شىعىس قازاقستاننىڭ جارتىلاي شولەيت دالاسىندا ورنالاسقان كوكەن قونىسىندا قولا ءداۋىرىنىڭ قونىسى استىندا قالعان تاس عاسىرىنىڭ بىرنەشە قابات شوگىندىسى انىقتالدى. ەجەلگى قاباتتاردان تابىلعان جەرلەۋ ورنى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى VI مىڭجىلدىق ورتاسىنا نەمەسە ەرتە نەوليت كەزەڭىنە سايكەس كەلەدى. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى قارجىلاندىرعان TEECA ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ توبى اباي وبلىسىنداعى كوكەن قونىسى ەلىمىزدەگى ەڭ كونە جەرلەۋ قورىمى بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام جاسادى.
نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ, سەنت-لۋيس قالاسىنداعى ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتى (اقش) جانە پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگ-عالىمدارىنان قۇرالعان (پاۋلا ديۋپيۋي, جۇلدىز تاشمانبەتوۆا, عالىمجان قياسبەك ۇلى, ۆيكتور مەرتس, ريد كويل, ايدىن ءجۇنىسحانوۆ, زەينوللا ساماشەۆ) زەرتتەۋشىلەر توبى قولا داۋىرىنە تيەسىلى وبانىڭ استىندا جاتقان تاس ءداۋىرىنىڭ جەرلەۋ ورىندارىن تاپتى. بۇل كونە وبالاردا ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى VI مىڭجىلدىققا (شامامەن ب.د.د. 5471–5222 جج.) جاتاتىن, شامامەن ەرتە نەوليت كەزەڭىنە تيەسىلى جەرلەۋ ورىندارى انىقتالعان.
عالىمدار راديوكومىرتەكتى زەرتتەۋدەن كەيىن اباي اۋدانى كوكەن ەلدى مەكەنىندەگى جەرلەۋ ورىندارىندا ەلىمىزدەگى ەڭ ەجەلگى ادام قالدىقتارى بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام جاسادى. بۇل عىلىمي جاڭالىق ەلىمىزدىڭ مادەني مۇراسىنىڭ بىرەگەيلىگىن ايشىقتاپ, ونىڭ قانشالىقتى قۇندى ەكەنىن دالەلدەي تۇسەدى. تابىلعان كونە جادىگەر عالىمدارعا 7500 جىل بۇرىن ايماقتا مەكەندەگەن تاس داۋىرىندەگى اڭشى-تەرىمشىلەردىڭ سەنىمىن, ءومىر سالتىن جانە جەكە باسىن زەرتتەۋگە ۇلكەن مۇمكىندىك تۋعىزدى.
«قازبا جۇمىستارى مەن تالداۋدان باستاپ ماتەريالدى جاريالاۋعا دەيىنگى بارلىق ۇدەرىسكە قازاقستاننىڭ جانە حالىقارالىق مامانداردان قۇرالعان توبىمىز ءۇش جىلدان استام ۋاقىت جۇمسادى. بۇل جاڭالىقتىڭ قازاق ارحەولوگياسى ءۇشىن ماڭىزى زور. قازاقستاندا تاس داۋىرىنە قاتىستى ارحەولوگيالىق ماتەريالدار وتە كوپ, بىراق بۇل جەردە ناقتى ادام جەرلەۋ ورىندارى تۋرالى ءسوز قوزعالىپ وتىر. تابىلعان كونە قالدىقتاردىڭ ارقاسىندا سول ۋاقىتتاردا وسى ايماقتى مەكەندەگەن ادامداردىڭ ءومىرىن تانۋعا, زەرتتەۋگە مۇمكىندىك اشىلدى», – دەدى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى (دوتسەنت), ارحەولوگ پاۋلا دوۋماني ديۋپيۋي.
زەرتتەۋ جۇمىستارى تۋرالى ەگجەي-تەگجەي اقپارات وتاندىق «قازاقستان ارحەولوگياسى» عىلىمي جۋرنالىندا جاريالاندى. ماقالادا قونىستىڭ ەرتە نەوليتتىك جەرلەۋ ورنىنداعى ادام قاڭقاسىنا جاسالعان قىسقاشا وستەولوگيالىق ساراپتاما باياندالعان. قازاقستان مەن ءسىبىر جانە ورتالىق ازيانىڭ كەڭ اۋماعىنا سالىستىرمالى بالامالار كەلتىرىلەدى, جەرلەۋ ورنىنىڭ قۇرىلىسى مەن بولۋى ىقتيمال عۇرىپتارعا بايلانىستى بولجامدار ۇسىنىلادى.
زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, قابىردە ەكى ادامنىڭ سۇيەگى بولۋى ىقتيمال. وستەولوگيالىق تالداۋ سۇيەكتەردىڭ ءجاسوسپىرىم مەن ەرەسەك ادامعا تيەسىلى ەكەنىن كورسەتتى. TEECA توبى جۇرگىزگەن تالداۋ ءارتۇرلى ادامداردىڭ قاڭقا بولىكتەرى بىرگە جەرلەنگەن ەرەكشە ءراسىمنىڭ بار ەكەنىن كورسەتەدى. كوكەن قورىمىندا سوپاق ءپىشىندى ءبىر وباعا ەكى ادام قوسىمشا قۇرال-سايماندارىنسىز جەرلەنگەن. ەرەسەك ەر ادام ەمبريون فورماسىندا جاتقىزىلعان, شۇبەرەككە ورالعان جانە قازبا جۇمىستارى كەزىندە باسى تابىلعان جوق. جاقىن جەردەن تابىلعان ءجاسوسپىرىمنىڭ باس سۇيەگى بار, بىراق قاڭقاسى بولماعان. زەرتتەۋشىلەر مۇنى ادەيى جاسالعان ءراسىم نەمەسە سول جەردىڭ كەيىنگى تۇرعىندارىنىڭ قابىردى ءىشىنارا قيراتىلۋىنىڭ ناتيجەسى دەپ ەسەپتەيدى.
قازىرگى ۋاقىتتا زەرتتەۋشىلەر كوكەن قورىمىندا تاس داۋىرىندەگى جەرلەۋ ادىسىمەن بايلانىسى بولۋى مۇمكىن جانە مۇنداي قوس جەرلەۋدىڭ بولۋىن تۇسىندىرۋگە كومەكتەسەتىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىستارى مەن باسقا دا تاس داۋىرىندەگى قورىمداردى ىزدەستىرىپ جاتىر.
«ەڭ قيىنى جاڭبىر كەزىندە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بولدى. كۇنى بويى جاڭبىر جاۋعاندىقتان, جەرلەۋ ورىندارىن ىلعالدان قورعاۋعا تۋرا كەلدى. قاڭقا سۇيەكتى ىدىراتاتىن قيىرشىق تاستى توپىراقتان تابىلدى, سوندىقتان قالدىقتاردى جويىپ الماۋ ءۇشىن قازبا جۇمىستارى كەزىندە شىدامدىلىق تانىتۋعا تۋرا كەلدى. مۇنداي قورىمداردى تابۋ وتە قيىن, بىراق بۇل ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلدى. كەلەسى جەرلەۋ ورنى قاشان تابىلاتىنى, ول تابىلا ما جوق پا بەلگىسىز», – دەيدى سەنت-لۋيستەگى ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىندە دوكتورانتۋرادا وقيتىن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى جۇلدىز تاشمانبەتوۆا.
سونداي-اق ارحەولوگيالىق جۇمىستىڭ ناتيجەسى كوكەندى مەكەندەگەن ەجەلگى ادامدارعا بۇل ايماق قانشالىقتى ماڭىزدى بولدى, ءبىر قورىمدا ەكى تۇلعانىڭ جەرلەنۋىنە ناقتى نە ىقپال ەتتى دەگەن ساۋالدارعا تۋىنداتادى. زەرتتەۋشىلەر وسى جانە باسقا دا سۇراقتارعا قازاقستاننان عانا ەمەس, كوكەننىڭ سولتۇستىك-شىعىسىندا ورنالاسقان باسقا دا ايماقتاردان جاۋاپ ىزدەمەك. ءبىر ادامنىڭ باسىن ەكىنشى ادامنىڭ دەنەسىمەن بىرگە جەرلەۋ ءراسىمى ءسىبىر مەن موڭعوليادا دا بولعان. مۇنداي ۇقساستىقتاردىڭ بولۋى شىعىس قازاقستاندى مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ تاس داۋىرىندە-اق كەڭ اۋقىمدى مادەني بايلانىستارى بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار بۇل اشىلۋ عالىمدارعا كەيىننەن ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ۇلى كوشپەلى مادەنيەتتەرىنىڭ دامۋىنا اسەر ەتكەن تاس داۋىرىندەگى حالىقتاردىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىنىڭ ديناميكاسىنا جانە پوپۋلياتسيا قۇرىلىمىنا جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.