپقاباتتى ۇيلەر ماسەلەسى بويىنشا دا قوزعالىس باستالدى. جۋىردا وبلىس باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ەسەپتى كەزدەسۋدە جوسپار مەن مەجەگە باعىتتالعان, ارىپتەستەرىممەن بىرگە اتقارعان ەسەبىمىز جۇرتشىلىق الدىندا تىڭدالدى. ەڭبەك داۋى, جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى جونىندە ارنايى كوميسسيا اتقارىپ جاتقان جۇمىستار از ەمەس. دەگەنمەن ارا-تۇرا ءتۇرلى كەلىسپەۋشىلىكتەر دە بولىپ تۇرادى. ايتالىق, شەبىن وندىرەتىن كارەرلەر جانە اۋىر جۇك كولىكتەرىمەن شارۋاشىلىق تاۋارلارىن, ءتۇرلى قۇرال-جابدىقتاردى تاسىمالداۋعا قاتىستى كۇلبىلتەلى ماسەلەلەر دە بار. جوعارىدا اتالعان جۇمىستارمەن قاتار عاسىر تابالدىرىعىندا تۇرعان اۋداننىڭ 95 جىلدىعىن مادەني-رۋحاني باعىتتاعى شارالارمەن دە بايىتتىق, – دەدى ءوز سوزىندە اۋدان باسشىسى.
مەرەيتوي ات شاپتىرىپ, اس ءىشىپ, اياق بوساتۋ, كىتاپ شىعارىپ, كونتسەرت قويىپ, شاشۋ شاشۋمەن ەمەس, سوڭىندا ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتەتىن ناتيجەلى ىستەر قالۋىمەن ماڭىزدى. وسى ورايدا تاريحى باي, تاعىلىمى مول اۋداننىڭ ورەلى باستاماسى وزگە وڭىرلەرگە ونەگە بولسا ءبىراز ماسەلەنىڭ شەشىمى تابىلار ەدى.
ماڭعىستاۋ وبلىسى